2026-01-31

Podziemne Serce. Narodziny i potęga bytomskiego górnictwa (XVIII w. – 1945)

Bytom nr 14: Podziemne Serce (XVIII w. – 1945)

Podziemne Serce. Narodziny i potęga bytomskiego górnictwa (XVIII w. – 1945)

Prezydent Hindenburg na rynku w Bytomiu 1928 przed hałdami węgla i galmanu

Symbol potęgi miasta: Prezydent Republiki Weimarskiej Paul von Hindenburg przed piramidami węgla i galmanu na bytomskim Rynku (1928).

Gdy w 1928 roku prezydent Rzeszy Paul von Hindenburg odwiedził Bytom, na Rynku przed Ratuszem powitały go dwie potężne piramidy: jedna ułożona z lśniących brył węgla, druga z szarego galmanu (rudy cynku). Ten symboliczny gest władz miasta wyrażał więcej niż tysiąc słów. Bytom nie tylko leżał na Śląsku – Bytom na węglu i rudzie dosłownie „stał”. Historia gospodarcza naszego miasta to jednak nie tylko statystyki zysków, ale dramatyczna opowieść o walce z żywiołem wody i ognia, o geniuszu inżynierów i o cenie, jaką górnicy płacili za wydarcie ziemi jej skarbów.

I. Od Srebra do Czarnego Złota

Przez stulecia bogactwem Bytomia były kruszce: srebro i ołów. Jednak pod koniec XVIII wieku stare gwactwa upadały. Głównym wrogiem górników była woda, z którą ówczesna technika, oparta na kieratach konnych, nie potrafiła sobie poradzić. Konie pracujące przy pompach i wyciągach zużywały tak ogromne ilości paszy, że – jak notuje kronikarz Franz Stodolka – obawiano się, iż na ubogiej śląskiej ziemi zabraknie miejsca na uprawę owsa.

II. Rewolucja Techniczna: Reden i Maszyna Parowa

Hrabia Reden i pierwsza maszyna parowa na Śląsku kopalnia Fryderyk 1787

Rok 1787: Przełom technologiczny. Hrabia Reden uruchamia pierwszą na kontynencie maszynę parową, co umożliwiło głębokie wydobycie.

PRZEŁOM ROKU 1787

Odrodzenie przyszło wraz z przybyciem hrabiego Friedricha Wilhelma von Redena. Zainspirowany technologią angielską, sprowadził na Śląsk wynalazek, który zmienił bieg historii. W 1787 roku w pobliskich Tarnowicach (na kopalni Friedrichsgrube) uruchomiono pierwszą na kontynencie maszynę parową do odwadniania wyrobisk. Był to cud techniki, który w 1790 roku przyciągnął na Śląsk nawet Johanna Wolfganga von Goethego.

„Tylko rozum i prawość pomogą. Te dwa klucze
Wiodą do wszelkiego skarbu, jaki ziemia ukrywa.”
— J.W. von Goethe, wpis do księgi pamiątkowej (Tarnowskie Góry)

III. Cynkowa Gorączka: Wynalazek Ruberga

Maszyny parowe potrzebowały paliwa wydajniejszego niż drewno. Tak narodziła się potęga węgla kamiennego, który początkowo był tylko „pomocnikiem” dla hutnictwa cynku. Przełom nastąpił u schyłku XVIII wieku, gdy Johann Christian Ruberg opracował i wdrożył tzw. metodę śląską (muflową) wytopu cynku z galmanu. W 1798 roku w Wesołej, w pobliżu huty szkła, powstała huta cynku oparta na jego projekcie.

Bytomski galman, dotąd traktowany niemal jak odpad, stał się nowym złotem. To na tej technologii wyrosła fortuna Karola Godulli, który eksploatował hałdy galmanowe. Węgiel stał się niezbędny jako paliwo dla rosnącej liczby hut, a kopalnie zaczęły dominować w krajobrazie miasta.

IV. Monografia: Heinitzgrube (Kopalnia Rozbark)

Panorama kopalni Heinitz w Bytomiu Rozbarku stare zdjęcie ceglana architektura

Heinitzgrube (późniejszy Rozbark) – przemysłowa katedra Bytomia z charakterystycznymi wieżami i kominami.

Kopalnia Heinitz (nazwana na cześć ministra Antona von Heinitza) stała się jednym z filarów bytomskiej gospodarki. Jej historia naznaczona jest jednak największą tragedią w dziejach górnośląskiego górnictwa.

Dzień Sądu: 31 Stycznia 1923

Tego mroźnego dnia doszło do potężnej eksplozji pyłu węglowego, która wstrząsnęła całym Rozbarkiem. Bilans był przerażający: śmierć poniosło 145 osób (141 górników i 4 ratowników). Większość ofiar pochowano w zbiorowej mogile na cmentarzu w Rozbarku (Rossberg). Katastrofa ta na lata okryła żałobą Bytom i stała się memento dla kolejnych pokoleń.

Mimo tragedii, kopalnia pracowała dalej. W czasie II wojny światowej, szczególnie w 1944 roku, pod presją frontu wschodniego, na kopalni Heinitz (podobnie jak w innych zakładach) forsowano wydobycie kosztem bezpieczeństwa i rabunkowej gospodarki złożem.

V. Monografia: Karsten-Zentrum (późn. Centrum, w latach 1950–1990: Dymitrow)

Górnicy pracujący pod ziemią kilofami kopalnia Karsten Centrum XIX wiek

Walka z żywiołem: Praca na dole kopalni Karsten-Zentrum. Zagrożenie pożarowe i temperatura były codziennością bytomskich gwarków.

Położona w samym sercu miasta kopalnia Karsten-Zentrum toczyła nieustanną, dramatyczną walkę z naturą. Franz Stodolka w 28. odcinku kroniki opisuje ją jako miejsce szczególnego ryzyka.

Kopalnia Ognia

Pokłady węgla pod centrum Bytomia miały tendencję do samozapłonu (pożary endogeniczne). Walka z ogniem była chlebem powszednim. Często pożar był tak gwałtowny, że nie można było ratować wyrobisk – płonące rejony pośpiesznie zamurowywano tamami izolacyjnymi, odcinając dopływ tlenu. Pod ulicami miasta istniał labirynt zamurowanych, rozżarzonych chodników.

