Skip to contentSkip to main navigationSkip to footer

Category

Historia Górnego Śląska

Ostatnia pieśń Josefa Paczulli – historyczna ilustracja z kościołem w Szombierkach, organami i motywem Górnego Śląska w 1921 roku.

Ostatnia pieśń Josefa Paczulli. Historia organisty z Szombierek i Śląska rozdartego w 1921 roku

Miał zaledwie dziesięć lat, gdy zastępował ojca przy organach szombierskiego kościoła. Kilka lat później Josef Paczulla znalazł się po niemieckiej stronie III powstania śląskiego i już nie wrócił do domu. Historia muzycznej rodziny, zapomnianych metryk i Górnego Śląska, który w 1921 roku podzielił nawet sąsiadów.

Read more

Śmierć mjr. Bernarda Montalègre’a w Bytomiu 4 lipca 1921 roku – grafika wyróżniająca artykuł

Śmierć majora Montalègre’a i brytyjskie patrole. Dramatyczny 4 lipca 1921 roku w Bytomiu

4 lipca 1921 roku Bytom miał przeżyć zwykłą zmianę alianckiej warty. Do miasta wkroczyli witani przez tłumy Brytyjczycy, lecz kilka godzin później pod francuskim kasynem oficerskim padł śmiertelny strzał. Zginął mjr Bernard Montalègre, weteran Verdun i dowódca 27. batalionu strzelców alpejskich. Jego śmierć uruchomiła lawinę wydarzeń: strzelaninę na ulicach, francuskie represje, polowanie na zamachowca i proces Leo Joschkego. Co naprawdę wydarzyło się tego dnia w Bytomiu?

Read more

Nauczyciele, kino i szybowce – historia szkolnictwa w dawnych Szombierkach, część 2

Nauczyciele, kino i szybowce. Ludzie, ambicje i nowoczesność dawnej szkoły w Szombierkach · część 2

Szombierki · historia szkolnictwa · część 2

Nauczyciele, kino i szybowce. Ludzie, ambicje i nowoczesność dawnej szkoły w Szombierkach · część 2

Szombierski sen o nowoczesności

Po strajku szkolnym z 1920 roku ławki w Szombierkach znów się zapełniły.

Dzieci wróciły do czytania, rachunków, historii i religii. Nauczyciele sprawdzali zeszyty, stawiali oceny, pilnowali dyscypliny. Można by pomyśleć, że po burzliwym początku lat 20. miejscowa szkoła wróciła do zwyczajnego rytmu.

Tymczasem właśnie w następnych kilkunastu latach zaczęły się w niej dziać rzeczy najbardziej niezwykłe.

Pierwszoklasiści uczyli się czytać nową metodą. Nauczyciel fizyki zdobył kwalifikacje kinooperatora i zaczął wyświetlać filmy. Pedagodzy prowadzili chóry, grali na instrumentach i organizowali życie kulturalne miejscowości. Na szkolnym poddaszu powstała modelarnia lotnicza. A w dawnej stajni Dominium młodzież zaczęła budować prawdziwe szybowce.

W cieniu kopalni Hohenzollern wyrósł szkolny świat, którego trudno byłoby się spodziewać po robotniczej miejscowości.

W tym artykule
Grono nauczycielskie szombierskiej szkoły w 1926 roku
Grono nauczycielskie szombierskiej szkoły w 1926 roku. Podpis źródłowy wymienia m.in. Karla Pietscha, Paula Franzkego, Josepha Gojowczyka, Richarda Plewiga, Hermanna Engera, Paula Chwastka, Johannesa Wenndorffa i Alberta Bartelta. Źródło: „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”.

Nowe metody nauczania

Czytać inaczej niż wcześniej

Jedną z nauczycielek zapamiętanych przez dawnych uczniów była Elly Barisch. W pierwszych klasach stosowała Ganzheitsmethode — całościową metodę nauki czytania. Zamiast ograniczać się do tradycyjnego składania liter i sylab, próbowała prowadzić dzieci szybciej ku rozpoznawaniu całych wyrazów.

Nowe podejście wzbudzało nieufność, ale w powojennych wspomnieniach Barisch zapamiętano jako nauczycielkę, która potrafiła obronić swoją metodę wynikami uczniów.

Inny problem miał Albert Pustelnik. Rozpoczął pracę w Szombierkach w 1926 roku, a w latach 1931–1936 był między innymi wychowawcą klasy I b. Uczył dzieci, dla których poprawny literacki niemiecki nie zawsze był językiem wyniesionym z domu. Kłopotliwe wyrazy wracały więc regularnie. Uczniowie mieli je powtarzać i utrwalać, aż błędy znikały.

Według wspomnień metoda była skuteczna. Pojawiają się nawet opisy długich, wielostronicowych wypracowań pisanych z bardzo niewielką liczbą błędów. W tej historii przewija się również Rohrstock — trzcina używana do wymierzania kar cielesnych. Pustelnik miał po nią sięgać rzadko. To drobny, ale ciekawy szczegół. Pokazuje szkołę wciąż należącą do surowej epoki, a jednocześnie nauczyciela próbującego osiągać wyniki przede wszystkim metodą i konsekwencją.

Klasa Alberta Pustelnika podczas spaceru hinter die Berge w Szombierkach w 1935 roku
Klasa III b z wychowawcą Albertem Pustelnikiem, rok szkolny 1935/36. Zdjęcie wykonano jesienią 1935 roku podczas spaceru klasy „hinter die Berge” — „za górkami”. Źródło: „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, grudzień 1976, nr 12.

Germanie, zioła i pięć fenigów

Jeszcze innym typem pedagoga był Richard Plewig. Przybył do Szombierek w 1907 roku i przepracował w miejscowej szkole 38 lat. Dawni uczniowie zapamiętali go jako świetnego opowiadacza. Gdy mówił o życiu dawnych Germanów, historia przestawała być zbiorem dat. Plewig potrafił opowiadać tak, że uczniowie niemal widzieli przed sobą ich stroje, obozowiska i codzienne zajęcia.

Interesował się również ziołolecznictwem. Podczas szkolnych wycieczek zbierał z uczniami rośliny, które później suszył na piecu kaflowym we własnym mieszkaniu i wykorzystywał do naparów. Miał też opinię człowieka niezwykle oszczędnego. Za popołudnie rąbania drewna potrafił podobno zapłacić uczniowi pięć fenigów. Niewiele. Ale chłopcu wystarczało to na słodycze. I właśnie dzięki takim drobiazgom dawna szkoła przestaje być tabelą nazwisk. Zaczynamy widzieć ludzi.

Klasa chłopięca Volksschule Schomberg z nauczycielem Richardem Plewigiem, roczniki 1923/24
Klasa chłopięca Volksschule Schomberg, roczniki 1923/24. W przejściu między uczniami stoi nauczyciel Richard Plewig.

Kino i muzyka

Kino w szkolnej sali

Jedną z największych technologicznych nowości przyniósł do szkoły Paul Chwastek. Pracował w Szombierkach od 1 stycznia 1919 roku i uczył fizyki w starszych klasach Knabenschule — szkoły dla chłopców.

1925 Knabenschule otrzymuje projektor Krupp-Ernemann.
Projektor filmowy Krupp-Ernemann Imperator z początku XX wieku
Projektor Krupp-Ernemann Imperator, konstrukcja z początku XX wieku. Ilustracja poglądowa z „Meyers Lexikon”, wydanie z 1927 roku. Nie jest to fotografia konkretnego urządzenia należącego do szkoły w Szombierkach.

