Skip to contentSkip to main navigationSkip to footer

Category

Bytom

Oryginalny, czarno-biały portret Franza Stodolki, rektora i kronikarza Bytomia.

Franz Stodolka (1881–1961). Biografia strażnika bytomskich kronik.

Franz Stodolka: Bytomski pedagog i kronikarz lokalnych dziejów

Opowieść o rektorze z Dąbrowy Miejskiej, który spisał powojenne losy swojego miasta.

Portret Franza Stodolki

Franz Stodolka przy pracy nad „Kroniką Miasta Bytomia” – wizja artystyczna.

Postać Franza Stodolki (1881–1961) stanowi paradygmatyczny przykład losów górnośląskiej inteligencji katolickiej w pierwszej połowie XX wieku. Jego biografia, rozpięta między cesarstwem niemieckim, burzliwym okresem Republiki Weimarskiej, totalitaryzmem nazistowskim a powojennym wygnaniem, jest czymś więcej niż tylko życiorysem pedagoga. To mikrokosmos historii Bytomia – miasta, z którym jego rodzina była związana od stuleci.

Bytomski Rodowód i Formacja

Ród Stodolków nie należał do fali migrantów przybyłych na Śląsk w dobie rewolucji przemysłowej. Dokumenty historyczne wskazują, że rodzina ta była obecna w Bytomiu już w roku 1535. Franz, jako potomek „starego” mieszczaństwa, posiadał głęboko zakorzenione poczucie odpowiedzialności za tkankę miejską.

Urodził się 24 listopada 1881 roku w Pyskowicach, jednak już jako trzylatek powrócił do Bytomia. Co ciekawe, tereny dzisiejszego Placu Akademickiego (dawniej Moltkeplatz) przez stulecia znajdowały się w posiadaniu jego rodziny. Stodolka był więc nie tylko obserwatorem historii, ale poprzez dziedzictwo ziemi – jej fizycznym uczestnikiem.

Ścieżka Edukacji

W 1902 roku zdał egzamin nauczycielski w Seminarium w Pyskowicach. Już rok później, w wieku zaledwie 22 lat, opublikował swoją pierwszą pracę: „Heimatkunde von Beuthen”, co dowodzi, że pasja historyczna była integralną częścią jego tożsamości od początku kariery.

Kariera i Konflikt z Reżimem

Po latach pracy w Szkole nr II w Bytomiu, w 1930 roku Franz Stodolka objął stanowisko Rektora Szkoły nr X w Dąbrowie Miejskiej. Jako aktywny działacz Katolickiego Związku Nauczycieli i członek rady parafialnej kościoła św. Józefa, szybko stał się celem dla władz nazistowskich dążących do ujednolicenia (Gleichschaltung) życia publicznego.

W 1934 roku Stodolka został „ukarany przez ówczesny system” (gemaßregelt) – co oznaczało degradację i ograniczenie wpływów. W 1939 roku, w przededniu wojny, wysłano go na przymusową emeryturę. Paradoksalnie, braki kadrowe podczas wojny sprawiły, że w 1942 roku przywrócono go do pracy w miejskiej szkole handlowej, gdzie uczył księgowości.

„Był człowiekiem prawym i cichym, którego największą miłością – obok historii – były kwiaty i ogrody.”

Misja na Wygnaniu: Kronika Bytomia

24 stycznia 1945 roku Franz Stodolka musiał opuścić ukochany Bytom. Po kilku latach tułaczki osiadł w Gladbeck w Westfalii. To właśnie tam, na obczyźnie, podjął się swojego najważniejszego zadania: stworzenia literackiego pomnika dla swojej utraconej ojczyzny.

Jego dzieło „Deutsches Schicksal der Stadt Beuthen in Oberschlesien” (Niemieckie losy miasta Bytomia na Górnym Śląsku) ukazywało się w odcinkach w latach 1952–1956. Była to monumentalna aktualizacja historii miasta, doprowadzona do tragicznego roku 1945. Za swoją działalność w 1954 roku otrzymał Federalny Krzyż Zasługi.

Symboliczny powrót do domu

Symboliczna wizja powrotu do korzeni i pamięci o utraconej ojczyźnie.

Ostatnia Droga i Symboliczny Powrót

Franz Stodolka zmarł 10 sierpnia 1961 roku w Gladbeck. Jego pogrzeb stał się manifestacją śląskiej tożsamości. Podczas ceremonii dokonano aktu o głębokiej symbolice: na jego trumnę rozsypano ziemię przywiezioną specjalnie z bytomskiego cmentarza Mater Dolorosa.

W ten sposób, po latach wygnania, rektor symbolicznie powrócił do ziemi swoich przodków, której historię tak starannie ocalił od zapomnienia.

Kluczowe Daty z Życia

RokWydarzenie
1881Urodzony w Pyskowicach (Peiskretscham)
1906Ślub z Hedwig Krzyzak w Rybniku
1930Rektor Szkoły nr X w Bytomiu-Dąbrowie
1934Represje polityczne ze strony NSDAP
1945Ucieczka przed frontem z Bytomia
1954Otrzymanie Federalnego Krzyża Zasługi
1961Śmierć i pogrzeb w Gladbeck

Bibliografia i Materiały Źródłowe

  • Gleiwitzer-Beuthener-Tarnowitzer Heimatblatt, Rocznik 1961, nr 18-19 (nekrologi i wspomnienie pośmiertne autorstwa red. v. Zalewskiego).
  • Franz Stodolka, Deutsches Schicksal der Stadt Beuthen in Oberschlesien, Recklinghausen 1957 (manuskrypt drukowany).
  • Franz Stodolka, Heimatkunde von Beuthen (Oberschlesien), Beuthen 1903.
  • Statistisches Handbuch der Stadt Beuthen Oberschlesien, Martin-Opitz-Bibliothek (archiwa administracyjne szkół).
  • Der oberschlesische Wanderer, Roczniki 1905, 1910 (wzmianki o działalności nauczycielskiej).
  • Wikipedia (Projekt Bundesverdienstkreuz), Archiwum nadań z października 1954 roku.
  • Archiwum rodzinne Stodolka – dane genealogiczne (Heimatblatt 1961-399/424).
Artykuł opracowany dla serwisu flaczek.com. Wszelkie prawa zastrzeżone.
0
0

Read more

Szombierki 1910–1911 – grafika tytułowa do artykułu o księdze adresowej (ulice, zawody, nazwiska).

Szombierki w księdze adresowej 1910/1911: ulice, zawody i nazwiska

Księga adresowa 1910/1911

Szombierki (Schomberg) w księdze adresowej 1910/1911: ulice, zawody i nazwiska

Poniżej: odczyt (transkrypt) wpisów dla Schomberg oraz dla Gemeinde Schomberg–Rossberg z księgi adresowej „Adressbuch für Beuthen O.-S. … 1910/1911”. Zapis nazw i skrótów pozostawiam w brzmieniu źródłowym (DE).

Plansza Szombierki/Schomberg 1910–1911 z ikonami księgi, lupy i tabeli – wprowadzenie do wykazu.
Wprowadzenie: księga adresowa → transkrypt → wykaz (1910/1911).

Opis miejscowości w księdze (oryginał + tłumaczenie pomocnicze)

Rozwiń / zwiń opis „Schomberg” (s. 20)
Oryginał (DE):
Dorf mit Gutsbezirk im Reg.-Bez. Oppeln. Kreis, Amts- und Landgericht Beuthen D.-S. mit 490,73 ha Flächeninhalt und 4822 Einw., gehört zum Fernsprechnetz Beuthen, hat Post- und Telegraphenamt, Eisenbahnstation Beuthen, Straßenbahnstation, Volksschulen, Volksbibliothek, Knaben-Handfertigkeits-Schule, Kleinkinderbewahranstalt.

Tłumaczenie pomocnicze (PL): Wieś z obszarem dworskim w rejencji opolskiej; powiat, urząd i sąd w Bytomiu. Powierzchnia 490,73 ha, 4822 mieszkańców; włączona do sieci telefonicznej Bytomia; posiada urząd pocztowy i telegraficzny, stację kolejową Bytom, stację tramwajową, szkoły powszechne, bibliotekę ludową, szkołę robót ręcznych dla chłopców oraz ochronkę dla małych dzieci.

Jak czytać wykaz: w druku często stosowano kreskę „—” (powtórzenie nazwiska) oraz cudzysłowy (powtórzenie ulicy). W tabeli poniżej rozwinąłem te skróty do pełnych wartości dla czytelności i filtrowania.

Symboliczna ilustracja mieszkańców Górnego Śląska na początku XX wieku – Szombierki/Schomberg.
Symboliczna ilustracja mieszkańców i zawodów epoki (ok. 1910).

Wykaz (Schomberg + Gemeinde Schomberg–Rossberg)

Stylizowany szkic mapy Szombierek/Schomberg – układ zabudowy i dróg w estetyce początku XX wieku.
Szkic orientacyjny: Szombierki/Schomberg (stylizacja na początek XX w.).
Wczytuję…
Nazwisko i imięZawód / funkcja (DE)Adres (DE)
Alscher Karl SchombergSchmiedFeldstr. 1
Anders Otto SchombergKantinenwirtDorfanger 1
Barainski Marie SchombergHausbesitzerinWilhelmstr. 11
Barisch Max SchombergLehrerDorfanger 1
Baron Joseph SchombergHausbesitzerDorfanger 1
Baron Rudolf SchombergSteigerDrzegowerstr. 1
Barowski Franz SchombergKaufmannDrzegowerstr. 10
Blascht Johann SchombergSchuhmacherBeuthenerstr. 9
Breuer August SchombergTechnikerDrzegowerstr. 1
Brolit Paul SchombergVollziehungsbeamterWilhelmstr. 20
Cygan Johann SchombergFleischermeisterWilhelmstr. 4
Cygan Julius SchombergHausbesitzerBeuthenerstr. 18
Dombek Johann SchombergOberhauerDrzegowerstr. 12
Drzysga Alfred SchombergPfarrerGodullahütterstr. 1
Duk Reinhold SchombergAmtssekretärWilhelmstr. 17
Durnek Hilarius SchombergLehrerWilhelmstr. 17
Dylich Johann SchombergKüsterBeuthenerstr. 42
Dzierza Josef SchombergMaschinenschlosserFeldstr. 8
Eugen Paul SchombergWagemeisterBeuthenerstr. 21
Flatzek Agnes SchombergHausbesitzerinWilhelmstr. 18
Flatzek Anton SchombergHausbesitzerBeuthenerstr. 28
Frikel Josef SchombergGrubenassistentDrzegowerstr. 13
Galomska Michael SchombergHausbesitzerDorfanger 5
Gambich Peter SchombergMarkenkontrol[l.]Gemanderstr. 3
Gebauer Paul SchombergFleischermeisterWilhelmstr. 21
Golenia Robert SchombergSteigerBeuthenerstr. 19
Gorzellit Anton SchombergSchriftsetzerBeuthenerstr. 33
Grabinski Ludwig SchombergLehrerBeuthenerstr. 19
Grus Johann SchombergHausbesitzerFeldstr. 11
Gürtler Vinzent SchombergKaufmannDorfanger 1
Hameczyt Florian SchombergMarkenkontrol.Beuthenerstr. 41
Holewa Karl SchombergHausbesitzerBeuthenerstr. 25
Hoppe Jos. SchombergStraßenbahnkontrolleurDorfanger 3
Jendrezki Joseph SchombergWagemeisterFeldstr. 8
Juraschet Anton SchombergBäckermeisterDrzegowerstr. 10
Jurczyt Paul SchombergBauführerDorfanger 4
Ramolz Johann SchombergZinkraffiniererFeldstr. 8
Kempa Peter SchombergRittualiengeschäftBeuthenerstr. 13
Kilczet Eduard SchombergWeichenstellerFeldstr. 8
Kirschniot Adolf SchombergHausbesitzerWilhelmstr. 9
Kloßet Joseph SchombergBadermeisterBeuthenerstr. 10
Kluzi[t] Joseph SchombergKaufmannBeuthenerstr. 32
Knapp Karl SchombergWagemeisterDrzegowerstr. 1
Kuhna Josef SchombergTechnikerFeldstr. 4
Ruklinski Josef SchombergHausbesitzerBeuthenerstr. 31
Ruß Karl SchombergWeichenstellerFeldstr. 8
Ledwig Blasius SchombergRittualiengeschäftWilhelmstr. 20
Lipka Josef SchombergSchnittwarenhändlerBeuthenerstr. 28
Lodar Ferdinand SchombergOberhauerFeldstr. 1
Lukascht Paul SchombergHausbesitzerBeuthenerstr. 16
Lura Matthias SchombergOberhauerBeuthenerstr. 10
Mansfeld Adolf SchombergFleischermeisterBeuthenerstr. 4
Masselli Vittor SchombergSchneidermeisterBeuthenerstr. 14
Masur Vinzent SchombergRittualiengeschäftDrzegowerstr. 6
Matuschowitz Josef SchombergHausbesitzerDrzegowerstr. 7
Mierzowski Bruno SchombergLehrerBeuthenerstr. 21
Mierzowski Otto SchombergSteigerDrzegowerstr. 1
Mierzwa Matthias SchombergKaufmannWilhelmstr. 3
Mikolaczyt Josef SchombergHausbesitzerBeuthenerstr. 1
Militsch Joh. SchombergSchuldienerBeuthenerstr.-Schulgebäude
Mletzko Franz SchombergHauptlehrerBeuthenerstr. 21
Motrasz Johann SchombergHausbesitzerWilhelmstr. 7
Motrasz Johann SchombergHausbesitzerFeldstr. 4
Morawa Bernhard SchombergBarbierDorfanger 1
Mojeś Josef SchombergRegistratorWilhelmstr. 27
Mroß Johann SchombergBäckermeisterWilhelmstr. 26
Müller Joseph SchombergKaufmannBeuthenerstr. 27
Muschalaczyt Josef SchombergElektrikerDrzegowerstr. 6
Nalepa Ignaz SchombergWagemeisterGodullahütterstr. 2
Neide Gust. SchombergGendarmerie-Wachtmstr.Beuthenerstr. 7
Niemczyt Friedrich SchombergSteigerDrzegowerstr. 13
Niemczyt Oskar SchombergMarkscheiderkandidatDrzegowerstr. 13
Nowak Vittor SchombergLehrerBeuthenerstr. 27
Dulong Franz SchombergBäckermeisterBeuthenerstr. 28
Dgorek Franz SchombergKaplanGodullahütterstr. 1
Paczulla Josef SchombergSchneidermeisterDorfanger 3
Paczulla Konst. SchombergLehrerGodullahütterstr. (Vereinshaus)
Pajonczyk Eusebius SchombergTischler[mstr.?]Drzegowerstr. 6
Pauly Richard SchombergMaurermeisterFeldstr. 12
Pawletta Johann SchombergHausbesitzerDrzegowerstr. 4
Petricius Josef SchombergKohlenmesserFeldstr. 1
Pietrzya Franz SchombergHausbesitzerDrzegowerstr. 2
Pietsch Karl SchombergLehrerWilhelmstr. 10
Plascht Franz SchombergHausbesitzerFeldstr. 7
Plascht Vittor SchombergBürogehilfeFeldstr.
Plevig Richard SchombergLehrerWilhelmstr. 17
Pogorzalek Theod. SchombergRittualiengesch.Drzegowerstr. 8
Polf Karl SchombergHausbesitzerWilhelmstr. 10
Bruchnik Paul SchombergAmtsassistentWilhelmstr. 28
Roschny Karl SchombergFleischermeisterWilhelmstr. 24
Rosmalla Paul SchombergOberhauerBeuthenerstr. 24
Rothba Franz SchombergHausbesitzerBeuthenerstr. 5
Komolit Paul SchombergHausbesitzerWilhelmstr. 17
Koziol Anton SchombergPolizeisergeantBeuthenerstr. 10
Kozlicki Karl SchombergTischlerBeuthenerstr. 34
Krolikek Max SchombergKüsterGodullahütterstr. (Vereinshaus)
Krzymycze[t] Franz SchombergOberhauerBeuthenerstr. 24
Rubißa Theodor SchombergHausbesitzerFeldstr. 8
Ruczera Theodor SchombergOberhauerDrzegowerstr. 1
Ryta Franz Sch.-RossbergHausbesitzerWilhelmstr. 6
Ryta Peter Sch.-RossbergHausbesitzerWilhelmstr. 29
Ryta Valentin Sch.-RossbergHausbesitzerWilhelmstr. 30
Scheffczyt Josef Sch.-RossbergHausbesitzerBeuthenerstr. 3
Schigulski Anton Sch.-RossbergAmts- u. Gemeinde-VorsteherDrzegowerstr. 1
Schmidt Bruno Sch.-RossbergOberhauerDrzegowerstr. 13
Schoppa Johann Sch.-RossbergGrubenassist.Drzegowerstr. 13
Schubert Peter Sch.-RossbergSchmiedWilhelmstr. 9
Schwarz Karl Sch.-RossbergPolizeiwachtmeisterBeuthenerstr. 11
Schweter Rudolf Sch.-RossbergLehrerBeuthenerstr. 21
Schyzta Anton Sch.-RossbergGastwirtWilhelmstr. 8
Schyzta Johann Sch.-RossbergKaufmannWilhelmstr. 30
Szepanik Peter Sch.-RossbergMotorführerWilhelmstr. 3
Setnik Paul Sch.-RossbergBürogehilfeVerbindungsstr. 2
Stiba Julius Sch.-RossbergWagemeisterWilhelmstr. 3
Storta Franz Sch.-RossbergHausbesitzerBeuthenerstr. 14
Storta Josef Sch.-RossbergHausbesitzerDrzegowerstr. 3
Smereczek Anton Sch.-RossbergGastwirtBeuthenerstr. 28
Smuda Paul Sch.-RossbergEisendreherDorfanger 7
Socha Franz Sch.-RossbergSchmiedemeisterDorfanger 8
Szcaitel Alfons Sch.-RossbergPolizeisergeantFeldstr. 9
Reichmann Karl Sch.-RossbergSchmiedDrzegowerstr. 13
Tworet Philipp Sch.-RossbergHausbesitzerFeldstr. 5
Walter Marie Sch.-RossbergRittualiengeschäftWilhelmstr. 19
Mante Emil Sch.-RossbergOberhauerDrzegowerstr. 13
Wazlawet Vittor Sch.-RossbergBergpraktikantDorfanger 6
Welzel Josef Sch.-RossbergBarbierBeuthenerstr. 27
Weselski Hermann Sch.-RossbergBäckermeisterWilhelmstr. 28
Weselski Marie Sch.-RossbergHausbesitzerinWilhelmstr. 27
Weselski Vittor Sch.-RossbergBüroassistentWilhelmstr. 26
Widera Vinzent Sch.-RossbergHausbesitzerDorfanger 2
Wieczorta Johann Sch.-RossbergLehrerWilhelmstr. 17
Winkler Heinrich Sch.-RossbergLehrerBeuthenerstr. 21
Wrobel Joseph Sch.-RossbergMotorführerBeuthenerstr. 31
Zelazny Wilhelm Sch.-RossbergMaurerpolierDorfanger 33
Boglowet Paul Sch.-RossbergGemeindesekretärWilhelmstr. 17