Zabójcza Woda: Epidemia 1897

Kopalnia wpływała na życie miasta nie tylko dając pracę. W 1897 roku Bytom nawiedziła ciężka epidemia duru brzusznego (tyfusu). Śledztwo wykazało, że przyczyną była skażona woda pitna pobierana właśnie z ujęcia kopalni Karsten-Zentrum. Zmarło wówczas około 300 osób. To tragiczne wydarzenie stało się bezpośrednim impulsem dla magistratu do budowy nowoczesnego wodociągu, korzystającego z ujęć w Zawadzie.

„Głębiej, zawsze głębiej. Szyb Vullers na kopalni Karsten-Zentrum w 1910 roku osiągnął głębokość 774 metrów. Tam na dole panował upał, który łamał nawet najsilniejszych ludzi.”
— Na podst. kroniki F. Stodolki

VI. Górnictwo w nowej rzeczywistości (po 1922 r.)

Podział Górnego Śląska w 1922 roku był dla bytomskiego górnictwa ciosem. Granica przecięła pola wydobywcze. Kopalnie takie jak Bleischarley (Biały Szarlej) znalazły się po stronie polskiej. Odpowiedzią Niemiec była budowa nowych zakładów:

Beuthengrube (późn. KWK Bytom): Budowana w latach 1923–1928 na północ od Dąbrowy Miejskiej. Wydobycie rozpoczęto już w 1923 roku, a inwestycję finalnie domknięto w 1928 r.
Deutsch-Bleischarley (Niemiecki Biały Szarlej): Kopalnię założono w 1925 roku (uruchomienie wydobycia nastąpiło w drugiej połowie lat 20.). Uznawana była za jedną z najnowocześniejszych kopalń rud cynku i ołowiu w ówczesnej Europie.

Statystyki: Cena Postępu

Rok / Okres	Wydarzenie / Kopalnia	Szczegóły
1787	Friedrichsgrube	Pierwsza maszyna parowa na kontynencie
1897	Karsten-Zentrum / Miasto	Epidemia duru brzusznego (skażona woda kopalniana)
1910	Szyb Vullers	Pogłębienie szybu do 774 m
1923	Heinitzgrube	145 ofiar wybuchu pyłu węglowego (141 górników, 4 ratowników)
1944	Wszystkie kopalnie	Forsowanie wydobycia na potrzeby wojenne (rabunek złoża)

Podsumowanie

Do 1945 roku Bytom pozostawał „górniczą twierdzą” niemieckiego Wschodu. Jak pisał Franz Stodolka, miasto po podziale Śląska jeszcze bardziej niż wcześniej zyskało charakter ośrodka monokultury przemysłowej. Podziemne serce miasta biło rytmem szychty, dając życie, ale też je odbierając – w ogniu pożarów Karsten-Zentrum czy w eksplozji na Heinitzu. To dziedzictwo, wykute kilofami w mroku, stanowi do dziś fundament tożsamości Bytomia.

Kalendarium Górnicze Bytomia

1787

Uruchomienie pierwszej maszyny parowej (Tarnowskie Góry).

1798

Uruchomienie huty cynku w Wesołej wg metody Ruberga.

1897/1898

Epidemia tyfusu spowodowana wodą z kopalni (impuls dla wodociągów).

31 sty 1923

Tragedia na kopalni Heinitz (145 ofiar).

1923-1928

Budowa kopalni Beuthengrube (KWK Bytom).

1944

Wojenna, rabunkowa gospodarka złożem.

Źródła i opracowania:

Franz Stodolka, Deutsches Schicksal der Stadt Beuthen in Oberschlesien, odcinki 24, 25 i 28.
Monographien deutscher Städte, Bd. XV: Beuthen O/S., 1925.
Jan Drabina, Historia Bytomia 1254–2000, Bytom 2000.
Archiwalia dotyczące kopalni Heinitz i Karsten-Zentrum (dane liczbowe mogą się różnić w zależności od opracowania).

2026-01-30

Mistrz bez dyplomu. Jak Paul Jackisch stworzył wielkomiejski Bytom

Mistrz bez dyplomu: Paul Jackisch | flaczek.com

Mistrz bez dyplomu

W historii śląskiej architektury dominują nazwiska absolwentów berlińskich akademii. On był inny. Paul Jackisch – samouk z Opola, który stał się Królewskim Radcą Budowlanym i nadał Bytomiowi wielkomiejski sznyt.

KARTA EWIDENCYJNA: PAUL JACKISCH

Urodzony 17 lipca 1825, Opole (rodzina rzemieślnicza)

Zmarł 27 listopada 1912, Bytom (pochowany na Mater Dolorosa)

Wykształcenie Prawdopodobnie brak dyplomu (Mistrz Cechowy)

Tytuł Królewski Radca Budowlany (Königlicher Baurat) od 1892 r.

Funkcje Mistrz Budowlany, Radny Miejski, Honorowy Obywatel Bytomia

Adres w Bytomiu Ul. Katowicka 4 (dawna Dyngosstraße 39)

W cyklu „Bytomski Panteon” zazwyczaj przywołujemy postaci, które swoje kariery oparły na solidnym uniwersyteckim fundamencie. Paul Adalbert Emil Jackisch łamie ten schemat. Urodzony w rodzinie o silnych tradycjach rzemieślniczych – syn mistrza murarskiego Augusta i bratanek rzeźbiarza Josepha – swoją wiedzę zdobywał na rusztowaniach, a nie w salach wykładowych.

Badacze historii wskazują, że ten wielki budowniczy, który dyktował trendy architektoniczne na Górnym Śląsku, prawdopodobnie nie posiadał wykształcenia akademickiego. W przeciwieństwie do kolegów po fachu kończących prestiżową berlińską Bauakademie, Jackisch nie posługiwał się tytułem architekta. Wszystko wskazuje na to, że przeszedł tradycyjną, rzemieślniczą „drogę cechową”: od ucznia, przez czeladnika, aż po zaszczytny tytuł mistrza budowlanego (Baumeister). Jego kompetencje były tak niepodważalne, że król Prus nadał mu prestiżowy tytuł Königlicher Baurat.

Bytomski Ratusz i Miejska Legenda

Archiwalna fotografia Rynku w Bytomiu przedstawiająca nieistniejący gmach Ratusza zaprojektowany przez Paula Jackischa w stylu neorenesansowym. — Nieistniejący już Ratusz w Bytomiu, wzniesiony w latach 1877–1879 na fundamentach starego magistratu. To najważniejsze świeckie dzieło Jackischa, które zniknęło z krajobrazu miasta po 1945 roku.