Nie wystarczyło jednak kupić sprzętu. Chwastek ukończył kurs kinooperatora w Gliwicach-Petersdorf i zdał egzamin uprawniający go do prowadzenia pokazów szkolnych i kulturalnych. Dla dzisiejszego ucznia film wyświetlany podczas lekcji nie jest niczym szczególnym. Sto lat temu było inaczej. Zasłonięte okna, pracujący projektor i ruchomy obraz na ekranie pozwalały pokazać dzieciom maszyny, miasta, przyrodę czy doświadczenia, których na co dzień nie mogły oglądać w szkolnej sali.

Filmy nie pozostawały zresztą wyłącznie w szkole. Chwastek wyświetlał je również publicznie w szombierskiej restauracji Bialas. Sam nauczyciel działał również poza szkołą. Był związany z miejscową kasą oszczędnościowo-pożyczkową, a od 1927 roku kierował Ochotniczą Strażą Pożarną. W dawnych Szombierkach nauczyciel rzadko był tylko człowiekiem od tablicy i kredy.

Beethoven między familokami

Podobnie wyglądało życie muzyczne. Albert Bartelt kształcił głos w bytomskim Konserwatorium Cieplika i występował w repertuarze oratoryjnym. Później współtworzył szombierskie życie chóralne, a w latach 1927–1928 prowadził męski chór związany z kopalnią Hohenzollern. Johannes Wenndorff, znany wcześniej jako Wieczorke, był nauczycielem, kierownikiem biblioteki i człowiekiem związanym z miejscową kasą oszczędnościowo-pożyczkową, a jednocześnie dyrygował chórem św. Cecylii.

Konstantin Paczulla zajmował się muzyką i przygotowywaniem nut, a organista Rudolf Merkel, absolwent bytomskiego konserwatorium, również należał do świata muzycznego Szombierek. W źródłach pojawiają się Beethoven, muzyka religijna i repertuar oratoryjny.

Szkolne życie kulturalne nie kończyło się na muzyce i filmie. W 1928 roku jedna z klas, pod kierunkiem konrektora Karla Pietscha, przygotowała na zakończenie nauki przedstawienie teatralne oparte na historii Szombierek.

To piękny kontrast. W dzień wielu ojców uczniów schodziło pod ziemię. Wieczorem część mieszkańców stawała w chóralnym szeregu. A przed nimi często stał nauczyciel.

Nauczyciele i uczniowie

Nauczycielki, o których wiemy mniej

Powojenne wspomnienia znacznie chętniej opowiadały o nauczycielach mężczyznach. O kobietach zachowało się mniej. Wiemy jednak, że były ważną częścią szkolnego świata.

Elly Barisch eksperymentowała z metodą nauki czytania. W Mädchenschule — szkole dla dziewcząt — działała szkoła gospodarstwa domowego, z którą wiązano nauczycielki Krafczyk i Schnurę. Od 1 kwietnia 1937 roku pracowała tam również Maria Liebenhoff z domu Hawellek, wcześniej nauczycielka gimnastyki i sportu, mająca za sobą pracę między innymi w bytomskiej Wyższej Szkole Pedagogicznej.

Maria Liebenhoff z klasą dziewcząt w Volksschule Schomberg, roczniki 1929/30
Klasa dziewcząt Volksschule Schomberg, roczniki 1929/30, z nauczycielką Marią Liebenhoff. Oryginalny podpis prasowy zachował również nazwiska wielu uczennic. Źródło: „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, listopad 1983, nr 11.

Po innych zostały przede wszystkim nazwiska. To także część historii dawnej szkoły: nie wszystkie biografie zachowały się równie dobrze.

Klasa, która nie chciała zniknąć

Ogromna część naszej wiedzy przetrwała dzięki dawnym uczniom. Szczególne miejsce zajmuje klasa I b — roczniki 1923–1926. Przez tę grupę przewinęło się ponad stu chłopców. Po wojnie rozproszyli się po Niemczech, ale nie pozwolili, by wspólna przeszłość zniknęła.

Nie ograniczali się do organizowania zjazdów. Prowadzili własną Klassenbuch — księgę klasy — przygotowywali kolejne okólniki i zeszyty uzupełniające, zbierali życiorysy mieszkańców, wspomnienia, dokumenty oraz stare fotografie. W 1979 roku zgromadzili już niemal 300 zdjęć Szombierek sprzed 1945 roku i otwarcie pisali, że postawili sobie za zadanie opracowanie historii rodzinnej miejscowości.

Ich materiały trafiały również do Forschungsstelle für Ostmitteleuropa w Dortmundzie. Z około 115 dawnych kolegów z klasy nie udało im się wtedy odnaleźć zaledwie ośmiu.

Wychowawcami grupy byli kolejno Albert Bartelt, Albert Pustelnik, Ladislaus Franzke i Adolf Schwerdtner. To właśnie dzięki tej niezwykłej pracy pamięci znamy dzisiaj wiele historii, których próżno szukać w urzędowych aktach.

Zachowali jednak także liczby tragiczne. W jednym z powojennych zestawień doliczyli się 38 kolegów, których zabrała wojna.

Klasa I b szkoły chłopięcej w Szombierkach z Adolfem Schwerdtnerem, roczniki 1924–1926
Klasa I b szkoły chłopięcej w Szombierkach, roczniki 1924–1926, z nauczycielem Adolfem Schwerdtnerem. To właśnie środowisko tej klasy po wojnie prowadziło niezwykle intensywną pracę nad zachowaniem pamięci o dawnych Szombierkach.
Zanim wojna ich zabrała, część tych chłopców patrzyła przede wszystkim w niebo.

Szybowce i modelarnia

Dzieci górników budują szybowce

1 stycznia 1929 roku pracę w Szombierkach rozpoczął Bernhard Mende. Uczył w Mädchenschule, ale jedną z jego największych pasji stało się lotnictwo. Powojenne wspomnienia przedstawiały go jako pedagoga szczególnie lubianego przez młodzież — uważnego, życzliwego i traktującego uczniów poważnie.

Mende kierował w Szombierkach grupą sportów lotniczych — Flugsportgruppe. Nie ograniczała się ona do rozmów o samolotach. Starsi uczniowie rozpoczęli w dawnej stajni Dominium budowę pełnowymiarowych szybowców.

Bernhard Mende z klasą dziewcząt w Mädchenschule w Szombierkach
Bernhard Mende ze swoją klasą w Mädchenschule w Szombierkach, roczniki 1927/28. Nauczyciel był później szczególnie kojarzony z prowadzoną przez siebie Flugsportgruppe — szombierską grupą sportów lotniczych. Źródło: „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, kwiecień 1981, nr 4.
Dzieci górników budowały prawdziwe szybowce.

Warto zatrzymać się przy tym obrazie. Nie była to zabawka. Nie model ustawiony później w szkolnej gablocie. Młodzież pracowała nad konstrukcją, która miała naprawdę wznieść się w powietrze. Drewniane elementy trzeba było zmierzyć, przyciąć, dopasować i połączyć.

I wszystko to działo się w robotniczych Szombierkach, w starej stajni niedaleko kopalni.

Modelarnia na poddaszu

Dla młodszych uczniów powstało coś jeszcze. Drugą ważną postacią lotniczej historii szkoły był nauczyciel matematyki Adolf Schwerdtner, pracujący w Knabenschule od grudnia 1929 roku. Wspólnie z Mende rozwijał szkolne modelarstwo. Na poddaszu szkoły chłopięcej urządzono warsztat, w którym powstawały modele szybowców.

