Lipiny / Świętochłowice · kopalnia węgla kamiennego · część 1 (1823–1918)
Kopalnia „Matylda” w Lipinach: kopalnia, której dziś prawie nie widać (1823–1918)
Dziś po kopalni Matylda zostało niewiele – kilka budynków i symboliczny wagonik. A jeszcze 100 lat temu kopalnia Matylda nadawała codzienny rytm życia Lipin: węgiel, szychty, wypadki.
Gdzie była kopalnia Matylda?
W 2025 roku Matylda jest dla wielu „niewidzialna”: teren się zmienił, część zabudowy zniknęła, a na polu wschodnim w wielu miejscach nie ma już czytelnych śladów. Dlatego w tekście trzymamy prosty podział: Matylda Zachód (zakład i zabudowa Lipiny) oraz Matylda Wschód (Piaśniki i okolice) (pole/obszar eksploatacji).Ważne rozróżnienie
„Pole górnicze” bywa ogromne, bo to nie „teren zabudowań”, tylko zasięg praw i eksploatacji (granice pól/parcel, filary ochronne, odcinki planowane/wybierane). Dlatego „Matylda Wschód” potrafi wyglądać na dużo większą niż to, co kojarzymy z kopalnią na powierzchni.Punkt „tu i teraz”
Wagonik – symboliczna „ostatnia tona” – stoi przy ul. Pieczki w Lipinach. Współrzędne: 50.305916, 18.905350. Otwórz w Mapach Google
Szybka oś czasu (1823–1918)
- 1823 – Józef Porębski wykupuje pole górnicze i nadaje mu nazwę „Matylda”.
- 1827 – rusza kopalnia „Matylda Wschód”; właścicielem zostaje Karol Łazarz Henckel von Donnersmarck.
- 1860–1864 – uruchomienie „Matyldy Zachód”.
- 1869 – pogłębienie szybów do ok. 240 m.
- 1875 – konsolidacja pól (w źródłach pojawia się „Vereinigte Mathilde”).
- 1913 – w podsumowaniach pojawia się skala: ponad 830 tys. ton wydobycia rocznie.
- 1914 – prasa notuje ciężkie wypadki (m.in. pole wschodnie i szyb „Jerzy”).
Skąd się wzięła „Matylda”: od pola górniczego do kopalni, która zagęściła Lipiny
Motyw przewodni serii
„Kopalnia zrobiła Lipiny” – nie tylko w sensie pracy. Także w sensie przestrzeni: drogi do szybu, kolejki, familoki, lazarety, sklepy, a czasem – bez ostrzeżenia – kalectwo i śmierć, które gazety notowały jednym zdaniem.
Kronika prasowa (1883–1904)
Układ: rok → mechanizm → nazwisko. Krótkie notki, a w tle całe życie dzielnicy.
1883 · pierwsze wzmianki o „Matyldzie” w prasie
W 1883 roku nazwa „Matylda” pojawia się w prasie w kontekście kopalni/pola w Lipinach. To jedne z najstarszych wzmianek z tej kwerendy dla tej części.
Katolik, 1883, R. 16, nr 10. · Gazeta Górnośląska, 1883, R. 10, nr 3.
1884 · Matylda jako stały punkt krajobrazu przemysłowego
Notka z 1884 roku potwierdza, że nazwa funkcjonuje już „normalnie” – Matylda jest w obiegu informacji o regionie.
Katolik, 1884, R. 20, nr 78.
1889 · Kwiatoń (wypadek przy maszynie, na powierzchni)
Katolik, 1889, R. 22, nr 96.
1890 · Kowol (poparzone oczy przy odstrzeliwaniu węgla)
Katolik, 1890, R. 23, nr 64.
1891 · woda ze „smakiem smoły” (skutek ognia w kopalni)
Katolik, 1891, R. 24, nr 15.
1895 · zasypanie trzech górników (jeden nie przeżył)
Nowiny Raciborskie, 1895, R. 7, nr 142.
1897 · gazy na hałdzie (śmierć „poza kopalnią”, a jednak przez kopalnię)
Katolik, 1897, R. 30, nr 119.
