Kościół NSPJ w Szombierkach – o czym jest ten wpis?
Ten artykuł porządkuje dzieje kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa w Szombierkach. Powstał w oparciu o liczne źródła prasowe, jubileuszowe broszury, opracowania historyczne oraz materiały parafialne – tak, by w jednym miejscu zebrać możliwie dokładne daty, liczby i nazwiska związane z tą świątynią.
W kolejnych częściach krok po kroku pokazuję:
- najstarsze ślady kultu w Szombierkach,
- decyzję o budowie nowego kościoła i udział rodziny Schaffgotschów,
- przebieg prac: pierwszą łopatę, kamień węgielny, poświęcenie i konsekrację,
- koszty budowy, wyposażenie wnętrza oraz powstanie cmentarza parafialnego,
- postacie proboszczów, Karola Goduli, Joanny Gryzik-Schaffgotsch.
Najstarsze ślady kultu: kolumna, figura, kaplica
Zanim powstał obecny, duży kościół parafialny, Szombierki miały już swoje miejsca modlitwy. Można je ułożyć w prostą sekwencję:
- ośmioboczna kolumna stojąca na granicy osady,
- figura Matki Bożej autorstwa Johanna Jandy,
- kaplica św. Józefa i Narodzenia NMP w dolinie, przy drodze do Bytomia.
Ośmioboczna kolumna na granicy wsi
Najstarszym znanym znakiem wiary była stojąca na granicy osady, dziś już nieistniejąca, ośmioboczna kolumna. Prawdopodobnie powstała w XVIII wieku i pełniła rolę przydrożnego miejsca modlitwy – trochę kapliczki, trochę drogowskazu dla wędrujących między Bytomiem a okolicznymi wsiami.
„Panienka szombierska” Johanna Jandy
W drugiej połowie XIX wieku pojawił się kolejny ważny punkt – rzeźba Matki Bożej autorstwa Johanna Jandy, tego samego artysty, który stworzył słynną „Panienkę” w Rudach. Szombierską figurę z 1862 roku znajdziemy dziś za kościołem, od strony ul. Frycza-Modrzewskiego.
Kapliczka – wotum po epidemii cholery
Najważniejszym krokiem przed budową obecnego kościoła była jednak kaplica w dolinie, przy drodze do Bytomia. Powstała w latach 1859–1862 jako wotum po epidemii cholery, która zabrała w Szombierkach wielu mieszkańców.
Jednym z głównych fundatorów był sołtys wsi Szymon Flaczek (Simon Flatzek), który wraz z właścicielami gruntów (m.in. rodziną Cygan) doprowadził do budowy pierwszej większej świątyni w Szombierkach. Neogotycka kaplica, zaprojektowana przez bytomskiego mistrza murarskiego Johanna Kowollika, otrzymała wezwanie Matki Bożej i św. Józefa.
Historię tego „zapomnianego kościółka” opisałem szerzej w osobnym tekście: „Historia kaplicy NMP i św. Józefa w Szombierkach” .
Decyzja o budowie kościoła
Na przełomie XIX i XX wieku Szombierki zmieniały się z rolniczej wsi w wielkie osiedle górnicze. Kaplica w dolinie przestała wystarczać, a droga do kościoła św. Trójcy w Bytomiu była dla górników długa i uciążliwa. W parafialnych kronikach zapisano, że decyzję o budowie kościoła parafialnego podjęto w 1896 roku.
Władze gminy i koncernu przemysłowego szukały sposobu na połączenie interesu robotników, właścicieli kopalń oraz Kościoła. 13 października 1901 roku władze kościelne we Wrocławiu zatwierdziły projekt – można było ruszać z przygotowaniami do budowy i tworzenia nowej parafii.
Kluczową rolę odegrała tu rodzina Schaffgotschów, dziedzicząca po majątku przemysłowca Karola Goduli. Hrabia Hans Ulrich Schaffgotsch miał przeznaczyć na budowę świątyni około 100–110 000 marek oraz grunt pod kościół; resztę dopłacił koncern z kasy górniczej i tzw. wolnych kuksów, a także sami robotnicy.
„Kościół Najświętszego Serca Jezusowego ma wystarczyć dla parafii liczącej niespełna 4 000 dusz. Obecnie Szombierki mają około 3 380 mieszkańców.”