Jeśli zauważysz literówkę w nazwisku albo ulicy (Fraktura potrafi być zdradliwa) — podeślij lepszy kadr tej linijki, poprawimy zapis.

Źródła i uwagi edytorskie

Źródło podstawowe:
Adressbuch für Beuthen O.-S. einschliesslich des Verwaltungs-Bezirkes Schwarzwald … 1910/1911 — dział: Schomberg (s. 20) oraz Gemeinde Schomberg–Rossberg (s. 21).

Uwaga o zapisie:
zachowujemy brzmienie oryginału (DE). Niepewności można oznaczać w treści np. [?], ale w tej wersji wpisów dodałem je tylko tam, gdzie w samym źródle jest ryzyko odczytu (np. skróty / końcówki).

Zobacz też:
analogiczny wpis: Chropaczów w księdze adresowej 1910 — Chropaczów w księdze adresowej 1910/1911: ulice, zawody i nazwiska.

2
0

Read more

Ilustracja stylizowana: karta tytułowa w klimacie XVIII wieku – Okręg bytomski 1783, wykaz miejscowości wg Zimmermanna

Okręg bytomski w 1783 roku – wykaz miejscowości według Zimmermanna

Źródło i autor

Beiträge zur Beschreibung von Schlesien (spotykane też: Beyträge) to wielotomowy opis Śląska o charakterze geograficzno-statystycznym i administracyjno-opisowym, wydawany w latach 1783–1796 w Brzegu (Brieg). Dzieło bywa wykorzystywane jako punkt odniesienia do stanu własności, instytucji i podstawowych danych o miejscowościach w końcu XVIII wieku.

Friedrich Albert Zimmermann (1745–1815) był pruskim urzędnikiem i geografem, związanym z administracją na Śląsku. Jego publikacje mają formę uporządkowanego opisu: zestawiają informacje o miejscowościach w powtarzalnym układzie, dzięki czemu materiał jest porównywalny między wsiami i miasteczkami. W praktyce to źródło bardzo bogate w szczegóły, ale – jak każde opracowanie epoki – warto czytać je „po literze druku”, pamiętając o ówczesnych konwencjach zapisu.

Podstawa publikacji

Beiträge/Beyträge zur Beschreibung von Schlesien – tom z rokiem 1783 (wyd. Brieg).

Zasada edycji

Oryginał (DE) zachowany jak w druku; przekład (PL) wierny i możliwie dosłowny, bez dopowiadania faktów spoza tekstu.

Jak czytać ten wykaz

Dlaczego nie poprawiamy pisowni?

Nazwy miejscowości podajemy dokładnie tak, jak w druku z 1783 r. (w tym warianty i formy równoległe), ponieważ celem jest wierna publikacja źródła, a nie jego modernizacja.

Podstawowe terminy (minimum)

Poniższe objaśnienia są minimalne i wyłącznie pomocnicze – to nie „interpretacja” treści, tylko krótkie dopowiedzenia językowe ułatwiające lekturę formuł statystyczno-opisowych.

  • Bauer – chłop (pełnorolny)
  • Gärtner – zagrodnik (drobny gospodarz)
  • Häusler – chałupnik
  • Vorwerk – folwark
  • Einwohner / Menschen – ogólna liczba mieszkańców

Uwaga o pisowni nazwisk (Henckel / Henkel / Hensel)

W źródłach XVIII wieku spotyka się różne warianty zapisu nazwisk (np. Henkel), a w późniejszej literaturze funkcjonują formy bardziej ustandaryzowane (np. Henckel von Donnersmarck). W tym artykule zachowujemy pisownię z druku w cytatach (DE), natomiast w tłumaczeniu (PL) stosujemy jedną, powszechnie spotykaną formę dla czytelności — bez przesądzania, który wariant jest „jedynie właściwy” w sensie historyczno-genealogicznym.

Wstęp

W 1783 roku, na długo przed powstaniem wielkich kopalń, hut i przemysłowych osiedli Górnego Śląska, Friedrich Albert Zimmermann opublikował szczegółowy opis regionu, który dziś kojarzymy z aglomeracją górnośląską.

W dziele Beiträge zur Beschreibung von Schlesien znalazł się rozdział poświęcony okręgowi bytomskiemu. Poniżej publikujemy wykaz miejscowości oraz krótkie opisy każdej z nich – w formie możliwie najbliższej drukowi z 1783 r.

Symboliczna mapka – układ okręgu bytomskiego (styl XVIII w., grafika ilustracyjna)
Układ (symboliczny). Schematyczny rysunek w stylistyce XVIII wieku – bez precyzyjnej kartografii i bez dopowiadania faktów.

Identyfikacja miejscowości (dodatek redakcyjny)

Poniższa tabela to warstwa pomocnicza: próba przypisania nazw z wykazu (DE/druk) do współczesnych nazw/obszarów. Nie jest to cytat ze źródła Zimmermanna. Oznaczenia: ✔ pewne, ◑ prawdopodobne, ✖ brak identyfikacji.

NrDE (hasło)PL (odpowiednik)Identyfikacja dziśPewność
1Baingow (Bainkau)BańgówBańgów (Siemianowice Śl.)✔
2Bielschowiz (Bilczowitz)BielszowiceBielszowice (Ruda Śląska)✔
3BiskupizBiskupiceBiskupice (Zabrze)✔
4BickowBytkówBytków (Siemianowice Śl.)✔
5BobrekBobrekBobrek (Bytom/Zabrze)✔
6BobrownikBobrownikiBobrowniki✔
7BoruszowizBoruszowiceBoruszowice✔
8BreniceBrynicaBrynica◑
9Brzohowiz (Brzesow)BrzozowiceBrzozowice (Brzozowice-Kamień)✔
10BujakowBujakówBujaków◑
11CarlshofCarlshofKarłuszowiec (Bytom)
Wikipedia
✔
12ClodnizeKłodnicaKłodnica (Gliwice)✔
13CharzowChorzówChorzów✔
14ChechloChechłoChechło◑
15Neu-ChechloNowe ChechłoNowe Chechło◑
16ChropatschowChropaczówChropaczów✔
17Chutow / ChudowChudówChudów✔
18Damb / DamDąbDąb (Katowice)◑
19Dambrowka, Gros / DombrowkaDąbrówka WielkaDąbrówka Wielka✔
20Dombrowka, KleinDąbrówka MałaDąbrówka Mała✔
21DorotheendorfDorotaDorota (toponim)
Kartenmeister
✔
22GeorgenbergMiasteczko ŚląskieMiasteczko Śląskie✔
23GurezteGurezte— (folwark; brak pewnej identyfikacji)✖
24HalembaHalembaHalemba✔
25HeydutHajduki WielkieHajduki (historycznie)◑
26IgnazdorfWełnowiec (Ignacowiec)Wełnowiec◑
27JendrisseckJędrysek— (brak pewnej identyfikacji)✖
28KamienKamieńKamień✔
29KochlowizKochłowiceKochłowice✔
30Roslowagura / ZiegenbergKozłowa GóraKozłowa Góra✔
31KunzendorfKończyceKończyce (Zabrze)✔
32LagiewnikŁagiewnikiŁagiewniki (Bytom)✔
33LassowizLasowiceLasowice◑
34MasciekowizMaciejkowiceMaciejkowice✔
35MakoschauMakoszowyMakoszowy✔
36MatthiasdorfMaciejówMaciejów◑
37MichalkowitzMichałkowiceMichałkowice✔
38MiechowitzMiechowiceMiechowice✔
39MikulschitzMikulczyceMikulczyce✔
40NakloNakłoNakło Śląskie✔
41Neudeck (Schwirklitz)ŚwierklaniecŚwierklaniec✔
42Neudorf (Borowawies)Borowa WieśBorowa Wieś✔
43OppatowitzOpatowiceOpatowice?◑
44OzzechOrzechOrzech✔
45OzegowOżegówOżegów◑
46Paniow (Groß/Klein)Paniowy/PaniówkiPaniówki◑
47PaulsdorfPawłówPawłów (Zabrze)✔
48PiasczinaPiasczina— (brak pewnej identyfikacji)✖
49Deutsch-PieckarPiekary WielkiePiekary Śląskie (Stare Piekary)✔
50Rudy PieckaryPiekary RudneRudne Piekary?◑
51PitowinBykowina?Bykowina?◑
52PnioweczPniowiecPniowiec✔
53PrzelaykaPrzełajkaPrzełajka✔
54PtakowitzPtakowicePtakowice◑
55RadoschauRadoszowyRadoszowy✔
56RadzionkauRadzionkówRadzionków✔
57ReptenRepty ŚląskieRepty Śląskie✔
58RokittnitzRokitnicaRokitnica✔
59RossbergRozbarkRozbark✔
60RudaRudaRuda (Ruda Śląska)✔
61RybnaRybnaRybna✔
62SaborzeZaborzeZaborze✔
63Sabrze (Zabrze)ZabrzeZabrze✔
64Klein SabrzeMałe ZabrzeMałe Zabrze (historyczne)✔
65Schambierz (Schömberg)SzombierkiSzombierki✔
66SchwientochlowizŚwiętochłowiceŚwiętochłowice✔
67SegethSegietSegiet?◑
68SiemianowizSiemianowiceSiemianowice Śląskie✔
69Soonize (Schosnitz)SośnicaSośnica✔
70SowizSowiz— (brak pewnej identyfikacji)✖
71Stilarzowiz / StollarzowizStolarzowiceStolarzowice✔
72Alt-TarnowizStare TarnowiceStare Tarnowice✔
73Trusczyc (Truschütz)TruszczycaTruszczyca
Ehemalige Ostgebiete
✔
—JarrathJarrath— (karczma polna; brak identyfikacji)✖
74Gros-ZyglinŻyglinŻyglin✔
75Klein-ZyglinŻyglinekŻyglinek✔

Wykaz (DE + PL) – łącznie 76 rekordów

1. Baingow (Bainkau)

Oryginał (DE)

Baingow, (Bainkau) gehöret dem Herrn Lazarus Grafen von Henkel, hat ein Vorwerk, 7 Gärtner und 42 Menschen.

Tłumaczenie wierne (PL)

Bańgów (Bainkau) należy do hrabiego Łazarza Henckel von Donnersmarck; ma folwark, 7 zagrodników i 42 mieszkańców.