1897 · Techler i Czapla (spadający węgiel)
Katolik, 1897, R. 30, nr 108.
1898 · Józef Burek (Matylda–Westfeld, lazaret knapszaftowy)
Dziennik Śląski, 1898, R. 1, nr 128.
1898 · Szczepan Piątek + Palka (11-letni chłopiec)
W notkach z 1898 pojawiają się też: Szczepan Piątek (wypadek w szybie) oraz Palka – 11-letni chłopiec z Brzezin, który zmarł na skutek obrażeń odniesionych „z kotłowni”.
Dziennik Śląski, 1898 (numery z zestawu wypisów autora).
1899 · Szymik, Spalek, Gorlitz, Kandziora (urazy, wózki, uderzenia)
1899 to seria krótkich, „technicznych” urazów: Szymik, Spalek, Gorlitz, Kandziora. Wózki i transport to jeden z najczęstszych motywów.
Dziennik Śląski, 1899 (wypisy autora).
1901 · Kubik (przygnieciony belką)
Kubik – przygnieciony belką. „Drobna” infrastruktura potrafi być śmiertelna.
Dziennik Śląski, 1901, R. 4, nr 157.
1903–1904 · Beck / Rogoń (wątki społeczne)
Wątki „po wypadku”: pomoc dla wdowy (Beck / „Beckowa”) oraz notki z 1904 roku (m.in. Rogoń). Kopalnia to nie tylko dół – to sieć zależności w całej dzielnicy.
Katolik, 1903, R. 36, nr 40. · Dziennik Śląski, 1904, R. 7, nr 91; nr 58.
Matylda jako miejsce napięć: bójka o „papiery” (1898)
Katolik, 1898, R. 31, nr 36.
Matylda „zabija” nie tylko pod ziemią
5 motywów, które wracają w notkach
- Transport (wózki, zderzenia, przygniecenia)
- Obrywy węgla (zasypania, „urwanie się węgla”)
- Gaz / hałda (uduszenia, zatrucia)
- Woda (stawy, utonięcia; skutki pożaru w kopalni)
- Maszyny (uczniowie, warsztat, mechanizacja)
Próg XX wieku (1908–1914): technika, szkody, wypadki
W materiałach z początku XX wieku Matylda jest już „dużym organizmem”: pole wschodnie i zachodnie, zaplecze, transport, lazarety, a obok tego skutki na powierzchni — pękające domy, eksmisje, napięcia i „sprawy z okolicy”, które nie dzieją się przez przypadek.Co widać w prasie 1908–1911
- codzienność pracy (transport, wózki, warsztat),
- wypadki poza „dołem” (hałda, staw),
- życie wokół kopalni (drogi, porządek, drobne konflikty),
- narastające skutki eksploatacji na powierzchni (szkody górnicze).
1914: rok, w którym tragedie się „zagęszczają”
Katolik, 1914, R. 47, nr 27.
Katolik, 1914, R. 47, nr 27.
Jak to opowiadać
Nie trzeba nic „dopowiadać”. Dramat jest w języku źródeł: krótka notka, nazwisko, miejsce, mechanizm wypadku i jedno zdanie o rodzinie. To wystarcza.Kronika prasowa (1908–1914): wózki, hałda, staw i szyb „Jerzy”
1908 · „wózki zmiażdżyły mu głowę” (transport)
Górnoślązak, 1908, R. 7, nr 276. (cytat uwspółcześniony)
Tempo + stal + brak marginesu błędu.
1908 · hałda i gazy (śmierć „poza kopalnią”)
Katolik, 1908, R. 41, nr 136. (cytat uwspółcześniony)
Kopalnia oddziaływała także poza szybem.
1908 · Fröhlich (utonęcie w stawie)
Straż nad Odrą, 1908, R. 6, nr 103. (cytat uwspółcześniony)
Staw i utonięcia, powtarzająca się przyczyna tragedii.