Projektantem został związany z inwestycjami Schaffgotschów architekt Wilhelm Wieczorek. Zaplanował on okazały ceglasty kościół z wysoką wieżą i charakterystycznym, smukłym hełmem – budowlę dobrze widoczną z drogi, z kopalnianych szybów i z torów kolejowych.
Od pierwszej łopaty do poświęcenia kościoła
Prace ziemne rozpoczęto we wrześniu 1902 roku, a 30 stycznia 1903 Kuria Arcybiskupia we Wrocławiu wydała formalne zezwolenie na budowę. W lokalnej prasie szybko zaczęły pojawiać się krótkie notki o „nowym, pięknym kościele w Szombierkach”.
11 kwietnia 1903 roku odnotowano oficjalne rozpoczęcie budowy, a już w czerwcu odbyła się uroczystość położenia kamienia węgielnego.
„Dnia 18 czerwca 1903 r. odbyło się uroczyste położenie kamienia węgielnego pod nowy kościół w Szombierkach koło Bytomia. Aktu dokonał proboszcz Schirmeisen z Bytomia, kazanie polskie wygłosił ks. kapelan Drzezga.”
Nie obyło się bez dramatycznych momentów. Dziennik Śląski informował o wypadku na rusztowaniu:
„W Szombierkach spadł w poniedziałek w południe murarz z budynku nowego kościoła katolickiego z wysokości 15 metrów. Nieszczęśliwy zmarł podczas przewiezienia do lazaretu.”
Mimo trudów prace postępowały szybko. Na początku 1904 roku „Głos Śląski” meldował krótko, że „budowa nowego kościoła w Szombierkach jest zupełnie gotowa, przystąpiono do budowy probostwa”.
„Jutro dnia 13-go odbędzie się w Szombierkach uroczystość poświęcenia nowego kościoła. Obrzęd rozpocznie się rano nabożeństwem z polskim i niemieckim kazaniem.”
Kulminacja nastąpiła jesienią. 13 listopada 1904 roku odbyło się poświęcenie (benedykcja) kościoła. „Posłaniec Niedzielny dla Dyecezyi Wrocławskiej” pisał następnego dnia:
„Wspaniały nowy kościół w Szombierku oddano wczoraj do użytku wiernego ludu. Miejscowość całą pięknie przystrojono, a kościół był przepełniony wiernymi.”
Kościół na starych pocztówkach i fotografiach
Tak samo jak zmieniały się Szombierki, zmieniał się i widok kościoła. Poniżej kilka ujęć z ponad stu lat – od projektowej pocztówki po współczesne fotografie.
Konsekracja, wielkość i koszty budowy
20 czerwca 1905 roku biskup wrocławski, kardynał Georg Kopp, dokonał uroczystej konsekracji kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa. Jesienią tego samego roku, 24 września, poświęcono rozbudowane probostwo z salą i mieszkaniami dla duszpasterzy.
Gazety międzywojenne podawały, że nowy kościół „jest obliczony na 3 800 osób, a wieża sięga 47 metrów wysokości”. W praktyce była to raczej wizja wielkości parafii – już w 1903 r. informowano, że Szombierki liczą 3 380 mieszkańców, a nowa parafia ma objąć niespełna 4 000 wiernych.
Koszty budowy rosły wraz z ambicjami fundatorów. W 1905 r. „Dziennik Śląski” szacował je na około 150 000 marek, natomiast późniejsze opracowania mówiły już o ponad 250 000 markach. Z tej sumy sam hrabia Schaffgotsch miał ofiarować 100–110 000 marek oraz działkę pod świątynię.
Wielki ołtarz, ambonę, ławki i inne elementy wyposażenia wykonał rzeźbiarz Franciszek Mrowiec z Bytomia. Gazety notowały, że jego praca została oceniona tak wysoko, iż otrzymał dodatkową premię w wysokości tysiąca marek, a sam ołtarz główny kosztował około 10 000 marek.
Architektura i wnętrze: ceglany kościół z bogatym wystrojem
Od strony historii sztuki kościół NSPJ w Szombierkach to przykład śląskiego eklektyzmu z przewagą form neoromańskich. Jest to trzynawowy kościół z transeptem, zbudowany na planie krzyża łacińskiego. Bryła łączy ciężar masywnych filarów z pionami ostro zakończonej wieży i smukłych wieżyczek.