Była matematyka. Była geometria. Była precyzja. Ale na końcu cała teoria musiała odpowiedzieć na bardzo proste pytanie: poleci czy nie?

Gotowych modeli nie zostawiano na półkach. Wynoszono je na zbocza określane jako „hinter die Berge” — „za górkami”, schodzące w kierunku Bytomki. Tam zaczynał się prawdziwy egzamin. Kilka kroków. Rzut. I po chwili wiadomo było wszystko. Jedne modele łapały powietrze. Inne kończyły lot po kilku sekundach.

To właśnie ten sam rejon, który pojawia się na zachowanej fotografii klasy Alberta Pustelnika z jesieni 1935 roku. Trudno o bardziej przekonującą lekcję fizyki.

To jedna z najbardziej niezwykłych scen całej historii szombierskiej szkoły. Dzieci górników budują maszyny, których zadaniem jest oderwać się od ziemi.

Niestety kilka lat później samoloty zaczęły kojarzyć się z czymś zupełnie innym.

Wojna zabiera szkołę

We wrześniu 1939 roku szkolny świat nie zniknął natychmiast. Najpierw zaczął tracić ludzi. Gerhard Donga, młody nauczyciel sportu, został zmobilizowany i poległ w sierpniu 1944 roku. Albert Pustelnik trafił do wojska. Bernhard Mende został w 1941 roku powołany do Luftwaffe. Paul Chwastek również służył podczas wojny.

1 września 1939 roku

Wojna pozostawiła ślad na szombierskiej szkole już pierwszego dnia. Serwis Fotopolska datuje zachowane fotografie uszkodzeń Knabenschule na 1 września 1939 roku. Pokazują uszkodzenia dachu i elewacji oraz zniszczone wnętrze jednej z sal.

Potem wojna zajęła także samą szkołę. 3 marca 1940 roku budynek Mädchenschule zarekwirowano dla wojska. Zakwaterowano tam żołnierzy 12. kompanii karabinów maszynowych 372. rezerwowego pułku piechoty. Nauka trwała nadal, ale warunki stawały się coraz trudniejsze.

Jesienią 1944 roku dziewczęta uczęszczały już na zajęcia do budynku szkoły chłopców. Szkolne społeczności, które ponad trzydzieści lat wcześniej rozdzielono dzięki nowemu gmachowi dla dziewcząt, ponownie znalazły się pod jednym dachem.

Tym razem nie dlatego, że szkoła się rozwijała. Dlatego, że wojna odbierała jej przestrzeń.

Rozpad grona pedagogicznego

Ostatnie miesiące wojny przyniosły tragedie wielu ludzi związanych ze szkołą. Karl Pietsch nie przeżył ewakuacji. Rektor Zmieschkol miał zostać zastrzelony w 1945 roku. Nauczycielka prac ręcznych Angela Krafczyk została ciężko ranna podczas strzelaniny w nocy z 28 na 29 stycznia. Konrektor Franz Junghans według powojennych przekazów zmarł po deportacji w Karagandzie.

Adolf Schwerdtner został w lutym 1945 roku deportowany do Związku Radzieckiego. Jego dwaj synowie polegli wcześniej na wojnie. Sam nauczyciel zaginął podczas podróży powrotnej we wrześniu 1945 roku. Bernhard Mende powrócił z radzieckiej niewoli dopiero w 1950 roku. Albert Pustelnik przeszedł przez niewolę amerykańską i francuską. Albert Bartelt, Johannes Wenndorff i Richard Plewig zostali po wojnie wysiedleni.

Środowisko budowane przez dziesięciolecia rozpadło się właściwie w ciągu kilku lat.

I w końcu przyszedł dzień, po którym lekcji już nie było.

Styczeń 1945

Świadectwa, których nikt nie odebrał

24 stycznia 1945 roku był ostatnim poświadczonym dniem pracy Ladislausa Franzkego w szombierskiej szkole. Świadectwa dla uczniów były już wypisane i przygotowane do rozdania. Nazwiska. Oceny. Kolejne rubryki. Dokumenty były gotowe.

Nie zostały jednak wręczone. Pozostały zamknięte w klasowych szafach. Cały szkolny porządek istniał jeszcze na papierze.

Dzień później przestał mieć znaczenie.

24 stycznia 1945 świadectwa czekają w szkolnych szafach
25 stycznia 1945 bomba trafia w Knabenschule

25 stycznia 1945 roku

W czwartek 25 stycznia 1945 roku, około południa, nad Szombierkami pojawiło się radzieckie lotnictwo. Według zapisków miejscowego badacza Franza Strzali na miejscowość zrzucono około pięciu dużych bomb oraz bomby zapalające.

Jedna z bomb uderzyła bezpośrednio w Knabenschule przy Beuthener Straße (dzisiejszej ul. Zabrzańskiej). Zniszczenia były poważne. Konstrukcja dachu została naruszona tak mocno, że jej fragmenty chwiały się na wietrze.

Jeszcze poprzedniego dnia w szkolnych szafach leżały gotowe świadectwa. Teraz nad klasami wisiał rozbity dach.

Symbolicznie trudno wyobrazić sobie mocniejsze zakończenie.

Przez ponad sto lat szkoła rosła razem z Szombierkami. Najpierw jedna izba. Potem „siwa szkoła”. Kolejne piętra i budynki. Nowa szkoła dziewcząt. Setki dzieci. Kino. Chóry. Modelarnia. Szybowce.

A na końcu — świadectwa zamknięte w szafach i rozbity dach.

Powojenny epilog

Nie był to oczywiście koniec szkolnictwa w Szombierkach. Był to koniec jednego świata.

A potem znów przyszły dzieci.

Pierwszych miesięcy powojennej szkoły nie udało się jeszcze odtworzyć tak dokładnie jak stycznia 1945 roku. Nie znamy pewnej daty pierwszej lekcji po przejściu frontu ani kompletnego składu pierwszego polskiego grona pedagogicznego. Wiemy jednak, że szkoła wróciła do życia.

Zmieniło się państwo. Zmienił się język nauczania. Zmieniły się programy i nazwiska nauczycieli. Budynki pozostały. W 1974 roku „Życie Bytomskie” wymieniało równocześnie Szkołę Podstawową nr 34, do której uczęszczało 588 uczniów, oraz Szkołę nr 35 liczącą 600 uczniów.

Znów były klasy. Znów nauczyciele. Znów dzieci biegły rano do szkoły.

Jeżeli spojrzeć na cały ten świat przez pryzmat ludzi, trudno sprowadzić dawną szombierską szkołę do ceglanego gmachu i kilku klasowych fotografii.

Elly Barisch próbowała inaczej nauczyć dzieci czytać. Albert Pustelnik ćwiczył z nimi niemiecką ortografię. Richard Plewig zabierał uczniów po zioła. Paul Chwastek uruchamiał projektor. Albert Bartelt prowadził chóry. Bernhard Mende rozwijał z młodzieżą sport lotniczy. Adolf Schwerdtner prowadził chłopców do modelarni. A Ladislaus Franzke zostawił po sobie ostatnie, nierozdane świadectwa.

Może dlatego najlepiej zapamiętać tę historię nie poprzez szkolną tablicę i nie poprzez bombę, która zakończyła dawny świat. Lepiej zatrzymać się kilka lat wcześniej.