1909 · Peszny (zostawia żonę i 7 dzieci)
Katolik, 1909, R. 42, nr 105. (cytat uwspółcześniony)
To jedno dopowiedzenie o rodzinie robi największe wrażenie.
1909 · Musiol (między wózkami na polu wschodnim)
Górnoślązak, 1909, R. 8, nr 136. (cytat uwspółcześniony)
Wózki i bufory wagonów to stały motyw urazów.
1909 · Msiol (bufory wagonów)
Polak, 1909, R. 5, nr 73. (cytat uwspółcześniony)
1910 · napad przy stawie (okolica kopalni)
Dziennik Śląski, 1910, R. 13, nr 149. (cytat uwspółcześniony)
Kopalnia jako „centrum okolicy” — także po pracy.
1910 · samobójstwo technika (droga między Lipinami a Matyldą)
Straż nad Odrą, 1910, R. 8, nr 129; podobnie Górnoślązak, 1910, R. 9, nr 248. (cytat uwspółcześniony)
1911 · Woźniok (utonęcie + ucieczka kolegów)
Katolik, 1911, R. 44, nr 100; także Polak/Głos Śląski, 1911, R. 7, nr 100. (cytat uwspółcześniony)
Wątek „ucieczki” jest jak błysk: strach, odpowiedzialność, milczenie.
1911 · Charlottenhof: „48 rodzin” i „około 300 osób na ulicy” (szkody górnicze)
Górnoślązak, 1911, R. 12, nr 175; podobnie Polak, 1911, R. 7, nr 93. (cytat uwspółcześniony)
Matylda „na powierzchni”: kopalnia oddziałuje na otoczenia również na powierzchni.
1912 · Krela (śmierć po wybuchu pozostałego dynamitu)
W 1912 roku wraca wątek dynamitu jako źródła tragedii — i jako echo spraw sądowych.
Górnoślązak, 1912, R. 13, nr 239; także Kuryer Śląski, 1912, R. 6, nr 239.
1913 · Jan Rusecki (śmierć w szybie „Jerzy”)
24-letni ciskacz Jan Rusecki ginie, wpadając do szybu — pojawia się szyb „Jerzy” jako ważny punkt orientacyjny Matyldy.
Dziennik Robotniczy, 1913, R. 23, nr 140. (wg wypisów autora)
1914 · „urwanie węgla” (seria tragedii)
W 1914 wraca jeden mechanizm: obrywa się węgiel i przygniata człowieka — często z dopowiedzeniem o żonie i dzieciach. Ten motyw powtarza się wyjątkowo często.
m.in. Górnoślązak, 1914 (nr 1; nr 7); Polak, 1914 (nr 2; nr 20; nr 35; nr 66/67); Katolik, 1914 (nr 27) i inne tytuły z zestawu wypisów autora.
Co z tego obrazu wynika (1913–1918)
W 1913 roku pojawia się liczba, która dobrze oddaje skalę zakładu: 830 000 ton. Matylda jest wtedy pełnoprawnym przemysłowym sercem Lipin — i jednocześnie miejscem, gdzie koszt społeczny widać w krótkich, bezlitosnych notkach prasowych.
- ogromny zakład (pola: wschodnie/zachodnie, szyb „Jerzy”, urządzenia, transport),
- motor rozwoju (praca, infrastruktura),
- źródło szkód i napięć (pękające domy, eksmisje, konflikty),
- środowisko ryzyka (wypadki w szybie i poza nim: hałda, staw, maszyny, wózki).
Zapowiedź części 2
Część 2 zaczyna się po I wojnie: 1919/1920 i dalej — spory, język, związki, polityka zakładowa, i dużo gęstsza, bardziej „społeczna” prasa.
Nazwiska (ściąga dla czytelnika i SEO)
Dwie listy spójne z dwiema kronikami: 1883–1904 oraz 1908–1914.
1883–1904
- Kwiatoń (1889) – wypadek przy maszynie na powierzchni.
- Kowol (1890) – poparzone oczy przy odstrzeliwaniu węgla.
- Techler (1897) – śmierć po uderzeniu spadającym węglem.