2. Bielschowiz (Bilczowitz)

DE

Bielschowiz, (Bilczowitz) ist das Eigenthum des Herrn Matthias von Wilczek, hat 3 Vorwerke, eine katholische Kirche und Schule, ein Frischfeuer, 4 ganze, 12 halbe Bauern, 34 Gärtner, 4 Mühlen, 14 Häusler und 226 Menschen.

PL

Bielszowice (Bilczowitz) jest własnością pana Macieja von Wilczek; ma 3 folwarki, kościół katolicki i szkołę, fryszerkę, 4 pełnorolnych i 12 półrolnych chłopów, 34 zagrodników, 4 młyny, 14 chałupników i 226 mieszkańców.

3. Biskupiz

DE

Biskupiz, dem Freyherrn von Stechow gehörig, bestehet in einem herrschaftlichen Vorwerke, einer katholischen Kirche und Schule, 24 Bauern, 18 Gärtnern, 4 Häuslern und 230 Einwohnern.

PL

Biskupice należy do barona von Stechow; składa się z folwarku pańskiego, kościoła katolickiego i szkoły, 24 chłopów, 18 zagrodników, 4 chałupników i 230 mieszkańców.

4. Bickow

DE

Bickow, gehöret dem Herrn von Kloch, fasset ein Vorwerk, 10 Bauern, 9 Gärtner, 3 Häusler und 130 Einwohner.

PL

Bytków należy do pana von Kloch; obejmuje folwark, 10 chłopów, 9 zagrodników, 3 chałupników i 130 mieszkańców.

5. Bobrek

DE

Bobrek, dem Herrn George von Hochberg gehörig, hat 2 Vorwerke, 6 Bauern, 11 Gärtner, 1 Mühle und 101 Einwohner.

PL

Bobrek należy do pana Jerzego von Hochberg; ma 2 folwarki, 6 chłopów, 11 zagrodników, 1 młyn i 101 mieszkańców.

6. Bobrownik

DE

Bobrownik, ist das Eigenthum des Herrn Lazarus Grafen von Henkel, hat 12 Bauern, 13 Gärtner, 7 Häusler und 126 Einwohner.

PL

Bobrowniki jest własnością hrabiego Łazarza Henckel von Donnersmarck; ma 12 chłopów, 13 zagrodników, 7 chałupników i 126 mieszkańców.

7. Boruszowiz

DE

Boruszowiz, demselben gehörig; zu diesem Dorfe werden die besonders liegenden Häuser gerechnet, wovon einige Salz-Coctae, einige Tluz, auch Tluzetant heissen. Das ganze Dorf hat 8 Bauern, 4 Gärtner, 2 Häusler und 86 Einwohner.

PL

Boruszowice należy do tegoż; do wsi zalicza się także osobno położone domy, z których część nazywa się Salz-Coctae, część Tluz, a także Tluzetant. Cała wieś ma 8 chłopów, 4 zagrodników, 2 chałupników i 86 mieszkańców.

8. Brenice

DE

Brenice, gehört dem Herrn Landrath Grafen von Henkel, hat ein vom Dorfe entfernt liegendes Vorwerk Bissa genannt, einen hohen Ofen, ein Frischfeuer, 13 Gärtner und 62 Einwohner.

PL

[WĄTPLIWE] Brynica (Brenice) należą do landrata hrabiego Henckel; mają oddalony od wsi folwark zwany Bissa, wysoki piec, fryszerkę, 13 zagrodników i 62 mieszkańców.

9. Brzohowiz (Brzesow)

DE

Brzohowiz (Brzesow) dem Herrn Lazarus Grafen von Henkel gehörig, hat ein Vorwerk, 4 Bauern, 7 Gärtner und 54 Einwohner.

PL

Brzozowice (Brzesow) należą do hrabiego Łazarza Henckel; mają folwark, 4 chłopów, 7 zagrodników i 54 mieszkańców.

10. Bujakow

DE

Bujakow, hat 3 Antheile, Ober-, Mittel-, Nieder-, gehöret dem Herrn General von Werner, bestehet aus 3 herrschaftlichen Vorwerken, einer katholischen Kirche und Schule, 18 Bauern, 29 Gärtner, 2 Mühlen, 6 Häuslern und 220 Einwohnern.

PL

Bujaków ma 3 części: Górną, Środkową i Dolną; należy do pana generała von Werner. Składa się z 3 folwarków pańskich, kościoła katolickiego i szkoły; ma 18 chłopów, 29 zagrodników, 2 młyny, 6 chałupników i 220 mieszkańców.

11. Carlshof

DE

Carlshof, ein einzelnes herrschaftliches Vorwerk, dem Standesherrn Grafen von Henkel gehörig, worinnen sich gegenwärtig 29 Menschen befinden.

PL

Carlshof to pojedynczy folwark pański należący do pana stanowego hrabiego Henckel; obecnie znajduje się w nim 29 osób.

12. Clodnize

DE

Clodnize, dem Herrn Lazarus Grafen von Henkel zuständig, hat 8 Bauern, 4 Gärtner und 49 Einwohner.

PL

Kłodnica, podległe hrabiemu Łazarzowi Henckel, ma 8 chłopów, 4 zagrodników i 49 mieszkańców.

13. Charzow

DE

Charzow, gehöret dem Kloster Miechow in Pohlen, fasset ein Vorwerk, eine katholische Kirche und Schule, 47 Bauern, 9 Gärtner, 18 Häusler und 282 Einwohner.

PL

Chorzów należy do klasztoru Miechów w Polsce; obejmuje folwark, kościół katolicki i szkołę, 47 chłopów, 9 zagrodników, 18 chałupników i 282 mieszkańców.

14. Chechlo

DE

Chechlo, dem Herrn Landrath Grafen von Henkel gehörig, hat 8 Bauern, 27 Gärtner, eine Mühle und 151 Einwohner.

PL

Chechło należy do landrata hrabiego Henckel; ma 8 chłopów, 27 zagrodników, młyn i 151 mieszkańców.

15. Neu-Chechlo

DE

Neu-Chechlo, eine im Jahr 1776 vom Vorwerk Neudeck angelegte Kolonie von 10 Stellen, die 31 Menschen bewohnen.

PL

Nowe Chechło to kolonia założona w roku 1776 z folwarku Neudeck, licząca 10 zagród; zamieszkuje ją 31 osób.

Archiwalny przerywnik: dokumenty, pióro i pieczęć woskowa (styl muzealny, grafika ilustracyjna)
Przerywnik archiwalny. Widok z góry na dokumenty i narzędzia pisarskie – klimat pracy ze źródłem.

16. Chropatschow

DE

Chropatschow, gehöret dem Herrn von Woiers, fasset ein Vorwerk, eine Schule, 18 Gärtner, 8 Häusler und 141 Menschen.

PL

Chropaczów należy do pana von Woiers; obejmuje folwark i szkołę; ma 18 zagrodników, 8 chałupników i 141 mieszkańców.

17. Chutow (Chudow)

DE

Chutow, auch Chudow, dem Herrn Matthias von Wilczek gehörig, hat drey Vorwerke, ein etwas vom Dorfe entfernt liegendes herrschaftliches Schloß, eine Schule, 10 Bauern, 16 Gärtner, eine Mühle, 3 Häusler und 143 Einwohner.

PL

Chudów, także Chudow, należy do pana Macieja von Wilczek; ma 3 folwarki, nieco oddalony od wsi pański zamek, szkołę, 10 chłopów, 16 zagrodników, młyn, 3 chałupników i 143 mieszkańców.

18. Damb (Dam)

DE

Damb, auch Dam, dem Kloster Miechow in Pohlen zuständig, bestehet aus einem Vorwerk, 19 Bauern, 10 Gärtnern, 2 Mühlen, 6 Häuslern und 152 Menschen.

PL

Dąb, także Dam, podlega klasztorowi Miechów w Polsce; składa się z folwarku, 19 chłopów, 10 zagrodników, 2 młynów, 6 chałupników i 152 osób.

19. Dambrowka, Gros (Dombrowka)

DE

Dambrowka, Gros, auch Dombrowka, gehöret der Stadt Beuthen, hat 2 Vorwerke, 44 Bauern, eine Mühle, 6 Gärtner, 8 Häusler und 262 Einwohner.

PL

Dąbrówka Wielka (także Dombrowka) należy do miasta Bytom; ma 2 folwarki, 44 chłopów, młyn, 6 zagrodników, 8 chałupników i 262 mieszkańców.

20. Dombrowka, Klein

DE

Dombrowka, Klein, eine und eine halbe Meile von gleichgedachtem Dorfe, gehöret dem Herrn von Jolinski, hat ein Vorwerk, 13 andere Häuser und 73 Einwohner.

PL

Dąbrówka Mała, oddalona o półtorej mili od wspomnianej wsi, należy do pana von Jolinski; ma folwark, 13 innych domów i 73 mieszkańców.

Spokojna wieś z epoki: drewniane chałupy, pola, wóz i drzewa (ilustracja stylizowana).
Motyw krajobrazu wiejskiego z epoki – ilustracja stylizowana (bez wskazania konkretnej miejscowości).

21. Dorotheendorf

DE

Dorotheendorf, eine im Jahr 1775 von Cabrer Grunde angelegte Kolonie von 10 Stellen.

PL

Dorota (Dorotheendorf) to kolonia założona w roku 1775 z gruntów Cabrer, złożona z 10 zagród.

22. Georgenberg

DE

Georgenberg, eine unacreßbare Landstadt oder Marktstäcken, dem Herrn Grafen von Henkel gehörig; es wurde 1561 wegen eines sich in der Gegend gefundenen reichhaltigen Bleywerkes vom Marggraf George Friedrich erbauet und zu einer Stadt erhoben. Das Städtchen bestehet aus einem herrschaftlichen Vorwerk, einer katholischen Kirche und Schule; der Pfarrer bey dieser Kirche wohnet in Zylin; 48 Bürgerhäusern, 16 Bauern. Die Stadt wird von einem Bürgermeister und einen Rathmann regieret.

PL

Miasteczko Śląskie to „nieakcyzowe” miasteczko/rynek należące do hrabiego Henckel; zostało wzniesione w 1561 r. z powodu znalezionych w okolicy bogatych rud ołowiu przez margrabiego Jerzego Fryderyka i podniesione do rangi miasta. Miasteczko składa się z folwarku pańskiego, kościoła katolickiego i szkoły; proboszcz mieszka w Zylin; jest 48 domów mieszczańskich i 16 chłopów. Miastem rządzi burmistrz i rajca.

23. Gurezte

DE

Gurezte, ist ein einzeln Vorwerk, den Minoriten zu Beuthen gehörig.

PL

Gurezte to pojedynczy folwark należący do minorytów w Bytomiu.

24. Halemba

DE

Halemba, gehöret dem Herrn Grafen von Henkel, hat zween Vorwerke, 9 Bauern, einen hohen Ofen, zwey Frischfeuer, 17 Häusler und 93 Einwohner.

PL

Halemba należy do hrabiego Henckel; ma 2 folwarki, 9 chłopów, wysoki piec, 2 fryszerki, 17 chałupników i 93 mieszkańców.

25. Heydut

DE

Heydut, hat zween Antheile; eines gehöret dem Herrn von Paczinski, das andere aber dem Herrn von Miskusch; in beyden sind 2 Vorwerke, 1 Bauer, 24 Gärtner, 2 Mühlen und 122 Einwohner.

PL

Hajduki Wielkie ma dwie części: jedna należy do pana von Paczinski, druga do pana von Miskusch; w obu są 2 folwarki, 1 chłop, 24 zagrodników, 2 młyny i 122 mieszkańców.

26. Ignazdorf

DE

Ignazdorf, eine im Jahr 1774 neu angelegte Kolonie von Bittkower Grunde, hat 8 Stellen, wovon jeder 8 Morgen Land zugetheilet worden; Einwohner sind 43.

PL

Wełnowiec (Ignacowiec) (Ignazdorf) to nowa kolonia założona w 1774 r. z gruntów Bittkow; ma 8 zagród, z których każdej przydzielono po 8 mórg ziemi; mieszkańców jest 43.

27. Jendrisseck

DE

Jendrisseck, dem Herrn Landrath Grafen von Henkel gehörig; hat 9 Bauern, 7 Gärtner und 1 Frischfeuer.

PL

Jędrysek należy do landrata hrabiego Henckel; ma 9 chłopów, 7 zagrodników i 1 fryszerkę.

28. Kamien

DE

Kamien, dem Herrn Rittmeister von Woiars gehörig, fasset zween Vorwerke, eine katholische Kirche und Schule, 10 Bauern, 17 Gärtner, eine Mühle und 143 Einwohner.

PL

Kamień należy do rotmistrza von Woiars; obejmuje 2 folwarki, kościół katolicki i szkołę; ma 10 chłopów, 17 zagrodników, młyn i 143 mieszkańców.

29. Kochlowiz

DE

Kochlowiz, gehöret dem Herrn Grafen Lazarus Henkel, mit einer katholischen Kirche und Schule, 21 Bauern, 6 Gärtnern, 20 Häuslern und 182 Einwohnern.

PL

Kochłowice należy do hrabiego Łazarza Henckel; ma kościół katolicki i szkołę, 21 chłopów, 6 zagrodników, 20 chałupników i 182 mieszkańców.

30. Roslowagura (Ziegenberg)

DE

Roslowagura, Ziegenberg, dem Herrn von Schaloka gehörig, hat ein herrschaftliches Vorwerk, 9 Bauern, 18 Gärtner und 107 Einwohner. Hier machet man gute Käse.

PL

Kozłowa Góra (Roslowagura / Ziegenberg) należy do pana von Schaloka; ma folwark pański, 9 chłopów, 18 zagrodników i 107 mieszkańców. Wyrabia się tu dobry ser.

Symboliczna scena wydobycia węgla z epoki: niewielki szyb i narzędzia (grafika ilustracyjna)
Motyw tematyczny (symbolicznie). Ilustracja „z epoki” – nawiązanie do wzmianek o węglu w wykazie.

31. Kunzendorf

DE

Kunzendorf, eine im Jahr 1774 erbaute Kolonie von dem Dorfsgrunde Bielschowiz; sie ist auf 14 Stellen angelegt, welche aber noch nicht alle mit Wirthen besetzt sind. Die Zahl der Einwohner ist 46.

PL

Kończyce (Kunzendorf) to kolonia zbudowana w 1774 r. z gruntów wsi Bielschowiz; założona na 14 zagród, które nie wszystkie są jeszcze obsadzone gospodarzami. Liczba mieszkańców wynosi 46.

32. Lagiewnik

DE

Lagiewnik, hat drey Antheile, das ganze Dorf bestehet aus drey herrschaftlichen Vorwerken, 9 Bauern, 26 Gärtnern, 2 Häuslern und 211 Einwohnern.