Jego najważniejszym świeckim dziełem w Bytomiu był bez wątpienia gmach Ratusza. Budowa, prowadzona w latach 1877–1879, stanowiła wyzwanie inżynieryjne – nowy, okazały obiekt wznoszono bowiem dokładnie na fundamentach starego, wyburzonego magistratu.

Opowieść o kamiennej głowie
Z Ratuszem wiąże się jedna z najtrwalszych bytomskich anegdot. Na wieży, wysoko pod oknem zegarowym, znajdowała się rzeźbiona kamienna głowa. Wspominana w lokalnych przekazach plotka głosi, że przedstawiała ona ówczesnego burmistrza Georga Küpera. Według legendy, Jackisch miał umieścić ją tam, by włodarz musiał „pilnować” porządku w mieście z dość niewygodnej pozycji. Choć historycy nie potwierdzają otwartego konfliktu między panami, historia ta na stałe wpisała się w folklor Bytomia.

ZATWIERDZONO
1875

SPECYFIKACJA TECHNICZNA: INŻYNIERIA SANITARNA

Paul Jackisch nie był tylko artystą od fasad. Dokumenty przetargowe Spółki Brackiej (Knappschafts-Verein) z lat 70. XIX wieku ukazują go jako eksperta od nowoczesnych technologii szpitalnych.

W lazaretach w Królewskiej Hucie (Chorzów) i Zabrzu nadzorował wdrażanie systemów:
> Pulsions-Ventilation: Zaawansowana wentylacja mechaniczna (nawiewna).
> Wasserheizung: Centralne ogrzewanie wodne.
> Izolacja: Budowa pawilonów dla zakaźnie chorych.

Źródło: „Der Berggeist: Zeitung für Berg-, Hüttenwesen u. Industrie”, Jg. 20, Nr. 43, 28.05.1875

Oberschlesischer Kirchenbauer

Przydomek „Górnośląski Budowniczy Kościołów” nie był na wyrost. Jackisch sakralizował krajobraz przemysłowego Śląska. Jego świątynie, często utrzymane w surowym, ceglanym neogotyku, do dziś są dominantami wielu miast aglomeracji.

Bytom: Neogotycki kościół św. Trójcy (1883–1886) oraz gmach dzisiejszej Szkoły Muzycznej z zachwycającą aulą (1870).
Mysłowice: Projekt Ratusza (1866–1868) oraz (przypisywany mu) projekt wielkiego kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa.
Siemianowice Śląskie: Projekt kościoła parafialnego p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego.
Ornontowice: Projekt i kosztorys dla kościoła św. Michała Archanioła (1889).
Inne realizacje: Świętochłowice (św. Piotra i Pawła), Katowice-Bogucice (św. Szczepana), Mikołów (ewangelicki), Lubomia.

Zagadka Mater Dolorosa: Sprostowanie

Przez lata w wielu publikacjach powielano informację, jakoby Jackisch był projektantem perły bytomskiego neogotyku – kaplicy cmentarnej Mater Dolorosa przy ul. Piekarskiej. Nowsze analizy archiwalne wymagają jednak korekty tej wiedzy.

Faktycznym autorem projektu był wiedeński architekt (z pochodzenia bytomianin) Hugo Heer. Rola Paula Jackischa była jednak kluczowa – jako architekt miejski i zaufany fachowiec, to on kierował skomplikowanymi pracami budowlanymi, doprowadzając inwestycję do finału w 1882 roku. To dzięki jego nadzorowi „wiedeńska wizja” mogła stanąć na śląskiej ziemi.

Ojciec Miasta bez własnego domu

Paul Jackisch był człowiekiem instytucją. Przez ponad trzy dekady zasiadał w Radzie Miejskiej, pełniąc funkcję nieetatowego członka magistratu. W 1890 roku otrzymał honorowy tytuł „Starszego Miasta” (Stadtältester), a na 70. urodziny – najwyższy zaszczyt: tytuł Honorowego Obywatela Bytomia.

Paradoks jego życia polegał na tym, że choć „zbudował” pół regionu, sam nigdy nie wybudował własnego domu. Całe życie mieszkał w czynszowych kamienicach – m.in. przy obecnej ul. Katowickiej 4 (niem. Dyngosstraße 39) oraz w dawnym budynku kina „Bałtyk”.

Zmarł 27 listopada 1912 roku w wieku 87 lat. Data ta, choć w niektórych starszych opracowaniach (m.in. w kronice Simona Machy) błędnie podawana jako 1913, znajduje jednoznaczne potwierdzenie w księgach zgonów parafii Świętej Trójcy (nr wpisu 468/1912). Spoczywa na cmentarzu Mater Dolorosa, w cieniu kaplicy, którą sam wznosił.

📚 Bibliografia i Źródła

Archiwalia i prasa XIX/XX wieku

Annalen für Gewerbe und Bauwesen, Bd. 30/31, 1892, Nr. 349/372.
Zentralblatt der Bauverwaltung, Jg. 12, 1892.
Zentralblatt der Bauverwaltung, Jg. 7, 1887.
Der Berggeist: Zeitung für Berg-, Hüttenwesen u. Industrie, Jg. 20, Nr. 43, 28.05.1875.
Amtsblatt des Regierungspräsidenten in Oppeln, Bd. 61, 1876.
Gruber Franz, Neuere Krankenhäuser (Bericht über die Weltausstellung in Paris 1878), Wien 1879.
Chronik der Königlichen Universität zu Breslau für das Jahr vom 1. April 1909 bis zum 31. März 1910, Jg. 24.
Gleiwitzer – Beuthener – Tarnowitzer Heimatblatt, wydania: 01/1959; 08/1962; 09/1970; 10/1954.
Oberschlesien im Bild, Nr. 12, 1925; Nr. 4, 1927.

Opracowania i prasa współczesna

Nadolski Przemysław, Paul Jackisch – bytomski architekt, „Życie Bytomskie”, 2003, R. 47, nr 16 (2396).
Remont kaplicy Mater Dolorosa, „Życie Bytomskie”, 2003, R. 47, nr 34 (2414).
Rynek 7, 2014, nr 7 (132); 2015, nr 3 (139).
Co Tydzień Mysłowice, 2012, nr 43 (1100).
Głos Ornontowic, 2023, nr 11.
Siemianowicki Rocznik Muzealny, Nr 10, Siemianowice Śląskie 2011.
Historia Mysłowic. Tom I: Do 1922 roku, wyd. 3 rozsz., Mysłowice.