Na zboczu nad Bytomką stoi chłopiec. W rękach trzyma model, który sam zbudował. Za plecami ma szkołę, familoki i kopalnię. Przed sobą — trochę wolnej przestrzeni.

Wystarczy puścić.
I zobaczyć, czy poleci.


Bibliografia i materiały źródłowe

Wydawnictwa regionalne i wspomnieniowe

  • Albert Bartelt, „Zur Schulchronik von Schomberg”, „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, sierpień 1961, nr 8.
    Historia szkoły, wspomnienia o kadrze i szkolnych innowacjach, w tym Elly Barisch.
  • Günther Jendryschik, Siegfried Kowollik, „Ein Schomberger Lehrer feiert seinen 80. Geburtstag!”, „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, luty 1975, nr 2, s. 15–16.
    Biogram Alberta Pustelnika, jego metody nauczania i wspomnienia dotyczące klasy I b.
  • „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, kwiecień 1975, nr 4.
    Fotografia klasy I b z Adolfem Schwerdtnerem i lista uczniów.
  • „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, styczeń 1976, nr 1.
    Biogram Alberta Bartelta, m.in. jego działalność muzyczna i chóralna.
  • „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, luty 1976, nr 2, cykl „Schomberger Pädagogen”.
    Materiały o Josephie Gojowczyku, Adolfie Schwerdtnerze, Ladislausie Franzkem, Gerhardzie Dondze oraz Bernhardzie Mende i działalności lotniczej młodzieży.
  • „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, lipiec–sierpień 1976, nr 7/8.
    Materiały ze zjazdów klasy I b oraz informacja o 38 ofiarach wojny wśród dawnych uczniów.
  • „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, październik 1976, nr 10, cykl „Schomberger Pädagogen”.
    Biogramy Richarda Plewiga, Hermanna Engera, Bernharda Liebenhoffa i Marii Liebenhoff.
  • „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, grudzień 1976, nr 12.
    Materiały o Klassenbuch klasy I b oraz fotografie klas związanych z Albertem Pustelnikiem i Johannesem Wenndorffem.
  • „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, maj 1977, nr 5.
    Biogram Rudolfa Merkela i materiały dotyczące życia muzycznego Szombierek.
  • Siegfried Kowollik, „Schomberger Bilderbogen”, „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, listopad 1979, nr 11.
    Działalność dawnej klasy I b, Klassenbuch, gromadzenie materiałów do historii Szombierek, kolekcja niemal 300 przedwojennych fotografii oraz powojenne poszukiwania dawnych uczniów.
  • „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, kwiecień 1981, nr 4.
    Materiały jubileuszowe o Albercie Bartelcie i Bernhardzie Mende; fotografia klasy Mädchenschule oraz informacja o prowadzonej przez Mende Flugsportgruppe.
  • „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, wrzesień 1987, nr 9.
    Fotografia grona pedagogicznego szombierskiej szkoły z 1926 roku.
  • „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, kwiecień 1986, nr 4.
    Fotografia i opis przedstawienia teatralnego o historii Szombierek przygotowanego przez uczniów w 1928 roku pod kierunkiem konrektora Karla Pietscha.
  • Leonhardt Maniura, „Schomberg und der Zweite Weltkrieg”, cz. 2, „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, czerwiec 1989, nr 6.
    Materiał oparty m.in. na zapiskach Franza Strzali oraz życiorysie Ladislausa Franzkego; źródło dla wydarzeń 24–25 stycznia 1945 roku i uszkodzenia Knabenschule.
  • „Neustädter Heimatbrief”, czerwiec 1981, nr 6, „Lehrer Albert Bartelt aus Zülz 95 Jahre”.
    Uzupełniający biogram Alberta Bartelta i jego powojennych losów.

Prasa powojenna

  • „Życie Bytomskie”, 1974, nr 37.
    Informacje o funkcjonujących wówczas szkołach podstawowych nr 34 i 35 w Szombierkach.

Materiały ikonograficzne

  • Fotopolska.eu — fotografie uszkodzeń Knabenschule w Szombierkach datowane w serwisie na 1 września 1939 roku.
  • „Meyers Lexikon”, 1927 — ilustracja projektora Krupp-Ernemann Imperator; wykorzystana w artykule wyłącznie jako materiał poglądowy do pokazania urządzenia z epoki.
Uwaga o źródłach: duża część szczegółów dotyczących nauczycieli i codzienności szkolnej pochodzi z powojennych wspomnień publikowanych przez środowisko dawnych mieszkańców Szombierek. Są one niezwykle cenne dla nazwisk, anegdot i życia codziennego, ale mają charakter pamiętnikarski i są zestawiane w artykule z materiałami prasowymi, ikonograficznymi i innymi dostępnymi źródłami.
1
0

Read more

Szkoła nad gorzelnią – historia szkolnictwa w dawnych Szombierkach

Szkoła nad gorzelnią. Jak rodziło się szkolnictwo w dawnych Szombierkach · część 1

Szombierki · historia szkolnictwa · część 1

Szkoła nad gorzelnią. Jak rodziło się szkolnictwo w dawnych Szombierkach

Od jednej izby i mieszkania nauczyciela do wielkiego kompleksu szkolnego, setek uczniów i strajku, który w czerwcu 1920 roku niemal opróżnił szkolne ławki.

Zanim w szombierskiej szkole pojawiły się projektory filmowe, modele samolotów i prawdziwe szybowce, wszystko zaczęło się znacznie skromniej.

Od jednej izby.
Mieszkania dla nauczyciela.
I gorzelni w piwnicy.

Historia szkolnictwa w Szombierkach jest w pewnym sensie historią całej miejscowości w miniaturze. Z niewielkiej wsi wyrasta przemysłowa osada. Kilkadziesiąt dzieci zamienia się w setki uczniów. Jedna klasa przestaje wystarczać, później za mały okazuje się jeden budynek, a w końcu powstaje cały kompleks szkolny przy Beuthener Straße (dzisiejszej ul. Zabrzańskiej).

Zmieniają się również problemy. Najpierw najważniejsze jest to, żeby dzieci w ogóle zaczęły chodzić do szkoły. Sto lat później prawie dziewięciuset uczniów przestaje do niej przychodzić — tym razem nie z biedy, lecz w ramach strajku i sporu o język nauczania.

Pomiędzy tymi wydarzeniami mieści się całe stulecie historii Szombierek.

Spis treści

Zanim Szombierki dostały własną szkołę

Na początku XIX wieku szombierskie dzieci nie miały miejscowej szkoły. Formalnie należały do szkoły w Bytomiu.

Formalnie — bo rzeczywistość wyglądała znacznie gorzej.

W świecie, w którym dzieci od najmłodszych lat pomagały rodzinie, obowiązek szkolny musiał konkurować z codziennym życiem. Latem potrzebne były ręce do pracy. Zimą przeszkodą mogły być brak odpowiedniego ubrania i butów. Dochodziła odległość, bieda i bardzo praktyczne pytanie rodziców: czy dziecko ma przez kilka godzin siedzieć w szkolnej ławie, czy może w tym czasie zrobić coś, co pomoże utrzymać rodzinę?

Frekwencja była więc niska.

Dopiero około Wielkanocy 1820 roku w Szombierkach otwarto pierwszą własną szkołę. Nie powstał jednak jeszcze specjalny budynek. Nauczanie rozpoczęto w należącym do Dominium obiekcie przy późniejszej Beuthener Straße.