PL

Łagiewniki ma trzy części; cała wieś składa się z 3 folwarków pańskich, 9 chłopów, 26 zagrodników, 2 chałupników i 211 mieszkańców.

33. Lassowiz

DE

Lassowiz, ist das Eigenthum des Herrn von Jahrisch, bestehet aus einem Vorwerk, 17 andern Häusern und 116 Einwohnern.

PL

Lasowice jest własnością pana von Jahrisch; składa się z folwarku, 17 innych domów i 116 mieszkańców.

34. Masciekowiz

DE

Masciekowiz, dem Herrn von Miskasch gehörig, hat ein herrschaftliches Vorwerk, zwey Bauern, 8 Gärtner und 63 Einwohner.

PL

Maciejkowice należy do pana von Miskasch; ma folwark pański, 2 chłopów, 8 zagrodników i 63 mieszkańców.

35. Makoschau

DE

Makoschau, gehöret dem Herrn von Wilczek, hat zween Vorwerke, 9 Bauern, 13 Gärtner, 2 Mühlen und 189 Einwohner.

PL

Makoszowy należy do pana von Wilczek; ma 2 folwarki, 9 chłopów, 13 zagrodników, 2 młyny i 189 mieszkańców.

36. Matthiasdorf

DE

Matthiasdorf, eine von Grund und Boden des Dorfes Zabrze angelegte Kolonie von 18 Stellen, die Zahl der Einwohner ist 77.

PL

Maciejów to kolonia założona z gruntów wsi Zabrze, licząca 18 zagród; liczba mieszkańców wynosi 77.

37. Michalkowitz

DE

Michalkowitz, gehöret dem Herrn Anton von Reinbaben, hat ein Vorwerk, eine katholische Kirche und Schule, 18 Bauern, 17 Gärtner und Häusler und 124 Menschen.

PL

Michałkowice należy do pana Antona von Reinbaben; ma folwark, kościół katolicki i szkołę, 18 chłopów, 17 zagrodników i chałupników oraz 124 mieszkańców.

38. Miechowitz

DE

Miechowitz, hat zwey Antheile, welche dem Herrn Erdmann von Miechowitz gehören. Das ganze Dorf bestehet aus zweyen herrschaftlichen Vorwerken, einer katholischen Kirche und Schule, 11 Bauern, 29 Gärtnern, einer Mühle und 301 Einwohnern.

PL

Miechowice ma dwie części należące do pana Erdmanna von Miechowitz. Cała wieś składa się z 2 folwarków pańskich, kościoła katolickiego i szkoły; ma 11 chłopów, 29 zagrodników, młyn i 301 mieszkańców.

39. Mikulschitz

DE

Mikulschitz, dem Herrn von Raczek gehörig, hat ein Vorwerk, eine katholische Kirche und Schule, 56 Bauern, 12 Gärtner, 2 Mühlen und 311 Menschen.

PL

Mikulczyce należy do pana von Raczek; ma folwark, kościół katolicki i szkołę, 56 chłopów, 12 zagrodników, 2 młyny i 311 mieszkańców.

40. Naklo

DE

Naklo, gehöret dem Herrn Grafen Lazarus von Henkel, hat ein herrschaftliches Vorwerk, 11 Bauern, 10 Gärtner, einen Häusler und 96 Einwohner.

PL

Nakło należy do hrabiego Łazarza Henckel; ma folwark pański, 11 chłopów, 10 zagrodników, 1 chałupnika i 96 mieszkańców.

41. Neudeck (Schwirklitz)

DE

Neudeck (Schwirklitz) ist eigentlich ein herrschaftliches Schloß, wobey ein Vorwerk, zwen Mühlen und 69 Einwohner; es gehöret dem Herrn Landrath Grafen von Henkel.

PL

Świerklaniec (Schwirklitz) to właściwie pański zamek, przy którym jest folwark, 2 młyny i 69 mieszkańców; należy do landrata hrabiego Henckel.

42. Neudorf (Boromawies)

DE

Neudorf (Boromawies) gehöret demselben; im Dorfe wohnen 18 Bauern, 5 Gärtner, ein Müller, 4 Häusler und 111 Menschen.

PL

Borowa Wieś (Neudorf / Boromawies) należy do tegoż; we wsi mieszka 18 chłopów, 5 zagrodników, 1 młynarz, 4 chałupników i 111 osób.

43. Oppatowitz

DE

Oppatowitz, gehöret dem Herrn von Koschützki, allhier finden sich 2 Vorwerke, 6 Bauern, 5 Gärtner, eine Mühle und 66 Einwohner.

PL

Opatowice należy do pana von Koschützki; są tu 2 folwarki, 6 chłopów, 5 zagrodników, młyn i 66 mieszkańców.

44. Ozzech

DE

Ozzech, gehöret dem Herrn Landrath Graf von Henkel; zum Dorfe werden gerechnet, 12 Bauern, 12 Gärtner. Die Zahl der Einwohner ist 105.

PL

Orzech należy do landrata hrabiego Henckel; do wsi zalicza się 12 chłopów i 12 zagrodników. Liczba mieszkańców wynosi 105.

45. Ozegow

DE

Ozegow, im Dorfe sind zwey herrschaftliche Vorwerke, 9 Bauern, eine Mühle, 6 Gärtner und 102 Einwohner; es gehöret dem Herrn von Hochberg. Hier ist eine ergiebige Steinkohlengrube.

PL

Ożegów: we wsi są 2 folwarki pańskie, 9 chłopów, młyn, 6 zagrodników i 102 mieszkańców; należy do pana von Hochberg. Jest tu wydajna kopalnia węgla kamiennego.

Młyn wodny z kołem młyńskim na strumieniu (styl XVIII w., grafika ilustracyjna)
Motyw tematyczny (symbolicznie). Młyn wodny w stylistyce XVIII wieku – nawiązanie do licznych wzmianek o młynach.

46. Paniow

DE

Paniow, bestehet aus zwey Antheilen: a. Gros-Paniow, gehöret dem Herrn von Schimonski, hat drey Vorwerke, 10 Bauern, 38 Gärtner, 5 Müllern, 1 Häusler und 216 Einwohner; dergleichen eine Kirche. b. Klein-Paniow, gehöret dem Herrn von Wilczek, hat ein Vorwerk, 20 Bauern, 24 Gärtner, eine Mühle und 226 Einwohner.

PL

Paniowy/Paniówki składa się z dwóch części: a) Gros-Paniow należy do pana von Schimonski; ma 3 folwarki, 10 chłopów, 38 zagrodników, 5 młynarzy, 1 chałupnika i 216 mieszkańców; jest tu także kościół. b) Klein-Paniow należy do pana von Wilczek; ma folwark, 20 chłopów, 24 zagrodników, młyn i 226 mieszkańców.

47. Paulsdorf

DE

Paulsdorf, eine in zwey Antheilen Ober- und Nieder- im Jahre 1774 durch Königliche Beyhülfe erbaute Kolonie von 19 Stellen, so dem Herrn von Wilczek gehöret.

PL

Pawłów to kolonia w dwóch częściach (Górnej i Dolnej), zbudowana w 1774 r. przy pomocy królewskiej; liczy 19 zagród i należy do pana von Wilczek.

48. Piasczina

DE

Piasczina, dem Herrn Lazarus Grafen von Henkel gehörig; im Dorfe sind 1 herrschaftliches Vorwerk, 9 Bauern, ein Frischfeuer, ein Zinnhammer, 7 Gärtner, eine Mühle und 112 Einwohner.

PL

Piasczina należy do hrabiego Łazarza Henckel; we wsi jest 1 folwark pański, 9 chłopów, fryszerka, młotownia cynu, 7 zagrodników, młyn i 112 mieszkańców.

49. Deutsch-Pieckar

DE

Deutsch-Pieckar, dem Herrn Grafen von Henkel zuständig, hat ein Vorwerk, eine katholische Kirche und Schule, 28 Bauern, 23 Gärtner, eine Mühle, 11 Gärtner und 311 Menschen.

PL

Piekary Wielkie, podległe hrabiemu Henckel, ma folwark, kościół katolicki i szkołę, 28 chłopów, 23 zagrodników, młyn, 11 (powtórzonych w druku) oraz 311 mieszkańców.

Uwaga: w druku występuje powtórzenie „Gärtner” (23 … 11). Zachowano wiernie.

50. Rudy Pieckary

DE

Rudy Pieckary, gehöret dem Herrn Landrath Grafen von Henkel, fasset ein herrschaftliches Vorwerk, 12 Bauern, 11 Gärtner und 122 Einwohner.

PL

Piekary Rudne należą do landrata hrabiego Henckel; obejmują folwark pański, 12 chłopów, 11 zagrodników i 122 mieszkańców.

Mały kościół i budynek szkoły w krajobrazie wiejskim, styl XVIII wieku (ilustracja stylizowana).
Motyw instytucji wiejskich – kościół i szkoła (ilustracja stylizowana).

51. Pitowin

DE

Pitowin, dem Herrn Lazarus Grafen von Henkel zuständig, hat nur 14 Gärtner- und Häuslerstellen; Einwohner aber 46.

PL

Bykowina? (Pitowin), podległe hrabiemu Łazarzowi Henckel, ma tylko 14 zagród zagrodników i chałupników; mieszkańców zaś 46.

52. Pniowecz

DE

Pniowecz, hat zwen Antheile, worinnen sich 12 Bauern, 8 Gärtner, zwen Mühlen und 88 Einwohner befinden.

PL

Pniowiec ma dwie części, w których znajdują się 12 chłopów, 8 zagrodników, 2 młyny i 88 mieszkańców.

53. Przelayka

DE

Przelayka, gehöret dem Herrn Lazarus Grafen von Henkel; das Dorf fasset ein herrschaftliches Vorwerk, ein Frischfeuer, 10 Bauern, 3 Gärtner, eine Mühle, zwen Häusler und 92 Einwohner.

PL

Przełajka należy do hrabiego Łazarza Henckel; wieś obejmuje folwark pański, fryszerkę, 10 chłopów, 3 zagrodników, młyn, 2 chałupników i 92 mieszkańców.

54. Ptakowitz

DE

Ptakowitz, dem Herrn von Rymultowski gehörig; das Dorf bestehet aus einem Vorwerk, 16 Bauern, 18 Gärtnern, einer Mühle, 7 Häuslern und 165 Einwohnern.

PL

Ptakowice należy do pana von Rymultowski; wieś składa się z folwarku, 16 chłopów, 18 zagrodników, młyna, 7 chałupników i 165 mieszkańców.

55. Radoschau

DE

Radoschau, gehöret dem Herrn Grafen von Henkel, hat nur 14 Gärtner und 58 Einwohner.

PL

Radoszowy należy do hrabiego Henckel; ma tylko 14 zagrodników i 58 mieszkańców.

56. Radzionkau

DE

Radzionkau, dem Herrn Grafen von Henkel, gehörig; hat 2 Vorwerke, eine katholische Kirche und Schule, 28 Bauern, 26 Gärtner- und 3 Häuslerstellen.

PL

Radzionków należy do hrabiego Henckel; ma 2 folwarki, kościół katolicki i szkołę, 28 chłopów oraz 26 zagród zagrodników i 3 chałupnicze.

57. Repten

DE

Repten, gehöret dem Herrn Grafen von Pückler; im Dorfe giebt es ein herrschaftliches Vorwerk, eine katholische Kirche und Schule, 5 Bauern, 18 Gärtner und 117 Einwohner.

PL

Repty Śląskie należy do hrabiego von Pückler; we wsi jest folwark pański, kościół katolicki i szkoła, 5 chłopów, 18 zagrodników i 117 mieszkańców.

58. Rokittnitz

DE

Rokittnitz, dem Herrn von Tschirschowitz gehörig, hat ein Vorwerk, eine Kirche, 3 Bauern, 7 Gärtner, eine Mühle und 67 Einwohner.

PL

Rokitnica należy do pana von Tschirschowitz; ma folwark, kościół, 3 chłopów, 7 zagrodników, młyn i 67 mieszkańców.

59. Rossberg

DE

Rossberg, gehöret dem Herrn von Pelchrzain; zu diesem Dorfe werden gerechnet: zwen Vorwerke, wovon eines Neuhof heisset, 9 Bauern, 37 Gärtner, 2 Mühlen, 8 Häusler und 276 Einwohner.

PL

Rozbark należy do pana von Pelchrzain; do wsi zalicza się 2 folwarki (jeden zwany Neuhof), 9 chłopów, 37 zagrodników, 2 młyny, 8 chałupników i 276 mieszkańców.

60. Ruda

DE

Ruda, dem Herrn Baron von Stechow gehörig; das Dorf fasset 2 herrschaftliche Vorwerke, einen hohen Ofen, 22 Bauern, 21 Gärtner, 9 Häusler und 279 Einwohner. Bey diesem Dorfe werden Steinkohlen gegraben.

PL

Ruda należy do barona von Stechow; wieś obejmuje 2 folwarki pańskie, wysoki piec, 22 chłopów, 21 zagrodników, 9 chałupników i 279 mieszkańców. Przy tej wsi wydobywa się węgiel kamienny.

Mała kuźnia i prosty zakład metalurgiczny z epoki, delikatny dym (grafika ilustracyjna)
Motyw tematyczny (symbolicznie). Prosty zakład metalurgiczny w stylu XVIII wieku – tło dla wzmianek o piecach i fryszerkach.

61. Rybna

DE

Rybna, gehöret dem Herrn Karl von Wartkotsch, hat ein Vorwerk, 6 Bauern, 12 Gärtner, 3 Müller und 107 Einwohner.

PL

Rybna należy do pana Karola von Wartkotsch; ma folwark, 6 chłopów, 12 zagrodników, 3 młynarzy i 107 mieszkańców.

62. Saborze (Zaborze)

DE

Saborze (Zaborze) gehöret dem Herrn von Wilczek, fasset ein herrschaftliches Vorwerk, 15 Bauern, 7 Gärtner, 14 Häusler und 149 Einwohner.

PL

Zaborze (Zaborze) należy do pana von Wilczek; obejmuje folwark pański, 15 chłopów, 7 zagrodników, 14 chałupników i 149 mieszkańców.

63. Sabrze (Zabrze)

DE

Sabrze (Zabrze) demselben gehörig; das Dorf hat ein herrschaftliches Vorwerk, eine katholische Kirche und Schule, 34 Bauern, 6 Gärtner, zwo Mühlen, 32 Häusler und 305 Einwohner.

PL

Zabrze (Zabrze) należy do tegoż; wieś ma folwark pański, kościół katolicki i szkołę, 34 chłopów, 6 zagrodników, 2 młyny, 32 chałupników i 305 mieszkańców.