Netografia

Portal Slazag.pl: Paul Jackisch – zapomniany śląski architekt.
Oficjalna strona Miasta Bytom: Panteon bytomski.

2026-01-28

Wielka Oś Czasu Bytomia: Zestawienie TMB i kroniki Franza Stodolki.

Wielka Kronika Bytomia: TMB vs Stodolka

Chronica Bithomiensis

Wielka Oś Czasu Bytomia: TMB vs Franz Stodolka

Nota metodologiczna: Poniższe zestawienie porównuje dwa źródła: współczesny wykaz internetowy Towarzystwa Miłośników Bytomia (TMB) oraz kronikę spisaną w 1945 r. przez Franza Stodolkę.
Należy pamiętać, że brak wpisu w kolumnie TMB nie oznacza, że wydarzenie nie miało miejsca – wykaz TMB jest selektywny. Z kolei zapisy Stodolki, zwłaszcza dotyczące wczesnego średniowiecza, mogą zawierać XIX‑wieczne hipotezy lub lokalne legendy, które nie zawsze pokrywają się z nowszymi badaniami historycznymi.

Rok	TMB (Współczesne WWW)	Kronika Franza Stodolki (Cytaty z polskiego tłumaczenia)
ok. 1000	—	„Miejscowość Bytom musiała — sądząc po położeniu… — istnieć już przed rokiem 1000.” [Hipoteza autora]
1020	—	„Około roku 1020 Bolesław przeniósł swą siedzibę z Gniezna do Krakowa. Dla obrony nowej stolicy założył… gród na Sutuhali.” [Hipoteza/Legenda]
1123-1125	Wymieniony targ i dwie karczmy w Bytomiu (dochody Tyńca).	—
1136	Według bulli papieża Innocentego II: wieś „Zwersow” koło Bytomia, z dwiema karczmami i targiem (bez wzmianki o kopalniach srebra). TMB w tym punkcie nie wiąże wzmianki z górnictwem kruszcowym.	„W dokumentach Bytom pojawia się po raz pierwszy w 1136 roku w bulli papieża Innocentego II… jako miejsce występowania bogatych rud srebra.” Stodolka łączy bullę bezpośrednio z górnictwem srebra.
1177/1178	Kazimierz Sprawiedliwy odstępuje kasztelanię bytomską.	„1177 vermittelte König Kasimir II… doprowadził do nowego podziału Śląska.” (Stodolka podaje to jako datę podziału politycznego, ale przejęcie Bytomia datuje na 1179).
1179	(patrz wyżej)	„Tak oto w roku 1179 nasze Beuthen znalazło się pod panowaniem księcia Mieszka na Górnym Śląsku.” Stodolka wiąże to z chrzcinami syna Mieszka (Kazimierza) i darem „hilariter” (w wesołej ochocie).
1229	—	„Bytom był zatem już w roku 1229 miejscowością targową.” (Powołuje się na bullę Grzegorza IX).
1231	Budowa kościoła NMP (data niepewna?).	„Arcybiskup Władysław ufundował w 1231 roku kościół parafialny…” [Korekta: w przekazach jako fundator pojawia się raczej książę Władysław (opolski); tytuł „arcybiskup” u Stodolki wygląda na pomyłkę].
1241	—	„Najazd Mongołów 1241… I Beuthen nie mogło ujść zniszczenia… Górnicy z Górnego Śląska mieli walczyć w bitwie pod Wahlstatt [Legnicą].”
1254	Lokacja miasta na prawie niemieckim.	„Tenże Władysław nadał Beuthen w roku 1254 prawo niemieckie… Gegeben zu Beuthen im Jahre des Herrn 1254.” Stodolka cytuje pełny akt lokacyjny.
1257	(po 1254) Fundacja kościoła franciszkanów.	„Tego samego dnia [24 maja 1257] ufundował w Bytomiu klasztor minoritów.”
1289	Kazimierz książę bytomski składa hołd Czechom.	„10 stycznia 1289 roku w Pradze uznał się lennikiem Czech.”
1299	Budowa szpitala św. Ducha.	„W roku 1299 Kazimierz II ufundował szpital Świętego Ducha na przedmieściu krakowskim.”
1348-1350	—	„W latach 1348–1350 szalała w całej Europie straszliwa zaraza… Również Bytom nie mógł pozostać od niej wolny.”
1350	Początek kryzysu górnictwa kruszcowego.	„Schon seit 1350 wurde bei Beuthen Brauneisenerz gegraben.” (Już od 1350 kopano pod Bytomiem rudę żelaza brunatnego).
1363 / 1367	Utopienie proboszcza (1367).	„Dnia 14 września 1363 roku utopieni.” Stodolka trzyma się daty 1363, choć wspomina, że Gramer woli 1367.
1369	Podział księstwa i miasta (losowanie).	„Dnia 26 stycznia 1369 roku dokonano pełnego podziału Bytomia… Granica przebiegała przez sam środek zamku, rynku…”
1443	—	„W roku 1443… przepadł pierwszy skrawek Górnego Śląska (Siewierz)… granica Polski została przysunięta bliżej ku Beuthen.”
1460	Rokowania polsko-czeskie w Bytomiu.	„W roku 1460 zawarto pokój w Beuthen [między książętami górnośląskimi].”
1475	Wielki pożar w mieście.	„Beuthen in zwei Teile geteilt 1369 bis 1475.” (Połączenie miasta w 1475, o pożarze wspomina przy dacie 1515). Uwaga: w TMB zjednoczenie miasta datowane jest na 1459, a 1475 to przede wszystkim „wielki pożar”.
1515	—	„1515 został Bytom przez pożar prawie całkowicie zniszczony.”
1526	Czechy (a z nimi Śląsk) przechodzą pod polityczne panowanie Habsburgów.	„30 kwietnia 1526 ogłoszono w Bytomiu pierwszą Wolność Górniczą.” U Stodolki temat „zastawu Hohenzollernów” przewija się przy dacie 1526; w kalendarium TMB zastaw datowany jest na 1532 (po śmierci Jana II).
1532	Po śmierci księcia Jana II Bytom i księstwo bytomskie oddane w zastaw margrabiemu Jerzemu Hohenzollernowi.	„Beuthen w zastawnym posiadaniu Hohenzollernów… W 1532 założono księgę gruntową.”