Cała szkoła mieściła się właściwie w dwóch przestrzeniach: jednej izbie lekcyjnej i mieszkaniu nauczyciela.

W piwnicy znajdowała się gorzelnia.

Trudno o bardziej symboliczny początek szombierskiej oświaty.

Na górze dzieci poznawały litery i liczby, na dole działał zupełnie inny rodzaj miejscowej edukacji życiowej.

Z dzisiejszej perspektywy brzmi to niemal komicznie, ale pokazuje przede wszystkim, jak skromne były początki szkoły. Nie było osobnego gmachu, korytarzy, gabinetów ani sal specjalistycznych.

Był nauczyciel, jedna klasa i miejsce, które akurat udało się znaleźć.

„Siwa szkoła”

Taki stan nie mógł trwać długo.

W latach 20. XIX wieku powstał nowy budynek szkolny, który późniejsze pokolenia znały jako alte graue Schule — starą szarą, czyli lokalnie „siwą szkołę”.

Dawna kronika szkolna wiąże powstanie tego budynku z rokiem 1826. Budowa miała kosztować 1080 talarów.

Nie był to jednak żaden szkolny pałac.

Początkowo znajdowały się tam:

  • jedna klasa,
  • pokój mieszkalny,
  • komora.

Studnia i ustępy pojawiły się dopiero później.

Ale nawet taki budynek oznaczał ogromną zmianę: Szombierki otrzymały miejsce przeznaczone już rzeczywiście dla szkoły.

W kolejnych dziesięcioleciach „siwa szkoła” rosła razem z miejscowością. W 1870 roku dobudowano piętro. Stary obiekt nie zniknął jednak nawet wtedy, gdy obok zaczęto stawiać znacznie większe gmachy.

Co ciekawe, „siwa szkoła” nie stała się po rozbudowie kompleksu jedynie starym budynkiem pomocniczym. Nadal odbywały się w niej zwykłe lekcje. W latach 20. jedna z klas uczących się w Graue Schule liczyła aż 56 uczniów, a jedna z czterech sal służyła później również jako Handfertigkeitsschule — pracownia zajęć ręcznych. Na poddaszu znajdowało się mieszkanie nauczyciela.

Czyli szkoła pamiętająca czasy sprzed wielkiej industrializacji Szombierek nadal służyła dzieciom w epoce elektryczności, kina i lotnictwa.

Kompleks szkolny w Szombierkach – Knabenschule, Graue Schule i Rektorenhaus
Kompleks szkół powszechnych przy Beuthener Straße (dzisiejszej ul. Zabrzańskiej). Po lewej Knabenschule, pośrodku alte graue Schule — „siwa szkoła”, po prawej Rektorenhaus — dom rektora.

Wieś zaczyna pękać w szwach

Druga połowa XIX wieku przyniosła Szombierkom zmianę skali.

Rozwój przemysłu, kopalni i całego zaplecza gospodarczego przyciągał kolejnych mieszkańców. Powstawały nowe domy, rosła liczba rodzin robotniczych, a wraz z nimi rosła liczba dzieci.

Jedna szkoła przestała wystarczać. Potem przestał wystarczać jeden większy budynek.

Dawne materiały nie pozwalają dziś z absolutną precyzją przypisać każdego fragmentu kompleksu do jednego roku. Albert Bartelt, nauczyciel i późniejszy kronikarz szombierskiej szkoły, pisał o kolejnych etapach rozbudowy około 1880 i 1890 roku. Inne zestawienia wskazują bardziej szczegółowo lata 1891, 1902 i 1907.

Nie ma jednak większego sensu zamieniać tej historii w spór o to, która ceglana ściana powstała trzy lata wcześniej, a która później.

Najważniejsze jest coś innego. Przy Beuthener Straße wyrósł cały kompleks szkolny.

W jego centrum nadal stała stara Graue Schule. Obok znajdowała się większa szkoła przeznaczona później dla chłopców. Powstawały kolejne sale, pomieszczenia dla nauczycieli, gabinet rektora i zaplecze dydaktyczne.

Szkoła zaczęła przypominać mały kampus. A uczniów ciągle przybywało.

Nowa i stara szkoła ludowa w Szombierkach na przedwojennej pocztówce
Nowa i stara szkoła ludowa w Szombierkach (Schomberg) na przedwojennej pocztówce. Serwis Fotopolska datuje materiał szeroko na lata 1915–1944.

Rok 1910: dziewczęta dostają własny gmach

Najważniejsza reorganizacja nastąpiła w 1910 roku.

Przez długi czas w różnych materiałach pojawiały się dwie daty związane z nową szkołą dla dziewcząt: 1908 i 1910. Rozstrzygający okazał się jednak tekst opublikowany współcześnie wydarzeniom.

28 kwietnia 1910 roku „Der Oberschlesische Wanderer” informował o nowo wybudowanej dziesięcioklasowej Mädchenschule — szkole dla dziewcząt — w Szombierkach. Gmach został uroczyście poświęcony w połowie marca, a już na początku kwietnia rozpoczęto w nim zajęcia.

To ważny szczegół. Nie mówimy już o późniejszym wspomnieniu napisanym pół wieku po wydarzeniach. Mamy gazetę z kwietnia 1910 roku opisującą właśnie otwartą szkołę.

Mädchenschule – szkoła dla dziewcząt w Szombierkach na początku XX wieku
Mädchenschule — szkoła dla dziewcząt w Szombierkach. Fotopolska datuje fotografię na lata 1908–1915. Nowy gmach poświęcono w połowie marca 1910 roku, a naukę rozpoczęto w nim na początku kwietnia.

Nowy budynek robił wrażenie. Albert Bartelt określał go później jako jeden z najnowocześniejszych obiektów szkolnych ówczesnego powiatu bytomskiego.

Na parterze działała Haushaltungsschule — szkoła gospodarstwa domowego. Dziewczęta uczyły się tam gotowania, szycia, prania i prasowania.

Dzisiaj taki program może kojarzyć się przede wszystkim z dawnym podziałem ról społecznych. Trzeba jednak pamiętać, że była to równocześnie praktyczna edukacja prowadzona w specjalnie przygotowanych pomieszczeniach.

Jeszcze ciekawsze było inne miejsce.

Szkolna łaźnia

W nowym gmachu znajdował się Baderaum — szkolne pomieszczenie kąpielowe z natryskami.

Korzystały z niego nie tylko dziewczęta. W wyznaczone dni przyprowadzano tam całymi klasami również chłopców z sąsiedniej Schule I.

Dzisiaj szkolny prysznic nie wydaje się osiągnięciem cywilizacyjnym. W robotniczych Szombierkach początku XX wieku sytuacja wyglądała zupełnie inaczej. Łazienka z bieżącą ciepłą wodą nie była oczywistym elementem każdego mieszkania. Szkoła spełniała więc nie tylko funkcję edukacyjną.

Uczyła. Pilnowała higieny. Wprowadzała dzieci w świat nowoczesnej infrastruktury. I coraz bardziej organizowała życie miejscowej społeczności.

W tym samym okresie rozwijano również mieszkania dla nauczycieli. Obok nowego zespołu powstawały domy przeznaczone dla kadry, a w 1912 roku oddano kolejny Lehrerhaus, czyli dom nauczycielski.

Nauczyciel nie był już jednym człowiekiem mieszkającym obok jedynej klasy. Tworzyło się całe środowisko zawodowe.