Wnętrze wypełniają witraże z pracowni Mayer’sche Hofkunstanstalt z Monachium i Juliusza Hoppka z Bytomia oraz rozbudowana polichromia. Organy firmy Rieger posiadają 32 głosy i do dziś należą do ciekawszych instrumentów w okolicy.
We wnętrzu uwagę zwracają m.in.:
- ołtarz główny z obrazem Najświętszego Serca Pana Jezusa,
- boczne ołtarze Matki Bożej i św. Barbary – patronki górników,
- ambona z figurami Ewangelistów oraz marmurowa chrzcielnica,
- stacje Drogi Krzyżowej oraz bogata złocona ornamentyka na łukach i filarach,
- dzwony (większość utracona podczas wojen) oraz organy Riegera na chórze muzycznym.
Karol Godula i krypta w Szombierkach
Gdy mówimy o Szombierkach, nie sposób pominąć postaci Karola Goduli – „króla cynku”, który w XIX wieku przejął tutejsze dobra i stworzył z nich nowoczesny majątek przemysłowy. Po jego śmierci Joanna Gryzik, późniejsza hrabina Schaffgotsch, została główną spadkobierczynią fortuny Goduli. To właśnie ona wraz z mężem stała za budową nowego kościoła w Szombierkach.
W 1909 r. prochy Goduli sprowadzono z Wrocławia i złożono w krypcie szombierskiego kościoła. Płyta nagrobna z łacińskim napisem zaczyna się od słów: „Hic quiescit in Domino… Carolus Godulla”.
Szerzej o losach Karola Goduli i Joanny Gryzik-Schaffgotsch piszę w osobnym tekście: „Opowieść o Goduli” .
Madonna Bytomska i „zapomniany kościółek”
W 1946 roku „Dziennik Zachodni” opublikował tekst z cyklu „Zapomniane zabytki Śląska”, poświęcony Madonnie Bytomskiej w kościele w Szombierkach. Autor przypominał, że zanim powstał obecny kościół, w dolinie – przy drodze do Bytomia – stał niewielki kościółek (dzisiejsza kaplica z lat 1859–1862), wzniesiony jako wotum po epidemii.
Artykuł określał dawne sanktuarium w Szombierkach jako „zapomniany kościółek”, w którym czczono słynący łaskami obraz Matki Bożej, przeniesiony później do nowej świątyni.
Więcej o tej kaplicy – współczesnej, ale pamiętającej czasy sołtysa Flaczka, górników i początki przemysłowych Szombierek – znajdziesz w tekście „Historia kaplicy NMP i św. Józefa w Szombierkach” .
Cmentarz parafialny przy ul. Modrzewskiego
Kilka minut spacerem od kościoła, przy tej samej ulicy, leży cmentarz parafialny Najświętszego Serca Pana Jezusa. Powstał około 1905 roku. Wyróżnia go ceglana kaplica cmentarna (częściowo pełniąca dawniej funkcję domu grabarza) oraz rzędy starych, żeliwnych i kamiennych krzyży.
W kronikach nekropolii pojawia się informacja, że jedną z pierwszych pochowanych była 68-letnia Petronella Kraus. Wśród nagrobków znajdziemy też mogiły kilku szombierskich proboszczów, groby sióstr zakonnych i rodzin górniczych, których nazwiska na przestrzeni dziesięcioleci przewijają się także w księgach parafialnych.
Spacer po cmentarzu to świetny skrót historii dzielnicy – widać tu i stare śląskie nazwiska, i przybyszy z różnych stron Polski, którzy po wojnie znaleźli dom w Szombierkach.
Proboszczowie, siostry elżbietanki i „ludzie stąd”
Pierwszym proboszczem nowej parafii został wspomniany już ks. Alfred Drzyzga. To on wygłosił polskie kazanie przy kamieniu węgielnym, a później przez wiele lat prowadził parafię. W 1930 roku, z okazji srebrnego jubileuszu jego kapłaństwa, „Katolik” wydrukował list parafian z Szombierek pełen wdzięczności za jego pracę.
Parafianie życzyli jubilatowi, aby „gody złote zastały go w zdrowiu”, wspominając 25-lecie powstania kościoła w Szombierkach i jego posługę jako proboszcza.