1551	—	„1551 spłonął Bytom znowu prawie doszczętnie.”
1588 / 1589	Rokowania polsko-austriackie (Bitwa pod Byczyną).	„Dnia 9 marca 1589 roku zawarto pokój bytomski… Arcyksiążę Maksymilian zrzeka się korony polskiej.”
1603	Bytom liczy 188 domów. Urbarz.	„Jerzy Fryderyk zmarł 26 kwietnia 1603 roku.” (Stodolka podaje datę śmierci margrabiego, co wymusiło nowy urbarz).
1623	—	„18 marca 1623 roku państwa Bytom i Oderberg zostały przekazane Lazarusowi I Hencklowi von Donnersmarck.”
1626 / 1627	(Wojna 30-letnia) Wojska Mansfelda.	„W czerwcu 1627 przybył Wallenstein… W roku 1626 Beuthen było obsadzone wojskami cesarskimi z regimentu Colloredo.”
1643	—	„Dnia 7 października 1643 Bytom został przez Szwedów napadnięty i doszczętnie złupiony… Szwedzi chcieli miasto podpalić.”
1675	Pożar kościoła Mariackiego.	(Stodolka w tym roku pisze o ułaskawieniu kobiety mającej stracić ucho – 23 sierpnia 1675).
1683	Sierpień: Jan Sobieski w Bytomiu (obóz w Bobrku).	„Dnia 20 sierpnia 1683 w piekarskim kościele [sanktuarium] uprosił król u Matki Bożej wsparcia… jechał król w karecie przez Bytom.”
1697	Wolne Państwo Stanowe.	„Dnia 14 listopada 1697 cesarz… podnosząc państwo Bytom do wolnej pańskości stanowej.”
1704	Spór o galman (Giesche).	„Dnia 22 listopada 1704… Giesche… otrzymał przywilej, aby w Śląsku przez lat 20 galman kopać.”
1711	—	„Bulla papieża Klemensa XI z dnia 24 listopada 1711, mocą której Bytom… od klątwy [za mord księży] uwolniony został.” [Tradycja lokalna / przekaz kronikarski]
1728	—	„Dnia 4 maja 1728 hrabia Karl Joseph odnowił bractwo strzeleckie… pierwszy król strzelecki.”
1737	—	„W roku 1737 epidemia tyfusu w ciągu czterech miesięcy porwała przeszło 300 ludzi.”
1742	Prusy zagarniają Śląsk.	„Bytom przechodzi w roku 1742 do Prus.”
1783	Przebudowa kościoła franciszkanów.	„W roku 1783 ukończono przebudowę klasztoru minoritów.”
1804	Budowa kaplicy św. Jacka w Rozbarku.	„Dnia 7 czerwca 1804 cała przedmiejska dzielnica Blottnitza została obrócona w popiół przez pożar.”
1807	Wojska napoleońskie (1806-1807).	„Dnia 1 lutego 1807 polska banda insurgentów… napadła na Beuthen… W sierpniu 1807 wkroczył do Beuthen 3. francuski pułk strzelców.”
1813	—	„Karl Joseph Erdmann, wstąpił w roku 1813 jako bojownik o wolność do wojska i umarł… pod Lützen.”
1831	Epidemia cholery (28.VI – 20.IX).	„1831, 28 lipca: W Beuthenie wybucha cholera… Choroba wygasła pod koniec września.” [Rozbieżność źródeł: czerwiec vs lipiec]
1848	Wiosna Ludów (2 maja).	„1848 9 maja: Rozruchy rewolucyjne zostają rychło stłumione przez strzelców obywatelskich i ułanów.” TMB notuje zaburzenia 2 maja; Stodolka opisuje inną datę/etap zamieszek.
1855	Kolej wąskotorowa.	„Dnia 15 października 1855… gildii strzeleckiej nadano… wstęgę orderu domu Hohenzollernów.” (Stodolka skupia się na Bractwie Kurkowym).
1862	Zakaz budynków drewnianych.	„Dnia 19 stycznia 1862 zapłonęły w mieście pierwsze płomienie gazowe… 1 kwietnia 1862 przeniesienie sądu kryminalnego.”
1873	Podział powiatu bytomskiego.	„1873 1 stycznia: Podział powiatu beuthenskiego na powiaty Beuthen, Tarnowitz, Zabrze i Kattowitz.”
1890	Powiat miejski (wydzielony).	„1890 1 kwietnia: Beuthen występuje z powiatu i staje się pierwszem na Górnym Śląsku miastem wydzielonem.”
1914	—	„1914 wrzesień: Hindenburg zakłada w gimnazyum swą kwaterę główną… W Dniu Pokuty 1914 słychać grzmot armat od bliskiego frontu rosyjskiego.”
1919	I powstanie śląskie (sierpień).	„Dnia 17 sierpnia 1919… wybuchło… powstanie polskie, które jednak szybko stłumiono.”
1920	Komisariat Plebiscytowy / II powstanie.	„Dnia 2 lutego 1920 wkroczyli do Bytomia francuscy strzelcy alpejscy… Dnia 20 sierpnia 1920 wybuchło następnie drugie powstanie.”
1921	Plebiscyt (20 marca): powiat wiejski 62,9% za Polską; w mieście 27,9% za Polską. III powstanie: noc 2/3 maja.	„Głosowanie na dzień 20 marca 1921… prawie 80% oddano za Niemcami…” Doprecyzowanie: ~80% za Niemcami dotyczy raczej samego miasta; TMB podaje w Bytomiu 27,9% za Polską (czyli 72,1% za Niemcami). „W nocy z 3 maja 1921 wybuchło trzecie powstanie polskie.”
1930	Budowa Muzeum.	„Gdy w roku 1930 ukończono nowy, nowoczesny gmach muzealny na placu Moltkego, przeniesiono tam zbiory.”
1938	Spalenie synagogi (9/10 listopada).	(Stodolka w tym tłumaczeniu nie podaje daty spalenia synagogi wprost w kalendarium, wspomina o 1938 w kontekście Austrii i planów przeniesienia miasta).
1945	28 stycznia: Powrót do Polski.	„Zajęcie Bytomia nastąpiło w nocy na 27 stycznia 1945.… Do walk ulicznych nie doszło… W niedzielę 28 stycznia wszystkie kobiety… musiały wykonywać prace porządkowe.” Chronologia: noc 27/28 stycznia to wejście wojsk; 28 stycznia bywa podawany jako data „oficjalna” w miejskich kalendariach.