64. Klein Sabrze

DE

Klein Sabrze, eine im Jahr 1776 von vorstehenden Dorfsfeldern angelegte schlechte Kolonie von 12 Stellen, wovon aber wenige bewohnet sind. Die Zahl der Einwohner ist 31.

PL

Małe Zabrze to „słaba” kolonia założona w 1776 r. z pól poprzedniej wsi, licząca 12 zagród, z których jednak niewiele jest zamieszkanych. Liczba mieszkańców wynosi 31.

65. Schambierz (Schömberg)

DE

Schambierz (Schömberg) auch Schamberg, gehöret dem Herrn von Hochberg, hat ein Vorwerk, 11 Bauern, 9 Gärtner und 104 Menschen.

PL

Szombierki (Schömberg), także Schamberg, należy do pana von Hochberg; ma folwark, 11 chłopów, 9 zagrodników i 104 mieszkańców.

66. Schwientochlowiz

DE

Schwientochlowiz, hat drey Antheile, welche zusammen aus 3 herrschaftlichen Vorwerken, 28 Gärtnern, einer Mühle und 151 Einwohnern bestehen.

PL

Świętochłowice ma trzy części, które łącznie składają się z 3 folwarków pańskich, 28 zagrodników, młyna i 151 mieszkańców.

67. Segeth

DE

Segeth, ist der Name eines einzelnen Vorwerks, dem Herrn Grafen von Henkel gehörig.

PL

Segiet to nazwa pojedynczego folwarku należącego do hrabiego Henckel.

68. Siemianowiz

DE

Siemianowiz, dem Herrn Lazarus Grafen von Henkel gehörig, bestehet aus einem herrschaftlichen Schloß, Vorwerke, 10 Bauern, 15 Gärtnern und 175 Einwohnern.

PL

Siemianowice należy do hrabiego Łazarza Henckel; składa się z pańskiego zamku i folwarku, 10 chłopów, 15 zagrodników i 175 mieszkańców.

69. Soonize (Schośnitz)

DE

Soonize (Schośnitz) dem Herrn von Wilczek gehörig; im Dorfe befinden sich ein Vorwerk, 19 Bauern, 11 Gärtner, eine Mühle, 18 Häusler und 159 Einwohner.

PL

Sośnica (Schośnitz) należy do pana von Wilczek; we wsi znajduje się folwark, 19 chłopów, 11 zagrodników, młyn, 18 chałupników i 159 mieszkańców.

70. Sowiz

DE

Sowiz, dem Herrn Erdmann von Jahrisch gehörig; im Dorfe sind nur 9 Gärtner und 65 Einwohner.

PL

Sowiz należy do pana Erdmanna von Jahrisch; we wsi jest tylko 9 zagrodników i 65 mieszkańców.

71. Stilarzowiz (Stollarzowiz)

DE

Stilarzowiz, auch Stollarzowiz, hat drey Antheile, in denen sich zwey herrschaftliche Vorwerke, 4 Bauern, 31 Gärtner, 14 Häusler und 195 Einwohner befinden.

PL

Stolarzowice (także Stollarzowiz) ma trzy części, w których znajdują się 2 folwarki pańskie, 4 chłopów, 31 zagrodników, 14 chałupników i 195 mieszkańców.

72. Alt-Tarnowiz

DE

Alt-Tarnowiz, gehöret dem Herrn von Koschützki, hat zwen Vorwerke, eine katholische Kirche und Schule, 15 Bauern, 16 Gärtner, 2 Häusler und 197 Einwohner.

PL

Stare Tarnowice należy do pana von Koschützki; ma 2 folwarki, kościół katolicki i szkołę, 15 chłopów, 16 zagrodników, 2 chałupników i 197 mieszkańców.

73. Trusczyc (Truschütz)

DE

Trusczyc (Truschütz) gehöret dem Herrn Landrath Grafen von Henkel, hat ein Vorwerk, ein Frischfeuer, einen Bauer, 4 Gärtner, eine Mühle und 50 Einwohner.

PL

Truszczyca (Truschütz) należy do landrata hrabiego Henckel; ma folwark, fryszerkę, 1 chłopa, 4 zagrodników, młyn i 50 mieszkańców.

[bez numeru] Jarrath

DE

Jarrath, ist ein blosser Feld-Kretscham, dem Herrn Landrath Grafen von Henkel gehörig.

PL

Jarrath to tylko karczma polna (Feld-Kretscham) należąca do landrata hrabiego Henckel.

74. Gros-Zyglin

DE

Gros-Zyglin, demselben gehörig, hat eine katholische Kirche, 11 Bauern, 5 Gärtner und 103 Einwohner.

PL

Żyglin (Wielki) należy do tegoż; ma kościół katolicki, 11 chłopów, 5 zagrodników i 103 mieszkańców.

75. Klein-Zyglin

DE

Klein-Zyglin, gehöret demselben, ist von vorstehendem Dorfe über eine halbe Meile entfernt, und hat ein Vorwerk, 6 Bauern, 6 Gärtner und 61 Einwohner.

PL

Żyglinek należy do tegoż; jest oddalone od poprzedniej wsi o pół mili; ma folwark, 6 chłopów, 6 zagrodników i 61 mieszkańców.

↥ Powrót do spisu treści

Uwagi końcowe

To jest wierna publikacja wykazu z druku z 1783 r. Zachowano układ i sens formuł, a w kilku miejscach również typowe dla epoki powtórzenia i skróty.

Źródło (do cytowania)

Friedrich Albert Zimmermann, Beiträge (Beyträge) zur Beschreibung von Schlesien, Brieg (Brzeg), 1783.
Wykaz: „Okręg bytomski” – publikacja w brzmieniu oryginału (DE) i w tłumaczeniu wiernym (PL).

↥ Powrót na początek
0
0

Read more

Kaplica szombierska i bytomska Madonna w relacjach źródłowych

Źródła 1936–1987 · Szombierki / Bytom

Kaplica szombierska i bytomska Madonna w relacjach źródłowych

zakres: XV/XVI w. (datowanie obrazu w źródłach) – 1987 temat: kaplica · kult maryjny · pamięć lokalna tryb: referencyjny (bez dopowiedzeń)

W relacjach zebranych w prasie i piśmiennictwie regionalnym kaplica w Szombierkach pojawia się nie tylko jako budowla, lecz jako miejsce codziennej modlitwy i znak lokalnej pobożności. W jej wnętrzu źródła umieszczają wizerunek Matki Bożej, określany jako bytomska Madonna — obraz opisywany wielokrotnie, choć niejednoznacznie, z powracającymi pytaniami o wiek, przemiany i kopie.

Zakres źródeł i charakter przekazów

Zestaw wykorzystanych publikacji (1936–1987)

Podstawą niniejszego tekstu są zamknięte źródła prasowe i regionalno-historyczne publikowane w latach 1936–1987: artykuł prasowy o Simonie Flatzku oraz zestaw tekstów z Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt (w tym relacje historyczne, wspomnieniowe i jedna forma poetycka).[1]

Granice poznania wynikające z charakteru źródeł

Materiał jest zróżnicowany: część zapisów ma charakter pamięciowy i narracyjny, część syntetyczny, a część — literacki. W konsekwencji kaplica i Madonna pojawiają się tu raczej jako „obiekty opowiadane” niż jako w pełni udokumentowane fakty.

Uwaga: Artykuł celowo nie rekonstruuje zdarzeń poza tym, co podają źródła, nie rozstrzyga sporów datacyjnych i nie modernizuje religijnego języka przekazu.

Kaplica szombierska w przekazach źródłowych

Geneza ślubowania w czasie epidemii cholery

W relacjach powraca motyw epidemii cholery jako punktu wyjścia do ślubowania, które miało doprowadzić do budowy kaplicy. Wprost zapisano: „Kaplica zawdzięcza swe powstanie ślubowi złożonemu podczas epidemii cholery.” [5]

Ilustracja: modlitwa przy krzyżu w czasie epidemii cholery na Górnym Śląsku, XIX wiek (wizualizacja do tekstu)
Grafika 1. Modlitwa przy krzyżu w czasie epidemii cholery (wizualizacja).
W tekście: tło dla motywu ślubowania podczas zarazy.
Luka w danych: Źródła podają sprzeczne informacje o skali epidemii (np. 1/3 vs 1/2 mieszkańców). W tym miejscu nie da się tego rozstrzygnąć bez wyjścia poza materiał.

Budowa i poświęcenie kaplicy w relacjach prasowych

Źródła wskazują, że kaplica powstała jako realizacja ślubowania z czasów cholery (1854), a budowę lokuje się w latach 1859–1862. Daty poświęcenia nie są zgodne: pojawia się zarówno 13 sierpnia 1862, jak i 25 października 1863.[5]

Ilustracja: budowa murowanej kaplicy na Górnym Śląsku około 1860 roku (wizualizacja do tekstu)
Grafika 2. Budowa kaplicy (wizualizacja).
W tekście: odniesienie do lat 1859–1862 i rozbieżności w dacie poświęcenia.

Fundatorami w przekazach są rolnik August Cygan (grunt) oraz Simon Flatzek (znaczna część środków), przy czym podkreśla się, że początkowo planowano inną lokalizację (przy posesji Flatzków), z której zrezygnowano.[5]

Bytomska Madonna jako przedmiot kultu

Pochodzenie obrazu w przekazach źródłowych

Wizerunek Madonny obecny w kaplicy źródła wiążą z kościołem parafialnym św. Marii w Bytomiu, jednak nie oferują jednolitego, szczegółowego opisu okoliczności przeniesienia ani pierwotnej lokalizacji.[3]

Datowanie obrazu i problem autorstwa

Datowanie obrazu w relacjach waha się między XV a XVI wiekiem. W źródłach pada także rok 1480 na kopiach, przy czym zaznaczono: „Rok 1480, widniejący na kopiach, jest przyjęty dowolnie.”[3]

Bytomska Madonna: gotycki obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem, datowany w źródłach na XV lub XVI wiek
Grafika 3. Bytomska Madonna (wątek ikonograficzny).
W tekście: datowanie XV/XVI w. i niepewność wokół „1480” na kopiach.
Luka w danych: Źródła nie pozwalają jednoznacznie wskazać autora ani stylu w sensie formalnej klasyfikacji — nie ma tu wspólnego stanowiska.

Kopie, przemalowania i restauracje

Przemiany wizerunku Madonny

W źródłach pojawia się informacja o wielokrotnych przemalowaniach i restauracjach obrazu, w tym o pracach z 1937 roku. Brak jednak szczegółowego opisu zakresu działań konserwatorskich.[3]

Istniejące kopie i ich funkcjonowanie

Przekazy mówią o licznych kopiach (m.in. fresk w kościele Mariackim oraz kopie malarskie). Nie powstał jednak w ramach tych źródeł jednolity wykaz kopii ani ich chronologia.[3]

Funkcjonowanie kaplicy w życiu religijnym

Nabożeństwa i modlitwa prywatna

Kaplica występuje w źródłach jako miejsce nabożeństw, modlitwy prywatnej i lokalnego kultu. W przekazach akcentuje się jej codzienną obecność w życiu mieszkańców.[5]

Modlitwa przy kaplicy szombierskiej na przełomie XIX i XX wieku (wizualizacja do tekstu)
Grafika 4. Modlitwa przy kaplicy (wizualizacja).
W tekście: kaplica jako codzienny punkt modlitwy i praktyk religijnych.

Lokalny kult maryjny

W relacjach podkreśla się rodzinny i regionalny charakter kultu. W jednym z tekstów zapisano: „Madonna z Dzieciątkiem była od pokoleń głęboko zakorzeniona w rodzinach górnośląskich.” [9]

Simon Flatzek w relacjach źródłowych

Sołtys, opiekun i dzwonnik kaplicy

Źródła przedstawiają Simona Flatzka jako sołtysa oraz opiekuna i dzwonnika kaplicy. Funkcję tę miał pełnić aż do swojej śmierci w 1914 roku.[1]

Obraz Flatzka w przekazach pamięciowych

W relacjach rodzinnych przytacza się słowa przypisywane Stanislausowi Flatzkowi: „Nie wódka, lecz Matka Boża mi pomoże.”[1]

Luka w danych: W zamkniętym kontekście nie ma pełnej dokumentacji biograficznej Flatzka — w tym tekście pozostajemy przy rolach, które źródła wiążą bezpośrednio z kaplicą.

Pamięć lokalna i narracje wtórne

Przekazy wspomnieniowe i regionalne

Część tekstów ma charakter pamięciowy i regionalny: kaplica oraz Madonna funkcjonują w nich jako element opowieści o miejscu, rodzinach i lokalnej religijności. Ton bywa rzeczowy lub wyraźnie narracyjny — zależnie od rocznika i intencji autora. [7]

Elementy narracyjne i poetyckie

Wiersz z 1979 roku („Der Grund zum Bau der Schomberger Kapelle”) utrwala temat w formie literackiej. Jego specyficzna forma zbliżona jest do znanych opowieści w stylu Wilhelma Buscha. Niektórzy lokalni twórcy mogli inspirować się tą stylistyką, tworząc przekaz anegdotyczny i rytmiczny, który jednocześnie niesie pamięć o religijnym tle budowy kaplicy.[6]

Stary, niewielki dzwonek kapliczny zawieszony w drewnianej ramie (wizualizacja do tekstu)
Grafika 5. Stary, niewielki dzwonek kapliczny zawieszony w drewnianej ramie (wizualizacja).

Oryginał (DE)

Der Grund zum Bau der Schomberger KapelleIn Schomberg in der Cholera-Zeit, da gab es große Krankheit weit. Ein Drittel starb, ja vielleicht halb, drum war das Dorf voll Angst und Qual.Da knieten sie am Wegekreuz, und baten Gott um Schutz und Reiz. Sie schworen, wenn die Seuch’ vergeht, daß eine Kapelle man hier stellt.So kam es dann in später Jahr, als Schomberg wieder sicher war, daß man den Bau auch wirklich tat, und Gott für seine Hilfe bat.Die Kapelle steht noch heute da, und mancher geht zur Andacht nah. Wer vorbeikommt, der zieht den Hut, und denkt an Not und Gottes Gut.

Tłumaczenie (PL)

Powód budowy kaplicy szombierskiejW Szombierkach, w czas zarazy cholery, rozlała się choroba po ziemi. Jedna trzecia zmarła — a może połowa, więc strach i udręka wioskę chowała.Klękali przy krzyżu na drodze, i prosili Boga o opiekę w trwodze. Ślubowali, jeśli zaraza ustąpi, że tu się kapliczka wzniesie — bez zwłoki.Tak przyszły późniejsze lata spokojne, gdy Szombierki znów były bezpieczne i wolne, wtedy naprawdę budowę podjęto, dziękując Bogu za pomoc i święto.Kaplica stoi do dnia dzisiejszego, i niejeden wchodzi w ciszę modlitwy w niej samej. Kto przechodzi obok — czapkę zdejmuje, i myśli o biedzie oraz o Bogu, co czuwa.