Z czasem parafia powierzana była kolejnym duszpasterzom. Według współczesnego „Zarysu historii naszej parafii” funkcje proboszczów pełnili:
- ks. Alfred Drzyzga – 1904–1937
- ks. Ludwig Augustin – 1937–1957
- ks. Emil Kobierzycki – 1957–1958
- ks. Jerzy Doleżal – 1958–1975
- ks. Leopold Schwanzer CR – 1975–1984
- ks. Stefan Kasprzyk CR – 1984–1993
- ks. Stanisław Warchałowski CR – 1993–2001
- ks. Antoni Kopiec – od 2001 r.
Od 1903 r. przy kościele działały również siostry św. Elżbiety, prowadząc ochronkę i angażując się w duszpasterstwo. Ich klasztor stoi tuż obok świątyni i przez ponad sto lat był stałym elementem szombierskiego pejzażu.
Z parafii NSPJ wyszły postaci ważne dla Kościoła na Górnym Śląsku – m.in. bp Jan Kopiec, drugi biskup diecezji gliwickiej, oraz abp Adrian Galbas SAC, metropolita katowicki.
Dlaczego warto zajrzeć do kościoła w Szombierkach?
Jeśli planujesz wycieczkę po Bytomiu albo genealogiczną wyprawę śladami rodziny, Szombierki są miejscem obowiązkowym. W jednym spacerze możesz zobaczyć:
- ceglany kościół z początku XX wieku i neoromańsko-neogotycki detal,
- figurę Matki Bożej Jandy za kościołem i miejsce po dawnej kaplicy w dolinie,
- grobowiec Karola Goduli w krypcie świątyni,
- parafialny cmentarz z nagrobkami górników, proboszczów i sióstr zakonnych.
To nie jest tylko lokalna ciekawostka. Historia kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa w Szombierkach pokazuje, jak bardzo łączą się ze sobą wiara, praca i pamięć – od średniowiecznego Schoenenbergu, przez czasy Goduli i Schaffgotschów, aż po współczesną, wciąż żywą parafię.
Bibliografia i źródła (wybór)
Źródła prasowe i czasopisma
- Katolik, 1903, R. 36, nr 77; 1930, R. 63, nr 98.
- Dziennik Śląski, 1903–1905 (m.in. R. 6, nr 139 i 260; R. 7, nr 190 i 243; R. 8, nr 4 i 12).
- Głos Śląski, 1904, R. 2, nr 7, 111, 262.
- Posłaniec Niedzielny dla Dyecezyi Wrocławskiej, 1904, R. 10, nr 48.
- Ziemia Śląska, 1928, R. 2, nr 1 i 4; 1934, R. 8, nr 4.
- Nowiny Codzienne, 1936, R. 26, nr 128.
- Dziennik Zachodni, 1946, R. 2, nr 212 (wyd. A) – „Madonna Bytomska w kościele w Szombierkach”.
- Nad Wartą, 2022, nr 74 – artykuł o Joannie i Hansie Ulryku Schaffgotschach.
Opracowania książkowe
- Festschrift zur Feier des 25jährigen Bestehens der Herz-Jesu-Kirche in Schomberg O.-S., Schomberg/Beuthen 1930.
- W. Durynek, J. Bednorz, Historya kościoła św. Trójcy w Bytomiu na Górnym Śląsku, Brzeziny pod Bytomiem, ok. 1908.
- Władysława Ślęzak, Kościół pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa w Bytomiu-Szombierkach / Die Pfarrkirche Herz-Jesu in Schomberg, Bytom: Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, 1994.
- Władysława Ślęzak, Joanna i Hans Ulryk Schaffgotschowie jako fundatorzy kościołów w okolicy Bytomia, Bytom: TOnZ, 1996.
Strony internetowe i artykuły
- Zarys historii naszej parafii, strona parafii NSPJ w Szombierkach, 2023 – nspj-szombierki.pl.
- e-ncyklopedia Diecezji Gliwickiej – hasło: Parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa – Szombierki.
- cmentarze24.pl – Bytom, cmentarz parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa w Szombierkach.
- Historia kaplicy NMP i św. Józefa w Szombierkach – flaczek.com.
- Opowieść o Goduli – flaczek.com.
Źródła ikonograficzne
- Stare pocztówki i fotografie: serwis fotopolska.eu (m.in. użytkownik Beuther), archiwum parafii NSPJ w Szombierkach, zbiory prywatne.