2026-01-27

Pożoga i Wygnanie. Agonia niemieckiego Beuthen (1933–1945)

BYTOM nr 13: Pożoga i Wygnanie. Agonia niemieckiego Beuthen (1933–1945)

Przed Państwem finałowy rozdział wieloletniej podróży przez dzieje Bytomia (Beuthen) spisany piórem Franza Stodolki. Jeśli poprzedni odcinek nazwaliśmy „zmierzchem”, to ten jest zapisem całkowitego mroku. To tragiczna kronika upadku siedmiusetletniego dziedzictwa mieszczańskiego, które w ciągu zaledwie dwunastu lat rządów narodowosocjalistycznych i brutalnego finału wojennego obróciło się w dymiące zgliszcza.

Perspektywa źródła: artykuł opiera się głównie na kronice Franza Stodolki. Autor patrzy na wydarzenia z punktu widzenia niemieckiego Bytomia okresu międzywojennego, dlatego oceny (np. o Wersalu czy nastrojach politycznych) warto czytać jako część narracji źródłowej, a nie jako bezdyskusyjny opis faktów.

I. Rok 1933: Brutalne uderzenie w samorząd

Dla Franza Stodolki narodowy socjalizm nie był zjawiskiem przypadkowym – określa go jako tragiczne dziecko „Traumy Versailles”, wyrosłe na gruncie narodowego upokorzenia. Gdy w marcu 1933 roku NSDAP zdobyło większość w radzie miejskiej, dotychczasowy porządek prawny przestał istnieć. Dewizą nowej władzy stało się hasło: „Zdobywaj władzę za wszelką cenę”.

Marzec 1933: Oddziały SA w centrum miasta. Początek brunatnej dyktatury i koniec samorządności Bytomia.

Uderzenie w struktury dawnego Bytomia było błyskawiczne. Nadburmistrz dr Adolf Knakrick został bezprawnie usunięty z urzędu i osadzony w areszcie. Ten sam los spotkał wpływowych radnych z katolickiej partii Centrum: dr. Kasperkowitza oraz Kudery. W bytomskim Konzerthausie urządzono tzw. „Sąd Odłamków” (Scherbengericht) – pokazowe procesy propagandowe, mające legitymizować czystki. Ster miasta przejął Walther Schmieding, a urzędy obsadzono ludźmi, dla których lojalność partyjna była jedynym kryterium.

II. Marginalizacja: Bytom na bocznym torze Rzeszy

Choć Bytom (Beuthen) pozostawał potęgą gospodarczą, politycznie zaczął tracić na znaczeniu. Ku wielkiemu rozczarowaniu mieszkańców, po 1939 roku to Katowice (Kattowitz) stały się centrum administracyjnym prowincji. Miasto systematycznie odzierano z prestiżu: przeniesiono tam siedzibę nadprezydenta, rząd prowincji, Sąd Krajowy oraz Główny Urząd Celny. Bytom z dumnej metropolii stał się „bastionem granicznym” – ważnym punktem militarnym, ale drugorzędnym w hierarchii władzy.

III. Wrzesień 1939: Pierwsza krew Williego Pisarskiego

Wojna zaczęła się w Bytomiu od tragicznego epizodu. Położenie miasta bezpośrednio na linii frontu czyniło jego obronę niemożliwą. Zadanie ochrony powierzono oddziałom Landesschützen pod dowództwem Williego Pisarskiego.

Noc z 31 sierpnia na 1 września 1939: potyczka graniczna pod Michałkowicami, w której poległ dowódca bytomskiego Landesschützen, Willi Pisarski.

W nocy na 1 września 1939 roku, podczas próby zajęcia strategicznych obiektów przemysłowych, Willi Pisarski poległ w potyczce pod Michałkowicami (Michalkowitz). Stał się on pierwszym symbolem krwawej ceny, jaką miasto zapłaciło za politykę Berlina. Przez kolejne lata wojny Bytom uchodził za „schron przeciwlotniczy Rzeszy”, aż do czasu, gdy horyzont przesłoniły łuny pożarów ze wschodu.

IV. Przemysł u szczytu potęgi: 107 milionów ton węgla

Wojenny Bytom był gigantyczną fabryką pracującą ponad siły. Rekordy wydobycia były imponujące, ale okupione brutalną eksploatacją: w samym 1944 roku górnośląskie kopalnie wydobyły rekordowe 107 milionów ton węgla. Kopalnie Heinitz (Rozbark) i Karsten-Zentrum (Centrum) pracowały bez przerwy, podobnie jak huty w dawnym Schwarzwaldzie, zasilając machinę wojenną do ostatniej minuty przed nadejściem frontu.

Rok 1944: Bytomskie kopalnie biją rekordy wydobycia, a huty pracują w trybie wojennym. Miasto stało się jednym wielkim zakładem przemysłowym.

V. Agonia miasta: Dzień po dniu (Styczeń 1945)

Stodolka z przerażającą precyzją odtwarza ostatnie dni niemieckiego Bytomia – czas upadku wszelkiej organizacji:

Styczeń 1945: Ostatnie pociągi wyjeżdżające z bytomskiego dworca. Chaos, strach i pospieszna ucieczka przed Armią Czerwoną.

18–20 stycznia: Pierwsze rozkazy ewakuacyjne. Przez miasto przechodzą kolumny więźniów z KL Auschwitz i jeńców. Na dworcu panuje niewyobrażalny chaos.

21–23 stycznia: Słychać wyraźny grzmot artylerii. Po zajęciu Gliwic (Gleiwitz) przez Rosjan, Bytom zostaje niemal odcięty od zachodu.

25–26 stycznia: Nadburmistrz Schmieding i urzędnicy uciekają, pozostawiając miasto bez dowództwa.

27 stycznia: Do Bytomia (Beuthen) wkraczają oddziały Armii Czerwonej. Walki o samo miasto są znikome.

VI. Płonący Ratusz i „Czerwony Terror”

Najbardziej wstrząsającym faktem w relacji kronikarza jest to, że Bytom nie został zniszczony w walce. Miasto zostało celowo podpalone już po jego zajęciu.

Symboliczny koniec niemieckiego miasta: Ratusz w Bytomiu trawiony przez ogień, podpalony celowo po zajęciu miasta w styczniu 1945 roku.