Rozbieżności, luki i niejednoznaczności źródeł

Daty, liczby i sprzeczne relacje

Najważniejsze rozbieżności dotyczą daty poświęcenia kaplicy (1862 vs 1863) oraz skali epidemii cholery (różne ujęcia procentowe). W obrębie zamkniętych źródeł brak narzędzi do jednoznacznego rozstrzygnięcia.

Granice pewności historycznej

Źródła zawierają także wątki o charakterze legendarnym (np. husyci, cudowne ocalenia). W tym artykule pozostają one oznaczone jako elementy przekazu — bez orzekania o ich historyczności.

Zakończenie

Zebrane publikacje z lat 1936–1987 nie tworzą jednej, spójnej kroniki. Pokazują raczej, jak kaplica szombierska i bytomska Madonna były opisywane — raz jako fakt lokalnej historii, innym razem jako pamięć rodzinna, a czasem jako temat literacki. W obrębie tych źródeł pozostają nierozstrzygnięte daty, liczby i szczegóły pochodzenia obrazu. Ten stan niepewności jest częścią przekazu i nie powinien być wygładzany dopowiedzeniem spoza materiału.

Źródła (zamknięte)

  1. Schaffgotsch Werks-Zeitung, 31.10.1936, nr 22: „Unser einstiger Dorfschulze Flatzek, der Betreuer und Glöckner der Schomberger Kapelle”.
  2. Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt (1954): „Die Beuthener Kirchen”, s. 25–31.
  3. Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt (1961): „Die Beuthener Madonna”, s. 26–27.
  4. Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt (1960): „Zur Heimatkunde von Schomberg”, s. 31–34.
  5. Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt (1972): „Die Schomberger Kapelle”, s. 32–33.
  6. Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt (1979): wiersz „Der Grund zum Bau der Schomberger Kapelle”.
  7. Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt (1983): „Schomberg – wie es damals war (Schluß)”, s. 36–38.
  8. Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt (1982): okładka numeru „Die Schomberger Kapelle”.
  9. Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt (1987): „Schombergs letzter Nachfahr seines Stammes”, s. 34–36.

Zobacz też:
Historia kaplicy NMP / św. Józefa w Szombierkach
Druki: budowa i poświęcenie kaplicy św. Józefa w Szombierkach

1
0

Read more

Rysunkowy widok centrum Bytomia, grafika tytułowa artykułu o dawnych nazwach ulic

Bytom – ulice 100 lat temu. Dawne nazwy ulic i plan miasta

Dawne nazwy ulic Bytom to fascynująca podróż do czasów, gdy miasto nosiło nazwę Beuthen O.S.. W tym artykule pokazuję, jak wyglądały dawne nazwy ulic Bytom i jak zmieniały się one na przestrzeni ponad 100 lat.

W dzisiejszym Bytomiu trudno sobie wyobrazić, że Dworcowa była Bahnhofstraße, Katowicka – Kattowitzerstraße, a Piłsudskiego – Bismarckstraße. Co więcej, wiele mniejszych ulic również nosiło nazwy, które dziś brzmią zupełnie inaczej.

W tym wpisie odtwarzam nazwy najważniejszych ulic śródmieścia, korzystając z oryginalnych źródeł historycznych. Dzięki temu możesz łatwo sprawdzić, jak wyglądała „miejska mapa” sprzed ponad wieku.

  • ksiąg adresowych Adressbuch Beuthen O.S. (1900–1937),
  • planu miasta z 1913 roku,
  • map i publikacji historycznych.

Poniżej znajdziesz mapę, a później także interaktywną wyszukiwarkę, która pozwoli Ci błyskawicznie sprawdzić dawną nazwę każdej ulicy. To idealne narzędzie, jeśli interesują Cię dawne nazwy ulic Bytom.

Dawne nazwy ulic Bytom – najważniejsze ulice śródmieścia

To tylko wybrane przykłady z dziesiątek ulic wpisanych do dawnych ksiąg adresowych. Każda z poniższych ulic ma swoją małą historię – i tabliczkę, która zmieniała się wraz z kolejnymi epokami.

🚂 Dworcowa → Bahnhofstraße

Główna ulica reprezentacyjna prowadząca od dworca do rynku. W źródłach przedwojennych nazwa występuje niezmiennie jako Bahnhofstraße – nic dziwnego, była to „wizytówka” miasta dla wszystkich przyjezdnych.

🛤️ Katowicka → Kattowitzerstraße

Stary trakt w kierunku Katowic. Na mapach z początku XX wieku pojawia się zarówno jako Kattowitzerstraße, jak i lokalnie Dyngosstraße przy jednym z odcinków.

🏛️ Piłsudskiego → Bismarckstraße

Ulica „cesarska”, jedna z kluczowych arterii śródmieścia. Jej odcinki zmieniały nazwy (m.in. Blottnitza Straße, Freiheitstraße), ale Bismarckstraße dominowała od końca XIX wieku do I wojny światowej.

🕍 Rynek → Ring / Marktplatz

Historyczne centrum miasta, widoczne na wszystkich mapach od XIX wieku do 1945 roku jako Ring lub Marktplatz. Tu koncentrował się handel, życie towarzyskie i najważniejsze instytucje.

🚗 Strzelców Bytomskich → Tarnowitzerstraße / Ostlandstraße

Jedna z ulic najczęściej zmieniających nazwę. W okresie międzywojennym pojawia się Friedrich-Ebert-Straße, a w latach 1933–1945 nazwa propagandowa Ostlandstraße. Dziś kojarzona raczej z korkami niż z wielką polityką.

🏰 Jagiellońska → Hohenzollernstraße

Elegancka ulica mieszczańska nazwana na cześć dynastii Hohenzollernów. Po 1945 roku nazwę zmieniono na bardziej „naszą” – Jagiellońską.

🧭 Wrocławska → Hindenburgstraße

Ulica wylotowa na zachód. W różnych okresach nadawano jej nazwy od polityków i kierunków dróg, m.in. Miechowitzer Chaussee. Dzisiejsza nazwa nawiązuje do Wrocławia – jednego z głównych miast regionu przed wojną.

🛍️ Krakowska → Krakauerstraße

Tradycyjna oś handlowa na wschód od rynku, z nazwą od zawsze związaną z Krakowem. W Adressbuch występuje po prostu jako Krakauerstraße.

⛪ Piekarska → Piekarerstraße

Dawna droga do Piekar Śląskich. W księgach adresowych i na mapach pojawia się jako Piekarerstraße, a miejscami także jako Poststraße – ulica pocztowa.

⚖️ Plac Kościuszki → Kaiser-Franz-Josef-Platz

Plac, na którym jak w soczewce widać zmiany epok: od cesarza Franciszka Józefa, przez okres III Rzeszy z Adolf-Hitler-Platz, aż po współczesnego patrona – Tadeusza Kościuszkę.

Chcesz sprawdzić swoją ulicę?

Jeśli mieszkasz w Bytomiu, wpisz w wyszukiwarce powyżej nazwę swojej ulicy – po polsku lub po niemiecku – i zobacz, jak nazywała się 100 lat temu. 🔍

Skorzystaj również z wyszukiwarki, aby szybko porównać dawne nazwy ulic Bytom z ich współczesnymi odpowiednikami.

Plan miasta Beuthen O.S. Bytom z 1913 roku z przebiegiem głównych ulic

Plan miasta Beuthen O.S. z 1913 roku. Po powiększeniu widać rynek, Bahnhofstraße, Kattowitzerstraße i gęstą zabudowę śródmieścia.

Dworcowa – Bahnhofstraße
Katowicka – Kattowitzerstraße / Dyngosstraße
Piłsudskiego – Bismarckstraße / Blottnitza Straße / Freiheitstraße
Strzelców Bytomskich – Tarnowitzerstraße / Friedrich-Ebert-Straße / Ostlandstraße
Jagiellońska – Hohenzollernstraße
Wrocławska – Hindenburgstraße / Miechowitzer Chaussee
Gliwicka – Gleiwitzerstraße
Chorzowska – Königshütter Landstraße
Łagiewnicka – Hohenlinder Landstraße
Zabrzańska – Beuthenerstraße / Pilkermühle
Korfantego – Friedenshütterstraße / Kluckowitzerstraße
Pszczyńska – Pleßerstraße / Maczeikowitzer Weg
Rynek – Ring / Marktplatz
Plac Kościuszki – Kaiser-Franz-Josef-Platz / Adolf-Hitler-Platz
Plac Grunwaldzki – Friedrich-Wilhelms-Ring
Plac Akademicki – Reichspräsidentenplatz / Victoriaplatz
Plac Sikorskiego – Kaiserplatz / Braunauer Platz
Plac Słowiański – Wilhelmplatz
Plac Wolskiego – Am Bahnhof
Krakowska – Krakauerstraße
Piekarska – Piekarerstraße / Poststraße
Piastów Bytomskich – Kaiserstraße
Matejki – Ringstraße / Hyazinthkirchstraße / Küperstraße
Moniuszki – Gymnasialstraße
Mickiewicza – Friedrichstraße
Miarki – Hubertusstraße / Bergstraße
Parkowa – Im Stadtpark
Kościelna – Kirchstraße
Mariacka – Marienstraße / Kirchstraße
Szkolna – Schulstraße
Sądowa – Gerichtstraße
Staromiejska – Altestraße
Targowa – Marktgasse / Synagogengasse
Wałowa – Wallstraße
Rzeźnicza – Fleischerstraße
Prusa – Redenstraße
Didura (dawniej Słowackiego) – Goethestraße
Powstańców Śląskich – Guttenbergstraße
Powstańców Warszawskich – Gartenstraße / Parallelstraße
Skłodowskiej-Curie – Körnerstraße
Towarowa – Buddestraße
Webera – Gräupnerstraße
Chrobrego – Wilhelmstraße
Żołnierza Polskiego – Feldstraße
Sandomierska – Sedanstraße
Wesoła – Karlstraße
Słoneczna – Kapellenweg
Siemianowicka – Siemianowitzerstraße / Laurahütter Landstraße
Żeromskiego – Breitestraße
Armii Krajowej – Luisenstraße
Biskupia – Bischofstraße
Brzezińska – Brzeziner Straße
Garbarska – Gerberstraße
Górnośląska – Oberschlesische Straße
Robotnicza – Arbeiterstraße
Stalmacha – Moltkeweg
Stycznia – Bismarckweg
Świętochłowicka – Schwientochlowitzerstraße
Tarnogórska – Tarnowitzer Weg
Zamkowa – Schlossstraße
Zgoda – Concordiastraße
Zielona – Grünstraße
3
1

Read more

Portret księdza Józefa Szafranka, proboszcza bytomskiego i obrońcy polskiej mowy na Górnym Śląsku, z cytatem o służbie ludowi.

Ks. Józef Szafranek – śląski proboszcz, którego zapamiętał nawet Bismarck

Ks. Józef Szafranek – śląski proboszcz, którego zapamiętał nawet Bismarck

Ks. Józef Szafranek (1807–1874) – syn młynarza z Gościęcina, proboszcz bytomskiej parafii Wniebowzięcia NMP, poseł do sejmu pruskiego i obrońca polskiej mowy na Górnym Śląsku. Kapłan, którego nazwisko po latach przywołał na sejmowej mównicy sam Otto von Bismarck.

„Proboszcz bytomski, obrońca polskiej mowy…”

Historyczny miedzioryt księdza Józefa Szafranka, proboszcza Bytomia i obrońcy polskiej mowy na Górnym Śląsku.
Historyczny wizerunek ks. Józefa Szafranka w czasopiśmie „Światło” (R. 1, nr 10, 1887).

W 1887 roku katolicki dwutygodnik „Światło” poświęcił ks. Szafrankowi obszerny artykuł. Nazwano go tam wprost: „proboszcz bytomski, obrońca polskiej mowy na Górnym Szląsku”. Powodem był fakt, że rok wcześniej, w 1886 r., kanclerz Otto von Bismarck przypomniał jego nazwisko na forum sejmu, oskarżając go o „agitację” wśród Górnoślązaków.

Tekst w „Świetle” jest próbą obrony dobrego imienia kapłana, który nie żyje od kilkunastu lat – i jednocześnie przypomnieniem, że Górny Śląsk miał swoich własnych bohaterów codzienności, nie zawsze dobrze znanych potomnym.

Syn młynarza z Gościęcina

Ks. Józef Szafranek urodził się 18 lutego 1807 roku w Gościęcinie koło Koźla, w rodzinie miejscowego młynarza Franciszka Szafranka i Klary z domu Wolf. Dawne drukowane źródła różnie podają datę dzienną, ale dziś w opracowaniach biograficznych przyjmuje się właśnie 18 lutego. Autor „Światła” podkreśla, że był on „prawdziwym dzieckiem ludu górnośląskiego”.

Młody Szafranek uczył się w gimnazjum katolickim w Głubczycach, a następnie studiował teologię na Uniwersytecie Wrocławskim. Święcenia kapłańskie przyjął w 1831 roku z rąk biskupa Emanuela Schimonsky’ego. Pierwsze lata kapłaństwa spędził jako wikary w Grzędzinie i Raciborzu, gdzie szybko zwrócił na siebie uwagę jako pracowity duszpasterz i dobry mówca.

Najważniejsze daty

  • 18 lutego 1807 – narodziny w Gościęcinie (powiat kozielski)
  • 9 marca 1831 – święcenia kapłańskie we Wrocławiu
  • 1839 – mianowany proboszczem w Bytomiu
  • 1848–1849 – poseł na sejm pruski
  • 7 maja 1874 – śmierć po wypadku pod Szombierkami

Proboszcz Bytomia w czasach industrializacji

W 1839 roku trzydziestodwuletni Szafranek został proboszczem w Bytomiu. Parafia była ogromna, obejmowała nie tylko samo miasto, ale i okoliczne miejscowości. Równocześnie Bytom gwałtownie się zmieniał: rozwijały się kopalnie, huty, rosły robotnicze osady, a z nimi problemy biedy, chorób i migracji.

Autor „Światła” zestawia Szafranka z innymi wielkimi księżmi tamtych czasów: ks. Fickiem z Piekar, ks. Markiewkami z Bogucic i Mysłowic, ks. Stabikiem z Michałkowic. Wszyscy oni – jego zdaniem – zostali posłani na Górny Śląsk „na ciężkie czasy” jako szczególna odpowiedź Opatrzności.

Jego praca w parafii i mieście

  • Założył w Bytomiu koło czytelnicze, zachęcające robotników i mieszczan do lektury po polsku.
  • Silnie wspierał ruch trzeźwości i bractwa trzeźwości przy parafii.
  • W czasie epidemii cholery i tyfusu odwiedzał chorych, organizował pomoc dla sierot i ubogich.
  • Popularyzował sadownictwo, pszczelarstwo i hodowlę drzew owocowych jako sposób poprawy bytu ludu.
  • Jako wizytator szkół dbał o ćwiczenia gimnastyczne i o to, by nauczanie odbywało się zarówno po polsku, jak i po niemiecku.