Chłopcy osobno, dziewczęta osobno

Otwarcie nowej szkoły pozwoliło wyraźniej rozdzielić nauczanie chłopców i dziewcząt.

Funkcjonowały odtąd dwa podstawowe organizmy:

  • Schule I / Knabenschule — szkoła dla chłopców,
  • Schule II / Mädchenschule — szkoła dla dziewcząt.

Dotychczasowy kompleks szkolny przeznaczono przede wszystkim dla chłopców. Stara „siwa szkoła” nie została przy tym porzucona. Nadal stanowiła część całego zespołu.

Zmieniała się również kadra kierownicza. W źródłach pojawiają się nazwiska Franza Mletzki, Franza Kaluzy, a później Paula Franzkego i rektora Zmieschkola.

Najlepsze wyobrażenie o skali szkoły daje jednak nie lista rektorów, lecz liczba uczniów.

Archiwalny widok szkoły chłopięcej w Szombierkach przy dzisiejszej ul. Zabrzańskiej 85
Archiwalny widok części dawnej Knabenschule — szkoły chłopięcej w Szombierkach. Zabudowania znajdują się przy dzisiejszej ul. Zabrzańskiej 85.

814 chłopców

W 1913 roku ukazał się „Handbuch über die katholischen und simultanen Volksschulen der Provinz Schlesien” — urzędowy wykaz szkół katolickich i symultannych prowincji śląskiej.

Przy Schomberg znajdziemy tam bardzo konkretną informację.

Osiemset czternastu. W jednej szkole.

Ta liczba mówi o przemianie Szombierek więcej niż niejeden opis industrializacji. Niecałe sto lat wcześniej miejscowa edukacja mieściła się w jednej izbie. Teraz sama szkoła chłopięca miała ponad ośmiuset uczniów.

W tym samym urzędowym wykazie widnieje dwunastu pedagogów:

Franz Kaluza, Heinrich Winkler, Karl Pietsch, Bruno Mierzowski, Joseph Roskwitalsky, Viktor Nowak, Konstantin Paczulla, Richard Plewig, Rudolf Nimczyk, Hilarius Durynek, Hubert Hentschel i Albert Bartelt.

Klasa Knabenvolksschule w Szombierkach z nauczycielem Hubertem Hentschelem, 1923/24
Jedna z klas Knabenvolksschule w Szombierkach w roku szkolnym 1923/24. Wychowawcą był Hubert Hentschel. Fotografia pokazuje, jak liczne były oddziały w miejscowej szkole chłopięcej.

Część tych nazwisk jeszcze powróci. Niektórzy zostaną w Szombierkach przez dziesięciolecia. Będą prowadzić chóry, organizować biblioteki, wyświetlać filmy, budować z uczniami modele samolotów i szybowce.

Ale zanim szkoła zaczęła marzyć o lataniu, musiała zmierzyć się z problemem znacznie bardziej przyziemnym.

Z językiem.

W jakim języku mówiła szombierska szkoła?

Odpowiedź brzmi: przede wszystkim po niemiecku. Ale to dopiero początek odpowiedzi.

Od lat 70. XIX wieku pruska polityka szkolna coraz wyraźniej ograniczała używanie języka polskiego w szkołach publicznych rejencji opolskiej. Od 1876 roku język niemiecki funkcjonował jako język urzędowy administracji i szkolnictwa.

Ograniczano polskie podręczniki, pomoce i nauczanie w języku polskim. Pewne możliwości pozostawały przede wszystkim przy nauce religii w młodszych klasach.

Tymczasem szkoła nie działała w językowej próżni. Wiele dzieci przychodziło z domów, w których niemiecki nie był jedynym językiem codzienności. Słyszały polski, śląską mowę, niemiecki — często w różnych proporcjach zależnie od rodziny i środowiska.

Dlatego rano dziecko mogło przekraczać szkolne drzwi nie tylko po to, żeby nauczyć się rachunków czy geografii. Przekraczało również granicę językową. W domu mówiło tak, jak mówili rodzice i sąsiedzi. W szkole obowiązywał język państwa. Przez lata ten system funkcjonował, choć napięcia nie znikały.

W 1920 roku przestały mieścić się w szkolnej ławie.

Rozkwitalski i religia po polsku

W raporcie z lutego 1920 roku znajdujemy nazwiska nauczycieli prowadzących religię w języku polskim.

W starszych klasach mieli robić to Rosemann i Skowronek. W młodszych — nauczyciel Rozkwitalski, o którym odnotowano, że dobrze władał polskim.

Wszystko wskazuje na to, że był to ten sam Joseph Roskwitalsky, którego znajdujemy już w urzędowej obsadzie szombierskiej Schule I w 1913 roku.

Kilka miesięcy później skala polskiego nauczania była już większa. W maju 1920 roku języka polskiego uczono w trzech oddziałach obejmujących około 300 uczniów. Dla części miejscowej społeczności było to jednak wciąż za mało.

Rodzice stawiają żądania

20 maja 1920 roku miejscowy komitet plebiscytowy przedstawił postulaty dotyczące szkoły. Nie chodziło jedynie o dodatkową godzinę polskiego. Żądania były znacznie dalej idące.

W klasach I–III nauczanie miało odbywać się wyłącznie po polsku. W klasach starszych — po polsku i niemiecku.

Domagano się również skrócenia zajęć do godziny dwunastej, likwidacji niemieckich Jugendspiele, rezygnacji z przymuszania dzieci do udziału w Schulmesse oraz zaprzestania szykanowania polskich uczniów.

31 maja delegacja ponownie przedstawiła żądania władzom gminnym. Odpowiedź nie zadowoliła rodziców. Następnego dnia dzieci zostały w domach.

1 czerwca 1920 roku

1 czerwca rozpoczął się strajk szkolny w Szombierkach.

Według opracowania opartego na raportach archiwalnych była to pierwsza publiczna szkoła w wiejskim powiecie bytomskim, która przystąpiła wówczas do takiego protestu.

A skala była ogromna.

Dane z 12 czerwca mówiły o prawie 900 strajkujących uczniach.

Około 90 procent wszystkich dzieci objętych szombierskim szkolnictwem publicznym.

Nie należy tych dziewięciuset uczniów przypisywać wyłącznie szkole chłopięcej. Źródła mówią szerzej o szombierskim szkolnictwie publicznym.

Ale nawet z tym zastrzeżeniem liczba robi wrażenie.

Spróbujmy wyobrazić sobie poranek. Budynki stoją jak zawsze. Sale są przygotowane. Nauczyciele przychodzą do pracy. Tyle że ławki pozostają puste.

Nie jedna. Nie jedna klasa. Setki miejsc.

Szkoła, która jeszcze kilka lat wcześniej musiała mieścić ponad osiemset chłopców, nagle doświadcza czegoś odwrotnego — masowej nieobecności.

Tym razem nie z powodu biedy. Nie dlatego, że dzieci musiały pracować. Rodzice świadomie nie wysłali ich do szkoły.

Dawna szkoła w Szombierkach przy ul. Zabrzańskiej 85 – dawniej i dziś
Ten sam fragment dawnego kompleksu szkolnego przy Beuthener Straße i dzisiejszej ul. Zabrzańskiej 85 — widok historyczny i współczesny.

Sto lat przemiany

W 1820 roku największym osiągnięciem było samo uruchomienie jednej klasy.