Systematycznie podpalano najważniejsze obiekty publiczne. W płomieniach stanął ratusz, dworzec kolejowy oraz gmach policji. Do miasta wdarły się także grupy plądrujące z okolicznych wsi, uczestnicząc w masowym rabunku mienia.

Tragedia dotknęła tysiące ludzi. Symbolem bezsensownej przemocy stała się śmierć patera Lercha, bytomskiego jezuity, zastrzelonego za nieporozumienie przy próbie oddania zegarka. Tysiące mężczyzn, głównie górników, aresztowano i wywieziono w głąb Związku Radzieckiego na Syberię, skąd wielu nigdy nie wróciło.

VII. Epilog: Nowa rzeczywistość i pytanie o dom

3 maja 1945 roku administrację nad miastem oficjalnie przejęli Polacy. Dla pozostałych mieszkańców zaczął się czas ostatecznego wygnania i rozliczeń.

Exodus: Zimą 1945 roku tysiące bytomian opuściło swoje domy, uciekając w nieznane. Był to koniec wielowiekowej historii lokalnej społeczności.

Wielu trafiło do komunistycznych obozów pracy (m.in. w Łambinowicach), tworzonych przez narzucone przez ZSRR władze. W tym czasie Polska nie była państwem w pełni suwerennym, a system obozowy podlegał resortom kontrolowanym przez komunistów i radzieckie służby bezpieczeństwa (NKWD).

Dawni bytomianie żyją dziś rozproszeni po całych Niemczech – od Bawarii po Zagłębie Ruhry. Franz Stodolka kończy swą kronikę gorzką refleksją nad losem uchodźców, zadając dramatyczne pytanie: czy kiedykolwiek uda się zaleczyć rany zadane przez tę największą z katastrof? Wraz z dymem unoszącym się nad spalonym ratuszem w styczniu 1945 roku, niemiecka historia Beuthen dobiegła końca.

VIII. Kalendarium Zagłady (1933–1945)

Marzec 1933

Przejęcie władzy przez NSDAP; aresztowanie nadburmistrza dr. Knakricka i początek dyktatury.

9 listopada 1938

Noc Kryształowa – spalenie bytomskiej synagogi przy placu Grunwaldzkim (wydarzenie pominięte przez Stodolkę).

1 września 1939

Wybuch II wojny światowej; śmierć Williego Pisarskiego w walkach granicznych.

1944

Szczyt produkcji zbrojeniowej; górnośląskie kopalnie wydobywają 107 mln ton węgla.

18 stycznia 1945

Początek ewakuacji więźniów z KL Auschwitz („Marsze Śmierci”) przez Bytom.

27 stycznia 1945

Wkroczenie Armii Czerwonej do Bytomia (Beuthen).

Styczeń/Luty 1945

Celowe podpalenie miasta przez Rosjan (Ratusz, dworzec) i masowe wywózki na wschód.

3 maja 1945

Oficjalne przejęcie administracji przez władze polskie.

Źródła i opracowania:

Franz Stodolka, Deutsches Schicksal der Stadt Beuthen in Oberschlesien – odcinki z lat 1953–1954 (w szczególności zeszyt 08/1954).
Relacje naocznych świadków, m.in. Roberta Greipela (opis podpaleń i plądrowania).
Paul Kluke, materiały dotyczące procesów politycznych lat 30. (kontekst przejęcia władzy).
Materiały archiwalne dotyczące „Tragedii Górnośląskiej” 1945 (wywózki, obozy pracy).

2026-01-25

Ostatni blask niemieckiego Beuthen. Miasto na granicy i zmierzch starego świata (1914–1933)

BYTOM nr 12: Ostatni blask. Miasto na granicy i zmierzch starego świata (1914–1933)

Bytom – ostatni blask. Miasto na granicy i zmierzch starego świata (1914–1933)

Wybuch I wojny światowej w 1914 roku zakończył bezpowrotnie epokę beztroski i dynamicznego rozwoju, którą Franz Stodolka nazywał „Złotą Erą” Bytomia (Beuthen). Artykuł ten jest kroniką bolesnego przejścia – od potęgi przemysłowej i kulturalnej regionu, przez upokorzenia traktatu wersalskiego i dramatyczny podział terytorialny, aż po polityczny wrzący kocioł lat 30. XX wieku. To opowieść o mieście, które mimo bycia odciętą od zaplecza „wyspą”, do ostatniej chwili starało się zachować godność dawnej metropolii.

I. I wojna światowa – Koniec stabilizacji i kwatera Hindenburga

Sierpień 1914 roku przyniósł nagłe przerwanie spokojnego życia mieszczańskiego. Bytom (Beuthen) szybko poczuł ciężar wojny, stając się ważnym punktem logistycznym. W drugiej połowie września 1914 roku (21–28 IX) generał Paul von Hindenburg założył swoją kwaterę w budynku bytomskiego gimnazjum. Miasto pulsowało rytmem przemarszów wojsk, ale za patriotyczną fasadą kryły się osobiste dramaty.

Historyczny widok budynku gimnazjum w Bytomiu (Beuthen) z września 1914 roku, pełniącego rolę kwatery głównej generała Paula von Hindenburga.

Grafika: Budynek bytomskiego gimnazjum, w którym w dniach 21–28 września 1914 roku swoją kwaterę założył generał Paul von Hindenburg.

Wojna uderzyła najboleśniej w serce magistratu. Nadburmistrz dr Georg Brüning, który od 1883 roku z wizjonerską precyzją budował nowoczesny Bytom, stracił na frontach dwóch synów. Ta tragedia, w połączeniu z postępującym wiekiem, doprowadziła do jego odejścia na emeryturę w 1919 roku. Wraz z nim z bytomskiego ratusza odeszła mądrość starej pruskiej szkoły urzędniczej, co otworzyło drogę do politycznego chaosu lat powojennych.

II. Plebiscyt i III Powstanie – Bytom odcięty od korzeni

Lata 1919–1921 to okres bolesnej walki o przynależność państwową regionu. Franz Stodolka, choć jako kronikarz skupia się na stabilności, wymienia w swoich źródłach dzieło W. Pissarskiego „Walka samoobrony o Bytom 1921/22”. Wynik plebiscytu z 20 marca 1921 r. (w skali całego obszaru plebiscytowego ok. 59% głosów za Niemcami i ok. 41% za Polską) oraz ostateczne wytyczenie granicy (Grenzziehung) w 1922 roku okazały się dla miasta terytorialnym wyrokiem.