„Śląski Rejtan” w pruskim parlamencie

Gdy w Europie wybuchła Wiosna Ludów, także w Prusach rozpoczęto reformy. Król Fryderyk Wilhelm IV zgodził się na zwołanie zgromadzenia konstytucyjnego i pierwsze wybory. Właśnie wtedy powiaty bytomski oraz toszecko-gliwicki wybrały na swojego posła ks. Józefa Szafranka.

W latach 1848–1849 zasiadał on w sejmie pruskim – najpierw w gronie niemieckich demokratów, później w Kole Polskim. Na mównicy domagał się poszanowania praw językowych ludności polskojęzycznej. Chciał, by:

O co walczył w sejmie?

Nagłówek z XIX-wiecznego druku przedstawiający napis: „Ks. Józef Szafranek, proboszcz bytomski, obrońca polskiej mowy na Górnym Śląsku”.
Nagłówek biogramu ks. Józefa Szafranka z dawnego druku – proboszcz bytomskiej parafii i obrońca polskiej mowy na Górnym Śląsku.
  • urzędowe pisma i rozporządzenia były dostępne również po polsku tam, gdzie lud mówi po polsku,
  • nauka religii i nauczanie elementarne odbywały się w języku ojczystym dzieci,
  • na Górnym Śląsku nie traktowano języka polskiego jako przeszkody w lojalności wobec państwa, lecz jako naturalny element tożsamości.

„Mowa ojczysta jest kluczem do wszelkiego moralnego i politycznego wychowania ludów.”

ks. Józef Szafranek, sejm pruski, 1849 r.

Za swoją postawę zyskał przydomek „Śląski Rejtan”. Jednocześnie uważał się za lojalnego poddanego króla pruskiego – nie dążył do zmiany granic, lecz do tego, by polskojęzyczni Górnoślązacy nie musieli wyrzekać się własnego języka i tradycji.

Gdy Bismarck wrócił do sprawy po trzydziestu latach

Po latach, w 1886 roku, nazwisko zmarłego już dawno Szafranka pojawiło się na sejmowej mównicy ponownie. Kanclerz Otto von Bismarck nazwał go „agitatorem wielkopolskim na Górnym Śląsku”, sugerując, że działał przeciw interesom państwa, szerząc polskie wpływy.

To właśnie ten atak był bezpośrednim impulsem do napisania artykułu w „Świetle” (1887, R. 1, nr 10). Redakcja pisma przypomniała, że jeśli „agitacją” ma być troska o zachowanie języka ludu, modlitwy po polsku i nauki w języku ojczystym, to rzeczywiście – Szafranek był takim „agitatorem”. Ale tylko w tym znaczeniu.

Obraz Szafranka w „Świetle”

  • proboszcz bytomski, wierny Kościołowi i ludziom,
  • obrońca języka polskiego na Górnym Śląsku,
  • kapłan dobroczynny, który nie lubił mówić o własnych zasługach,
  • wzór dla młodych Ślązaków, by znali i cenili swoich „domowych” bohaterów, a nie tylko postacie z podręczników.

Nauczyciel, wydawca, organizator

Szafranek działał nie tylko z ambony i sejmowej mównicy. Duża część jego pracy to słowo drukowane i bardzo konkretna praca u podstaw: gazety, kalendarze, książki, szkoły, stowarzyszenia.

Prasa, książki, szkoły

  • od lat 40. XIX w. wydawał kalendarze z tekstami religijnymi i historycznymi, pisane z myślą o prostym czytelniku,
  • współtworzył polską prasę górnośląską, m.in. „Dziennik Górnośląski”,
  • opracował pieśni kościelne i publikacje o tematyce religijnej,
  • w Bytomiu organizował szkoły dla dziewcząt, „szkoły niedzielne”, gimnazjum katolickie,
  • sprowadził do miasta Siostry Szkolne de Notre Dame i Siostry Miłosierdzia, przekazując na to znaczące sumy z własnych środków,
  • ufundował stypendium im. ks. Szafranka w gimnazjum gliwickim – nagrodę za najlepsze prace religijne, jedną po niemiecku, drugą po polsku.

Tragiczny wypadek pod Szombierkami

4 maja 1874 roku ks. Szafranek wracał z filialnego kościółka w Szombierkach. Konie ciągnące wóz spłoszyły się i pojazd uderzył o kamienie. Proboszcz doznał poważnych obrażeń i po kilku dniach zmarł w Bytomiu.

Pogrzeb stał się wielką manifestacją – relacje mówią o dziesiątkach tysięcy uczestników, także spoza samego Bytomia. Dziś grób ks. Szafranka znajduje się na cmentarzu Mater Dolorosa i należy do najważniejszych miejsc pamięci na tej nekropolii.

Z Szombierkami wiąże się też inny wątek: kaplica św. Józefa. Tradycja i źródła często łączą postać ks. Szafranka właśnie z tą kaplicą i okolicą. O drukach, budowie i poświęceniu kaplicy piszę szerzej w osobnym tekście: kaplica św. Józefa w Szombierkach – druki, budowa i poświęcenie .

Ślady ks. Szafranka – dla pasjonatów lokalnej historii

Dla badaczy genealogii i historii lokalnej postać ks. Szafranka może być dobrym punktem odniesienia. W jego biografii warto zwrócić uwagę na kilka miejsc, które pojawiają się w metrykach i opracowaniach:

  • Gościęcin – metryki rodzinne Szafranków (narodziny, śluby, zgony),
  • Racibórz i Grzędzin – parafie, w których pracował jako wikary,
  • Bytom, par. Wniebowzięcia NMP – księgi z okresu jego probostwa, podpisy i dopiski proboszcza,
  • Szombierki – miejsce ostatniej wizyty duszpasterskiej i wypadku,
  • Mater Dolorosa w Bytomiu – grób jako fizyczny punkt odniesienia dla rodzinnych opowieści.

Źródła i więcej do poczytania

Tekst powstał przede wszystkim na podstawie artykułu z dwutygodnika „Światło” (1887, R. 1, nr 10), a także nowszych biogramów i opracowań. Wybrane materiały online:

0
0

Read more

Piwo w gazetach 1858–1962 – ilustracja browaru, beczek i kufli, historia piwa na Śląsku

Piwo: 100 lat prasowych ciekawostek (1858–1962)

🍺 Historia • Statystyki • Śląsk

Kto pije najwięcej piwa? 100 lat prasowych ciekawostek (1858–1962)

Od bawarskich „beczek piwnych” po bytomskie rekordy. Spacer po starych gazetach, które przez sto lat liczyły, mierzyły i komentowały, ile piwa wypijamy.

Jak czytać tę opowieść? ⏳

Zebrane poniżej cytaty pochodzą z gazet z lat 1858–1962. Zostawiłem oryginalną pisownię (czasem z lekką korektą), a do każdego wycinka dodałem krótki komentarz. Kolorowe ramki to dosłowne cytaty, tekst poza nimi – moje dopowiedzenia.

1858 – Bawarska „beczka piwna” 🍺

📰 „Gwiazdka Cieszyńska”, 1858
Wiadomo, że najwięcej piwa pijają w Bawarji, gdzie też najsławniejsze piwo wyrabiają. Obrachowano więc, że w Mnichowie, stolicy Bawarji, wypijają codziennie w przecięciu 2859 wiader piwa. Z tego powodu pewien podróżnik objeżdżający Europę, charakteryzując jej kraje i narody, tak się wysłowił o Bawarczykach: „Bawarczyk wstając rano, jest istną beczką piwną; w wieczór zaś kładąc się spać, jest beczką pełną piwa.”

Już w połowie XIX wieku Bawaria ma opinię miejsca, gdzie człowiek zaczyna dzień jak pusta beczka – a kończy jak beczka wypełniona piwem po sam korek.

Mapa Europy w stylu vintage z kuflem piwa – kraje o największym spożyciu piwa w historii
Europa piwna – od Bawarii po Belgię.

1889 – Śląskie browary w liczbach 📊

📰 „Nowiny Raciborskie”, 1889
W roku 1887/8 warzono w prowincyi szląskiej piwo w 877 browarach, potrzebowano 400 000 podwójnych (metrycznych) centnarów zboża i wywarzono blisko 21½ miliona hektolitrów piwa. Browary te zapłaciły w roku tym podatku w sumie 1 647 000 marek. Najwięcej piwa spożywał Wrocław, bo tam na każdego mieszkańca przypadło przeciętnie po 195 litrów.

Śląsk był już wtedy piwną potęgą: setki browarów, miliony hektolitrów i imponujące 195 litrów rocznie na mieszkańca Wrocławia.

1905 – Belgowie kontra Niemcy 🇧🇪 vs 🇩🇪

📰 „Dziennik Śląski” i „Nowiny Raciborskie”, 1905
Wykaz statystyczny napojów alkoholowych wypitych w przeciągu roku 1903 podaje, że na każdego Belgijczyka przypadło 214,5 litra piwa, na każdego Anglika 133,5 litra, a na każdego Niemca 115,2 litra. Tak więc Belgijczycy wypijają prawie dwa razy więcej piwa, niż Niemcy. Co do wódki, najwięcej wyrabia jej Rosja, najwięcej zaś wypija Dania, bo 13½ litra rocznie przypada na jedną głowę.

Stereotyp „niemieckiego piwosza” był już wtedy mocno przesadzony. Prawdziwym królem kufla okazuje się Belg – ponad 200 litrów rocznie.

Infografika ranking top beer countries – Belgia, Anglia, Niemcy i Polska z kuflami piwa
Kto pije najwięcej piwa? Infografika nawiązująca do prasowych rankingów piwoszy.

1925 – Muzyka i żołądek: Wagner leje piwo 🎼

🎶 „Goniec Śląski”, 1925
Dzierżawca restauracji jednego z największych „domów koncertowych” w Chicago poczynił ciekawe spostrzeżenia, tyczące się związku, jaki zachodzi między muzyką a… żołądkiem.

Gdy muzyka grała utwory Wagnera – publiczność wypiła 15 razy więcej piwa, niż zwykle. Przy walcach Straussa konsumowanem było przeważnie wino. Przy utworze Mendelssohna nikt nie jadł kanapek z szynką, co sprawiało mu prawdziwe zmartwienie, gdyż miał przy nich 85% czystego zarobku. Przy utworach zaś Bacha odchodziły masowo kurczęta pieczone. Si non è vero…

Idealna playlista dla restauratora: Wagner do piwa, Strauss do wina, Bach do pieczonych kurczaków. Statystyka na wesoło.

1925–1926 – Czechosłowacja, Bawaria i reszta świata 🌍

📰 „Dziennik Śląska Cieszyńskiego”, 1925
W roku 1922 skonsumowano w całej republice czechosłowackiej 6 098 746 hektolitrów piwa. Na jedną głowę przypada w Rusi Podkarpackiej 6 litrów, na Słowaczyźnie 12 litrów, na Śląsku 27 litrów, na Morawach 34 litry, a w Czechach aż 69 litrów piwa rocznie.
🍺 „Głosy Kościelne”, 1926
Najwięcej piwa na świecie wypijają Bawarowie, bo na każdego mieszkańca Bawarji przypada rocznie 255 litrów piwa. Na drugiem miejscu stoją Holendrzy (207 litrów), na trzeciem Anglicy (148 litrów).

Pod względem spożycia wina przodują Francuzi – wypijają 4 000 milionów litrów rocznie.

Im dalej na zachód, tym kufel pełniejszy. Czesi już wtedy wyróżniają się w regionie, ale absolutnym rekordzistą pozostaje Bawaria z kosmicznymi 255 litrami na głowę.

Lata 30. – mniej piwa, więcej mleka 🥛

📰 „Gazeta Robotnicza”, 1936
Mieszkańcy Monachjum, grodu, który swą sławę ugruntował głównie na piwie, spożywają najwięcej mleka. Statystyka wykazuje, że monachijczycy piją obecnie mniej piwa od berlińczyków. Pod wpływem rozwijającego się sportu maleje z roku na rok liczba osławionych niemieckich piwoszów na rzecz konsumentów mleka, którego zużycie w ostatnich latach wzrosło o 100%.

Na liście piwoszów Niemcy zajmują obecnie piąte miejsce, zużywając rocznie na głowę 52 litry piwa. Największe zużycie — 185 litrów na głowę — wykazuje Belgia. Na drugim miejscu idzie Anglia z 77 litrami, potem Austria (72 litry) i Dania (65 litrów).

Widmo „sportowego stylu życia” dociera nawet do Monachium – mleko zaczyna wygrywać z piwem, ale Belgowie wciąż trzymają się kufla.

📈 „Polska Zachodnia”, 1937
W miesiącu listopadzie 1936 roku zbyt piwa w Polsce wyniósł 71 000 hektolitrów. W październiku 70 000 hl, w listopadzie 1935 roku 66 000 hl, a zatem zbyt w listopadzie 1936 r. jest większy od tego samego okresu 1935 roku o 5 000 hl.

W Polsce widać za to wyraźny wzrost – rynek piwny nabiera rozpędu jeszcze przed wojną.

1937 – Bytom liczy swoje kufle 🍻

📊 „Nowiny Codzienne”, 1937
Browary sporządziły statystykę skonsumowanego w roku obrotowym 1935/36 piwa, z której dowiadujemy się, że Bytom skonsumował 46 575 hektolitrów tego płynu. Biorąc pod uwagę liczbę mieszkańców Bytomia, wynoszącą 103 000 osób, nietrudno obliczyć, że na głowę przypada 45,2 litra. Bytom w konsumpcji piwa stoi zatem na 64 miejscu Śląska.

Przed wojną bytomianin wypija średnio 45 litrów rocznie. Sporo, ale do ścisłej czołówki Śląska jeszcze daleko.

Bytom lat 30. – śląscy robotnicy przy stole z kuflami piwa w stylu starej fotografii
Bytomscy robotnicy i piwo po pracy – nawiązanie do prasowych opisów śląskich piwoszy.

1948 – Powojenna Polska nadrabia zaległości 🇵🇱

📰 „Dziennik Zachodni”, 1948
Browary krajowe sprzedały w ciągu pierwszych czterech miesięcy br. 32,8 miliona litrów piwa, czyli o blisko 2 miliony litrów więcej, niż w tym samym okresie roku ubiegłego. Przeciętny mieszkaniec Szczecina wypił w roku ubiegłym 27 litrów, Krakowa — 20 litrów, Katowic — 16, Warszawy — 12, Rzeszowa — 10.