W latach 20. XIX wieku Szombierki budowały „siwą szkołę”.

W 1870 roku trzeba ją było powiększyć.

Pod koniec stulecia powstawały kolejne budynki.

W 1910 roku dziewczęta otrzymały nowoczesną, dziesięcioklasową szkołę z zapleczem gospodarstwa domowego i natryskami.

W 1913 roku sama Schule I liczyła 814 chłopców.

A siedem lat później prawie dziewięciuset uczniów wzięło udział w strajku dotyczącym między innymi języka nauczania.

Szkoła przestała być już jedynie miejscem, gdzie dzieci poznawały alfabet. Stała się jednym z najważniejszych punktów miejscowej wspólnoty.

Tutaj spotykały się:

  • państwo,
  • rodzina,
  • religia,
  • język,
  • polityka,
  • aspiracje mieszkańców
  • i bardzo zwyczajne dziecięce życie.

Po strajku szkolne ławki oczywiście znów się zapełniły.

I właśnie wtedy zaczyna się druga, chyba najbardziej niezwykła część tej historii.

Bo w następnych latach w tych samych budynkach pojawi się Ganzheitsmethode — całościowa metoda nauki czytania.

Nauczyciel będzie uczył ortografii tak skutecznie, że Rohrstock — trzcina używana do wymierzania kar cielesnych — częściej pozostanie w szafie.

Do szkoły trafi projektor filmowy Krupp-Ernemann. Nauczyciele będą grać Beethovena i prowadzić chóry. Na poddaszu powstanie modelarnia lotnicza.

A w starej stajni Dominium uczniowie zaczną budować coś, czego trudno byłoby się spodziewać po robotniczej szkole w cieniu kopalni.

Prawdziwe szybowce.

Bibliografia i materiały źródłowe
Źródła z epoki
„Der Oberschlesische Wanderer”, 28 kwietnia 1910 r., nr 96. Otwarcie nowej dziesięcioklasowej szkoły dla dziewcząt, reorganizacja dotychczasowej szkoły i rozpoczęcie zajęć w kwietniu 1910 r.
Philipp Deutschmann, Heinrich Neumann, „Handbuch über die katholischen und simultanen Volksschulen der Provinz Schlesien”, 7. wyd., Breslau 1913, s. 159. Volksschule I w Schomberg: 814 chłopców, 12 klas oraz imienny wykaz grona pedagogicznego.
Opracowania naukowe
Joanna Lusek, „School Strikes in the Bytom Commune in 1906 and 1920”, Czech-Polish Historical and Pedagogical Journal, 2017, 9/1, s. 55–77. Podstawowe źródło dla polityki językowej oraz przebiegu strajku szkolnego w Szombierkach w 1920 r., w tym około 900 strajkujących uczniów i postulatów rodziców.
Wspomnienia i materiały regionalne
Albert Bartelt, „Zur Schulchronik von Schomberg”, „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, sierpień 1961, nr 8. Kluczowy materiał dotyczący historii rozbudowy kompleksu, Graue Schule, Schule II oraz szkolnej infrastruktury.
„Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, wrzesień 1980, nr 9. Materiały wspomnieniowe i fotografie dawnych klas szombierskich szkół.
„Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, wrzesień 1989, nr 9. Materiały dotyczące dawnych klas i nauczycieli.
Materiały ikonograficzne
Fotopolska.eu Fotografie dawnego kompleksu szkolnego w Szombierkach, w tym Mädchenschule oraz pocztówka „Neue Volksschule / Alte Volksschule”. Materiał pomocniczy do identyfikacji i datowania fotografii.
0
0

Read more

Günther Jendryschik i Schamberger Wörterbogen – język dawnych Szombierek

Günther Jendryschik – „Schamberger Wörterbogen”. Dzieciństwo na pograniczu i język przedwojennych Szombierek

Schamberger Wörterbogen · 1987

Wodzonka, Haschok, Maschlonka, Utopletz, Boikes. Na pierwszy rzut oka te słowa z zapisku dawnego mieszkańca Szombierek mogą wyglądać obco. Wystarczy jednak odczytać je zgodnie ze śląskim brzmieniem, by zza niemieckiej pisowni wyłoniły się dobrze znane: wodzionka, hasiok, maślonka, utoplec i bojki. I od razu robi się znajomiej.

Wodzonka→wodzionka Haschok→hasiok Maschlonka→maślonka Utopletz→utoplec Boikes→bojki

Autorem tego osobliwego słowniczka był Günther Jendryschik (1925–1995), rodowity „Szombierkorz”. W listopadzie 1987 roku na łamach „Gleiwitzer – Beuthener – Tarnowitzer Heimatblatt” opublikował tekst pod żartobliwym tytułem „Schamberger Wörterbogen” (szombierski słowniczek).

Jendryschik nie próbował tworzyć naukowego słownika. Spisywał język własnego dzieciństwa, zapamiętany po kilkudziesięciu latach. I był to język miejsca rzeczywiście dwujęzycznego. Już w 1975 roku, wspominając razem z Siegfriedem Kowollikiem szkolne lata, pisał o Schombergu jako o „Zweisprachengebiet” – obszarze dwujęzycznym – i zaznaczał, że poza szkołą bardzo dużo mówiło się po polsku.

Język dawnych Szombierek wymykał się sztywnym, podręcznikowym podziałom. Lokalne słownictwo naturalnie mieszało się z niemieckim, a śląski rdzeń bez problemu przyjmował obcą końcówkę. Dobrym przykładem są tutejsze bojki, czyli opowieści i gawędy, które Jendryschik zapisał jako „boikes”.

Spis treści

Podwórko, dom i dzieciństwo

Na podwórku znajdował się hasiok, a czasem także gnojowisko. Jak wspomina Jendryschik, smrodu przy tym nie brakowało. W mieszkaniach podłogi przecierało się szmatą, a do ciasta służyła nudelkula. Wiele domowych czynności wykonywało się na ryczce, która w dziecięcej wyobraźni i miejscowych żartach potrafiła służyć za środek transportu do dalekich podróży – co najwyżej z ryczką pod łóżko, bo większość mieszkańców i tak nigdzie dalej nie wyjeżdżała.

Po domu chodziło się w papuciach lub laćkach, a najmłodsze dzieci biegały w tak krótkich koszulach, że bez trudu można było im zobaczyć pępek. O dyscyplinę dbali rodzice: ojcowie zazwyczaj sięgali po pas, natomiast matki wymierzały sprawiedliwość domowym papuciem. Chłopców, których roznosiła energia, nazywano szusami. Z czasem z takiego małego hopka wyrastał starszy gupielok albo chachar, który razem z innymi chacharami spędzał czas na ulicy. Mała dziewczynka była po prostu dziewką, czasem pieszczotliwie nazywaną kocikiem, zanim dorosła i stawała się dziewą. Jeśli w domu rano rozlegał się płacz niemowlęcia, nazywano je budzikiem.

Szychta i niedzielny strój

Dla ojców rodzin rytm dnia wyznaczała szychta na kopalni. Ojcowie nosili zazwyczaj wąsy, a brodę golili brzytwą. Kiedy szli do pracy zimą, zakładali na głowę baranienkę, a na ramieniu wieszali górniczą torbę. W środku musiała znaleźć się sznita chleba ze szpyrką, a często również plaskówka, czyli płaska butelka. Przerwy w pracy umilał tytoń – starsi palili w fajkach prasówkę, podczas gdy młodsi woleli na szybko zrobić skręta. Elegancja była zarezerwowana na niedzielę. Wtedy ojcowie wyciągali szlips, przypinali do koszuli kraglik, a dziadkowie zakładali odświętne gorsy, pamiętane przez Jendryschika jako Vorhengla, i w takim rynsztunku szli do kościoła. Kobiety w starszym wieku nosiły tradycyjnie zawiązaną chustkę, a młodsze zakładały kiecki i spodnice.