- Czapla (1897) – ciężki uraz („złamany krzyż”).
- Burek (1898) – śmierć po obrażeniach (Matylda–Westfeld).
- Piątek (1898) – ciężki wypadek w szybie.
- Palka (1898) – 11-letni chłopiec (obrażenia, śmierć).
- Bauzen, Kalisz (1898) – sztygarzy (bójka i strzały).
- Szymik, Spalek, Gorlitz, Kandziora (1899) – urazy, wózki, uderzenia.
- Kubik (1901) – przygnieciony belką.
- Beck / „Beckowa” (1903) – wątek pomocy po tragedii.
- Rogoń (1904) – notki „z codzienności po wypadku”.
1908–1914
- Fröhlich (1908) – utonięcie w stawie przy kopalni.
- Peszny (1909) – śmierć, „żona i siedmioro dzieci”.
- Musiol (1909) – ciężko pokaleczony między wózkami (pole wschodnie).
- Msiol (1909) – między bufory wagonów.
- Woźniok (1911) – utonięcie 19-latka.
- Krela (1912) – śmierć po wybuchu pozostałego dynamitu.
- Jan Rusecki (1913) – śmierć w szybie „Jerzy”.
- Kowalewski (1914) – zgon po ciężkim przygnieceniu.
- Mueller (1914) – ciężko ranny uczeń ślusarski (pole wschodnie).
Źródła
1883–1904
- Katolik, 1883, R. 16, nr 10.
- Gazeta Górnośląska, 1883, R. 10, nr 3.
- Katolik, 1884, R. 20, nr 78.
- Katolik, 1889, R. 22, nr 96.
- Katolik, 1890, R. 23, nr 64.
- Katolik, 1891, R. 24, nr 15.
- Nowiny Raciborskie, 1895, R. 7, nr 142.
- Katolik, 1897, R. 30, nr 119; nr 108.
- Katolik, 1898, R. 31, nr 36.
- Dziennik Śląski, 1898 (numery z zestawu wypisów autora).
- Dziennik Śląski, 1899 (numery z zestawu wypisów autora).
- Dziennik Śląski, 1901, R. 4, nr 157.
- Katolik, 1903, R. 36, nr 40.
- Dziennik Śląski, 1904, R. 7, nr 91; nr 58.
1908–1914
- Górnoślązak, 1908, R. 7, nr 276.
- Straż nad Odrą, 1908, R. 6, nr 103.
- Katolik, 1908, R. 41, nr 136.
- Katolik, 1909, R. 42, nr 105.
- Górnoślązak, 1909, R. 8, nr 136.
- Polak, 1909, R. 5, nr 73.
- Dziennik Śląski, 1910, R. 13, nr 149.
- Straż nad Odrą, 1910, R. 8, nr 129; Górnoślązak, 1910, R. 9, nr 248.
- Katolik, 1911, R. 44, nr 100; Polak/Głos Śląski, 1911, R. 7, nr 100.
- Górnoślązak, 1911, R. 12, nr 175; Polak, 1911, R. 7, nr 93.
- Górnoślązak, 1912, R. 13, nr 239; Kuryer Śląski, 1912, R. 6, nr 239.
- Dziennik Robotniczy, 1913, R. 23, nr 140.
- Katolik, 1914, R. 47, nr 27; oraz inne tytuły/numery z zestawu wypisów autora.
GALERIA ZDJĘĆ
Fotografie archiwalne: wybór materiałów z polska-org.pl
(autorzy i licencje zgodnie z opisami na stronach plików).
1 Comment
Kop. Matylda-Wschód jest starsza i Matylda-Zachód – młodsza, to były dwie oddzielne kopalnie, sąsiadujące ze sobą. Właściciel, co zrozumiałe, połączył je ze sobą, ale praktycznie funkcjonowały oddzielnie, ze względu na warunki geologiczne – oddzielał je duży uskok. Były pojedyncze połączenia przekopami, ale głównie ze względów wentylacyjnych. Część wschodnia została praktycznie wyłączona z produkcji w 1935 r. (kryzys ekonomiczny).