Konsumpcja przeciętna na głowę ludności wyniosła w roku ubiegłym 5,8 litra piwa, przekroczyła więc poziom roku 1938, kiedy przeciętne spożycie piwa w Polsce wynosiło 4,33 litra. Pozostajemy jednak daleko w tyle za takimi krajami, jak Belgia (167 litrów) czy Niemcy, Anglia, Szwajcaria, Austria, USA i Szwecja, w których spożycie przekracza 40 litrów rocznie.

Polska po wojnie wraca do piwa, ale wciąż pozostaje piwnym średniakiem w porównaniu z Zachodem.

1958 – Bytom piwnym mistrzem Polski 🏆

🍻 „Życie Bytomskie”, 1958
O ile spożycie piwa na głowę mieszkańca wynosiło w Polsce przed wojną przeciętnie 4,5 litra, to obecnie wzrosło ono już do 24 litrów. Na Śląsku spożycie to jest znacznie wyższe, przy czym, rzecz dla nas niezmiernie ciekawa, najwięcej piwa konsumują mieszkańcy Bytomia, którzy wypijają na głowę około 85 litrów rocznie, a więc mniej więcej tę samą ilość, co nasi sąsiedzi – znani piwosze Niemcy i Czesi. Daleko nam natomiast do Belgów i Irlandczyków, którzy konsumują corocznie od 150 do 200 litrów na osobę.

W ciągu dwóch dekad Bytom przeskakuje z piwnego średniaka na absolutnego lidera w Polsce – 85 litrów na osobę robi wrażenie.

Retro plakat z napisem Bytom i dużym kuflem piwa – piwowarska stolica Śląska
Bytom jako piwna stolica Śląska – nawiązanie do rekordu 85 litrów piwa na głowę rocznie.

Piwo jak lekarstwo? Argumenty z 1958 roku 🩺

💊 „Życie Bytomskie”, 1958
Wbrew ogólnemu mniemaniu piwo nie jest napojem alkoholowym szkodliwym dla zdrowia, gdyż znajdujący się w nim w minimalnej ilości alkohol jest szybko spalany i dlatego całkowicie przyswajany przez organizm. Litr piwa, zależnie od asortymentu, daje człowiekowi od 300 (piwo jasne) do 800 (porter) kalorii — przy czym średnie zużycie kalorii przez organizm ludzki wynosi około 1 500 dziennie.

Zaletą piwa jest również i to, że ułatwia proces trawienia, sprzyja lepszej przemianie materii i wpływa na poprawę apetytu. Dzięki swej dużej zawartości cukru piwo dodaje momentalnie energii. Dlatego też najwięksi piwosze rekrutują się właśnie spośród górników i hutników, których praca wymaga szczególnego wysiłku.

Niektóre gatunki piw, a zwłaszcza słodowe, charakteryzujące się przyjemnym, słodkawym smakiem ze słabo wyczuwalną goryczką chmielową i niską zawartością alkoholu, są specjalnie zalecane dla kobiet, młodzieży i sportowców.

Ostatnie badania lekarzy specjalistów wykazały nieprzeciętne zdolności lecznicze piwa, które stanowi doskonałe lekarstwo na nadciśnienie, uspokojenie nerwów i sen — dzięki fitynie. Wśród lekarzy panuje również opinia, że piwo potrafi zabić zarazki niektórych zaraźliwych chorób, jak cholery i tyfusu.

Uwaga, czasy się zmieniły! Dzisiaj lekarze podchodzą do alkoholu dużo ostrożniej. Ten fragment traktujmy raczej jako ciekawostkę z epoki niż poradnik zdrowotny. 😉

1962 – Bytomski browar na topie 🏭

🏭 „Życie Bytomskie”, 1962
60 lat temu w Bytomiu warzono naprawdę dobre, jak na tamte czasy, piwo. Jak to się działo, można było przeczytać w „Życiu Bytomskim”. We wrześniu 1962 na łamach naszego tygodnika ukazał się reportaż zatytułowany „Duże jasne, proszę – z bytomskiego browaru”:

„Prawie dwa miesiące trwa cykl produkcyjny, to znaczy fermentacja i leżakowanie popularnego napoju, jakim jest piwo. W Bytomiu konsumujemy dziennie około 43 tys. litrów piwa butelkowego i beczkowego, dostarczanego przez browar przy ul. Bieruta i rozlewnię przy ul. Webera. Uruchomiony od roku browar już w pierwszym półroczu wysunął się na I miejsce w skali wojewódzkiej, przed Siemianowice i Rybnik i stał się równorzędnym partnerem słynnego browaru tyskiego.”

Dziennie 43 tysiące litrów piwa z Bytomia – tym akcentem kończy się nasza stuletnia prasowa podróż po świecie piwa.

Browar w Bytomiu – industrialna ilustracja fabryki piwa z kominami o zachodzie słońca
Industrialny browar w Bytomiu – wizualizacja nawiązująca do opisu zakładu z „Życia Bytomskiego” z 1962 roku.

Co nam mówią te wycinki? 📚

Przez sto lat zmieniają się granice, kraje i systemy, ale jedno pozostaje niezmienne: piwo 🍺 jest ważnym elementem codzienności. Raz liczone w „wiadrach”, raz w „milionach hektolitrów”, raz chwalone jako „napój zdrowotny” – zawsze obecne w statystykach, anegdotach i sporach o to, kto pije najwięcej.

1
0

Read more

poglądowy obrazek ukazujący ludzi w XVII wieku

Tajemnice ksiąg metrykalnych: Odkryj nazwiska mieszkańców Rozbarku (1676–1708)

W drugiej połowie XVII wieku Rozbark był niewielką wsią, która – podobnie jak Szombierki, Chropaczów czy Świętochłowice – należała do rozległej parafii mariackiej w Bytomiu. Dzięki zachowanym księgom chrztów z lat 1676–1708 możemy dziś spojrzeć na nazwiska ojców dzieci chrzczonych w Rozbarku i zrekonstruować społeczną strukturę tej historycznej osady.Poniżej prezentujemy zestawienie ojców z Rozbarku – imiona zostały ustandaryzowane, nazwiska posortowane alfabetycznie, a osoby szlachetnie urodzone zostały odpowiednio oznaczone.

🧾 Nazwiska ojców z Rozbarku (1676–1708):

  • Joachim Balcar Ziemiecki de Motyczka (szlachetny)

  • Jakub Bartizel

  • Albert Bartuzel

  • Stanisław Betkowski (Betkos)

  • Piotr Chrusciel (Chruscielczyk)

  • Jerzy Czepionka (Czypionka)

  • Tomasz Jarosz (Jarosch)

  • Walenty Pietrga (Pietriga)

  • Jerzy Sobczyk (Sobczik)

  • Jan Tomaszowski (szlachetny)

  • Krzysztof Twardowski (szlachetny)

  • Jan Twardowski (szlachetny)

  • Jan Fryderyk von Thomaszowski (szlachetny, prokurator majątkowy)

  • Aleksander Rembiecki (szlachetny)

  • Szymon Szuwatka (Szuwata)

  • Jakub Frankowitz

  • Jan Flaczek

  • Stanisław Flaczek

  • Andrzej Flaczek

  • Stanisław Janowski (vel Flak)

  • Andrzej Janowski (vel Flak)

  • Andrzej Flak

  • Bartłomiej Bulaczek

  • Błażej Buchta

  • Adam Buchta

  • Jan Bubaczek

  • Bartłomiej Garus

  • Jan Garus

  • Paweł Gaidka

  • Jan Gaidka

  • Błażej Gaida

  • Walenty Gaida

  • Franciszek Höfflich

  • Krzysztof Ciotek

  • Stefan Cieslik

  • Piotr Chrząscel

  • Jan Chrzanowski

  • Maciej Chlad

  • Bartłomiej Klokocz

  • Jerzy Kolipiatek

  • Andrzej Kolodzieiczyk

  • Walenty Kolodziey

  • Jakub Kuczab

  • Paweł Gdejzyk

  • Walenty Gembic

  • Jakub Gola

  • Andrzej Golek

  • Mikołaj Gorecki

  • Klemens Gosczalik

  • Piotr Ficek

  • Albert Ficek

  • Maciej Fiera

  • Jan Frichta

  • Jan Jaras

  • Wacław Jaras

  • Szymon Jarosz

  • Maciej Jarosz

  • Walenty Jasko

  • Maciej Kandek

  • Albert Kasprzyk

  • Jakub Kawka

  • Jan Kędziora

  • Andrzej Kędziora

  • Samuel Kipuz

  • Bartłomiej Klokocz

  • Jan Klosowic

  • Jerzy Klimczyk

  • Jan Kostka

  • Jan Koteczki

  • Marcin Krawczyk

  • Jan Krzanowic

  • Piotr Kubanski

  • Piotr Kubasik

  • Jan Labik

  • Grzegorz Lorek

  • Stanisław Lubowski

  • Krzysztof Lucki

  • Maciej Ludczyk

  • Walenty Maciey

  • Paweł Magera

  • Jakub Manecki

  • Jan Mars

  • Tomasz Mars

  • Franciszek Marsz

  • Jakub Marsz

  • Walenty Mathuszewic (Mathuszek/Matuszec)

  • Marcin Michnik

  • Stanisław Mordan

  • Błażej Mądro

  • Albert Nawrot

  • Jan Nos

  • Paweł Nyko

  • Tomasz Nyko

  • Szymon Paido

  • Łukasz Pawelczyk

  • Stanisław Pietras

  • Walenty Pietryga

  • Szymon Pijawka

  • Paweł Pitasik

  • Jan Polaczek

  • Jakub Pospiech

  • Jan Przybylczik

  • Grzegorz Przybytko

  • Stanisław Rogula (vel Pypec)

  • Szymon Roman

  • Szymon Rybalt

  • Walenty Scigatka

  • Stanisław Siatkowski

  • Samuel Skipor

  • Grzegorz Skora

  • Paweł Skora

  • Szymon Skora

  • Jakub Sobczyk

  • Andrzej Sobczyk

  • Jakub Stacha

  • Jakub Stachaczek

  • Jan Starosta

  • Marcin Sternawski

  • Albert Strzodon

  • Dominik Szafranczyk

  • Albert Szurla

  • Szymon Tokarz

  • Baltazar Tokarz

  • Maciej Tokarz

  • Jan Tokarz

  • Grzegorz Tomczyk

  • Konrad Twardokęs

  • Jerzy Welczowoski

  • Jerzy Welczowski

  • Michał Wieczorek

  • Jerzy Wilczek

  • Albert Wolniczek

  • Stanisław Wolniczek

  • Piotr Wrotny

  • Jan Wrotny

  • Jakub Wycislo

  • Jan Zasadzien


👤 O czym mówią nam te nazwiska?

  • Wśród mieszkańców Rozbarku pojawiają się nazwiska wyraźnie szlacheckie i urzędnicze, np. Balcar Ziemiecki de Motyczka, Tomaszowski, Twardowski, Rembiecki – niektórzy z nich pełnili funkcje prokuratorów majątkowych, pisarzy lub zarządców dóbr Donnersmarcków.

  • Imiona ojców są typowe dla epoki: Jan, Jakub, Stanisław, Paweł, Jerzy, Maciej, Bartłomiej.

  • Niektóre nazwiska funkcjonują do dziś w lokalnej społeczności Rozbarku – np. Flaczek, Buchta, Gaidka, Sobczyk, Wycisło.


📚 Źródło:

Księga chrztów parafii rzymskokatolickiej Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Bytomiu, lata 1676–1708. Miejscowość: Rozbark, oznaczana w metrykach jako osobna wieś w granicach parafii bytomskiej.

0
0

Read more

poglądowy obrazek ukazujący ludzi w XVII wieku

Tajemnice ksiąg metrykalnych: Odkryj nazwiska mieszkańców Szombierek (1676–1708)

Szombierki, dziś znane jako przemysłowa dzielnica Bytomia, w XVII wieku były niewielką wsią należącą do parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Bytomiu. W latach 1676–1708 miejscowość ta była wymieniana w księdze chrztów prowadzonej przez tę parafię. Poniżej prezentujemy zestawienie nazwisk ojców mieszkających w Szombierkach, których dzieci chrzczono w bytomskiej parafii. Imiona zostały ustandaryzowane do współczesnych polskich form, a nazwiska uporządkowane alfabetycznie.

📜 Nazwiska mieszkańców Szombierek (1676–1708):

  • Wawrzyniec Banas

  • Paweł Baranski

  • Jan Druzdzol

  • Stanisław Duda

  • Paweł Duda

  • Bartłomiej Duras

  • Jan Duras

  • Jan Frankowitz

  • Marcin Galuza

  • Jan Glowik

  • Walenty Jedrusz

  • Wawrzyniec Jedrusz

  • Tomasz Jurczyk

  • Józef Kaszuba

  • Jan Kaszuba

  • Bartłomiej Klokocz

  • Jan Klosek

  • Jan Kosztowic

  • Szymon Kubis

  • Franciszek Mattuszek

  • Maciej Mierzwa

  • Bartłomiej Mierzwa

  • Błażej Mierzwa

  • Kacper Mierzwa

  • Maciej Miosior

  • Albert Mroczek

  • Jan Mroczek

  • Kacper Niedziela

  • Jan Niedziela

  • Jakub Polpanczyk

  • Paweł Pospiech

  • Marcin Pulpanczyk

  • Jan Salamonczyk

  • Jan Sculteto

  • Jan Jerzy Mitrowski (szlachetny)

  • Jan Slawek

  • Maciej Sobek

  • Marcin Sobek

  • Stanisław Sobek

  • Marcin Sobon

  • Paweł Sobon

  • Jan Stacha

  • Jakub Swoboda

  • Stanisław Szaltysik

  • Paweł Szaltysik

  • Maciej Szaltysik

  • Jan Szyma

  • Grzegorz Wendziszuka

  • Jan Wloka

  • Szymon Wloka

  • Mikołaj Wloka

  • Grzegorz Wycislo

  • Andrzej Ziebrzig


🧭 Czego dowiadujemy się z tej listy?

  • Szombierki w XVII wieku były żywą i rozwijającą się wspólnotą, w której nie brakowało wielopokoleniowych rodzin – nazwisko Mierzwa pojawia się w wielu wariantach, co może świadczyć o licznych gałęziach rodu.

  • Obecność nazwiska Mitrowski, określonego jako „szlachetny”, potwierdza, że wieś nie była zamieszkana wyłącznie przez chłopów czy rzemieślników.

  • Imiona typowe dla epoki: Jan, Paweł, Maciej, Stanisław – dominowały w zapisach metrykalnych.


📚 Źródło:

Księga chrztów parafii rzymskokatolickiej Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Bytomiu, obejmująca lata 1676–1708. Zestawienie dotyczy wyłącznie wpisów, w których miejscem pochodzenia ojca określono Szombierki.

0
0

Read more