Smaki dawnego Schombergu

Jendryschik w swoim słowniczku przywołuje wiele nazw potraw, które gościły na stołach. Wspomina wodzionkę, ścierkę, smażonkę, karminadle, krupnioki, żymloki, hekerle, placki, maślonkę, kluski, modrą kapustę, królika, makówki, moczkę, pierniki i kakauszale. Wymienia również kupowanie świeżych krupnioków i żymloków u Dingetala w Bytomiu – tak nazwisko zapamiętał autor. Źródła bytomskie rzeczywiście notują w tym czasie nazwisko Dingethal, także w środowisku rzeźniczym.

Dominium i dziecięce wyprawy

Przy opisach jedzenia autor używa w jednym miejscu prostego słowa: bieda. To ona wymuszała oszczędność i zaradność. W piątki dzieci maszerowały do mleczarni w dominium po maślonkę. Na wielkie pola majątku wyprawiano się też po mlecze dla królików. Wymagało to odpowiedniego refleksu i odwagi, bo na horyzoncie zawsze mógł pojawić się konny nadzorca Pitarek. Wtedy najważniejsze było to, by zdążyć uciec do płotu, zanim jeździec zdołał dogonić intruzów.

Jendryschik wspomina, że zimą się kaschelowało. To śląsko-niemiecki czasownik oznaczający ślizganie się po lodzie. Jeśli brakowało sprzętu, dzieci używały klepek ze starej beczki jako nart. Dziś w okolicach Bytomia podobną sytuację opisalibyśmy zapewne słowem klojznąć lub klojzdnąć, choć słowa te niekoniecznie mają wspólną etymologię.

Miejsca i ludzie

Topografia przedwojennych Szombierek opierała się na sieci miejsc i ludzi, do których po prostu się chodziło. Znajomi spotykali się przy figurze Panienki albo obok transformatora przy domu doktora Scholza. Po świeże bułki szło się do Bursiga albo Mazkowskiego. Mięso i kiełbasy kupowano u Kowollika, a na piwo ojcowie chętnie zachodzili do gospody Schyski albo Bialasa. U Pokladnika można było kupić pastylki z salmiaku prosto przez kuchenne okno, a po wyjściu z kościoła kupowano kokosflocken u Kostona. Jendryschik przywołuje też ludzi zapamiętanych z ulicy: grubą Walterkę, starego Kotzybika, małego Kapelonka, nauczyciela Bautka oraz kontrolera mięsa Wenzela.

Bojki przy żeleźnioku

Długie, zimowe wieczory spędzano zazwyczaj przy ciepłym żeleźnioku. Gdy w domach zapalano karbidkę, dorośli zaczynali snuć bojki. W tych miejscowych gawędach pojawiał się utoplec i zmora. W opowieściach powracał także Skarbnik, dobrze znany z górniczego folkloru. Największe wrażenie robiła jednak lokalna bojka o starym Karolu Goduli. Zgodnie z nią, potężny przemysłowiec miał nocami przejeżdżać swoim powozem przez puste ulice Szombierek, a ciągnące go konie miały mieć buchające płomienie zamiast głów.

Rok obyczajów

Rytm roku wyznaczały stałe obyczaje. W okolicach Nowego Roku po domach chodziła kolęda, a w święto Trzech Króli dzieci wędrowały w przebraniach ze śpiewem. Lany Poniedziałek bywał na tyle intensywny, że dziewczyny musiały wyżymać mokre kiecki i spodnice po kilka razy dziennie. Latem, przy okazji ognisk świętojańskich, na boisku sportowym pojawiało się wesołe miasteczko. Działała tam mała dziecięca karuzela, wprawiana w ruch siłą mięśni starszych chłopaków. Zasada była prosta i uczciwa: „dreimal drücken – einmal fahren”, czyli trzy razy pchasz, raz jedziesz. Jesienią puszczano własnoręcznie zrobione latawce i pieczono ziemniaki w ogniskach, a we Wszystkich Świętych znów trzeba było uważać na palce przy zapalaniu cmentarnych świec.

„dreimal drücken – einmal fahren”

Dla górników wielkim dniem była Barbórka, która oznaczała darmowe piwo i kiełbasę. Jendryschik dodaje z humorem, że na ulicach nie brakowało potem pijanych. Na początku grudnia w oknie wystawowym u Zai przy Wilhelmstraße pojawiały się maski Mikołaja. Dzieci stawały wtedy przed szybkim rachunkiem sumienia, wiedząc, że pełna torba prezentów to zdecydowanie lepsza opcja niż wizyta Knechta Ruprechta, albo straszącego dzieci Dzioboka.

Od „Wörterbogen” do „Schomberger Lexikon”

Jendryschik odczytał swój „Schamberger Wörterbogen” podczas jubileuszu 1. Handharmonika-Club 1937 Schomberg w Laubach. Według noty w „Heimatblatcie” tekst wywołał wśród dawnych mieszkańców dużą wesołość i żywiołowy aplauz. Na tym pomysł się nie kończył. Siegfried Kowollik poprosił czytelników o nadsyłanie kolejnych „Schomberger Ausdrücke”. Jeśli materiału zebrałoby się wystarczająco dużo, planował nawet stworzyć „Schomberger Lexikon”.

Do wydania pełnego słownika prawdopodobnie nigdy nie doszło. Zostały jednak te dwie strony Jendryschika – i zaskakująco dużo słów, które po tylu latach nadal brzmią w Bytomiu i Szombierkach całkiem znajomo.

Źródła i bibliografia

Źródło główne

Günther Jendryschik, „Schamberger Wörterbogen”, „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, nr 11, listopad 1987, s. 31–32.

Źródła podstawowe i kontekstowe

  1. Günther Jendryschik, Siegfried Kowollik, „Ein Schomberger Lehrer feiert seinen 80. Geburtstag!”, „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, nr 2, luty 1975, s. 15–16.
  2. Günther Jendryschik, „Zirkus Belli in Schomberg”, „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, nr 5, maj 1978, s. 29–30.
  3. Siegfried Kowollik, „Der Arbeitskreis «Schomberger Heimatgeschichte»”, „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, nr 4, kwiecień 1979, s. 32–33.
  4. Günther Jendryschik, „Das Schrammelorchester in Schomberg”, „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, nr 6, czerwiec 1979.
  5. Siegfried Kowollik, „Schomberger Bilderbogen”, „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, nr 11, listopad 1979, s. 31–33.
  6. „Schomberger Schul- und Harmonikafreunde in Bad Godesberg”, „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, nr 7/8, lipiec–sierpień 1981, s. 30–33.
  7. Siegfried Kowollik, „Glanzvolle Jubiläumsfeier des 1. Handharmonika-Clubs 1937 Schomberg”, „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, nr 11, listopad 1987, s. 26–30.
  8. „Drei Schomberger Harmonikafreunde”, „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, nr 11, listopad 1990.
  9. FamilySearch Family Tree, profil: Guenther Jendryschik (1925–1995), ID M819-Y8S.
0
0

Read more