Zgodnie z mapą strat terytorialnych, Bytom (Beuthen) został otoczony terytorium Polski z trzech stron. Miasto straciło swoje naturalne zaplecze gospodarcze: kopalnie i huty w dawnym Schwarzwaldzie (Orzegów, Morgenroth – dziś Chebzie w Rudzie Śląskiej, Lipiny) znalazły się po polskiej stronie. Bytom stał się „wyspą” – miastem granicznym (Grenzstadt), odciętym od surowców, które przez stulecia zasilały jego potęgę.

Grafika 1: Mapa strat terytorialnych Bytomia (Beuthen) po 1922 roku. Miasto stało się przygraniczną enklawą odciętą od terenów przemysłowych na południu i zachodzie.

Cienie i blaski okupacji alianckiej (1921)

Okres międzyplebiscytowy naznaczony był obecnością wojsk alianckich, która nie zawsze przebiegała pokojowo. W pamięci bytomian zapisał się tzw. „francuski terror” – w czerwcu 1921 roku na ul. Dworcowej (Bahnhofstraße) francuski oficer zastrzelił cywila, a chwilę później francuski wóz pancerny oddał serię strzałów w tłum, zabijając 9 osób. Tragiczny los spotkał też 17-letniego posłańca Waltera Grziwotza, zamordowanego 1 lipca 1921 r. przez francuskich żołnierzy, którzy zmiażdżyli mu czaszkę kolbą karabinu.

Diametralnie inne nastroje zapanowały 4 lipca 1921 r., gdy do miasta wkroczyły oddziały brytyjskie. Szkoccy górale w swoich charakterystycznych kiltach zostali powitani z ogromnym entuzjazmem. Angielska obecność przyniosła odwilż – organizowano mecze piłkarskie między mieszkańcami a żołnierzami, a na placu Moltkego wspólnie śpiewano hymny.

III. Traktat wersalski i radykalizacja nastrojów (teza Stodolki)

TRAUMA VERSAILLES – termin używany przez Stodolkę do opisania stanu ducha mieszkańców Bytomia po 1919 roku. Traktat wersalski, narzucający Niemcom wyłączną winę za wojnę, odebranie terytoriów i gigantyczne reparacje, był postrzegany jako „cios w honor”. Według kronikarza, to właśnie te upokorzenia bezpośrednio przygotowały grunt pod nadejście narodowego socjalizmu.

KATASTROFA NA HEINITZ (1923) – Najtragiczniejszy dzień w historii bytomskiego górnictwa przypadł na 27 stycznia 1923 roku. Na kopalni Heinitz (Rozbark) doszło do potężnego wybuchu metanu i pyłu węglowego, w wyniku którego życie straciło 149 górników. Ofiary spoczęły we wspólnym grobie na cmentarzu w Rozbarku, a tragedia ta na dekady pozostała bolesną raną w świadomości miasta.

Niemiecka budka strażnicza i szlaban na granicy pod Bytomiem po 1922 roku; drut kolczasty i zasieki.

Stodolka w swoich zapiskach jest niezwykle dosadny: „Nie myli się ten, kto twierdzi, iż traktat pokojowy wersalski zrodził narodowy socjalizm”. Miasto, odcięte nowym kordonem od swoich sąsiadów, czuło się zdradzone. Radykalizacja nastrojów narastała gwałtownie.

Doskonałym przykładem tej atmosfery była – według relacji Stodolki (nie udało mi się znaleźć niezależnego potwierdzenia w ogólnodostępnych źródłach internetowych) – wizyta kanclerza Rzeszy Heinricha Brüninga wiosną 1932 roku. Gdy jego automobil przejeżdżał przez ul. Dworcową (Bahnhofstraße), tłum miał obrzucić go kamieniami, rozbijając szyby w pojeździe. To wydarzenie pokazało, że autorytet demokratycznego państwa w Bytomiu (Beuthen) legł w gruzach.

IV. Teatr i Muzyka – Ostatni bastion prestiżu Grenzstadt

W latach 20. Bytom, mimo pogranicznego położenia i napięć politycznych, próbował utrzymać rangę „miasta wielkiego” także kulturą. W niemieckich źródłach z epoki pojawia się określenie Grenzstadt – miasto na granicy, które tym mocniej chce demonstrować prestiż i normalność.

Statystyki Finansowe Opery (sezony 1933–1936 – dane po 1933 r.)

Kategoria wpływu (RM)	1933/34	1934/35	1935/36
Bilety wstępu	205 000	270 000	300 000
Subwencja Rzeszy	90 000	200 000	240 000
Wkład Miasta Bytomia	89 700	100 000	120 000

Dane z sezonów 1933–1936 (już z pierwszych lat III Rzeszy) pokazują, że mimo mniejszej sali niż u sąsiadów, to właśnie w Bytomiu osiągano najwyższe przychody z biletów — co Stodolka traktuje jako potwierdzenie rangi miasta jako „Theaterstadt”.

Ważnym narzędziem tej polityki był teatr i opera. Bytomski Stadttheater (otwarty 1 października 1901 r.) stał się filarem życia artystycznego regionu. W 1924 r. teatry w Gliwicach, Zabrzu (wówczas Hindenburg O.S.) i Bytomiu połączono w formułę „Teatru Trzech Miast” (Dreistädttheater), a już w latach 1925–1927 strukturę przekształcono w Oberschlesisches Landestheater z coraz silniejszym ośrodkiem w Bytomiu.

V. Sprawa Potępy (Potempa) – Krwawy świt nowej ery

SA (Sturmabteilung) – paramilitarne oddziały partii nazistowskiej, zwane „brunatnymi koszulami”. W Bytomiu lat 30. były one głównym narzędziem zastraszania przeciwników politycznych. To ich członkowie byli sprawcami morderstwa, które zmieniło historię Niemiec.

W nocy z 9 na 10 sierpnia 1932 roku Bytom (Beuthen) stał się sceną wydarzenia, które wstrząsnęło Rzeszą. We wsi Potępa (Potempa) grupa umundurowanych napastników z SA wtargnęła do domu robotnika Konrada Pietrzucha (w polskiej prasie spotyka się też zapis: Piecuch) i zabiła go na oczach matki; obecny był także jego brat, który przeżył. Sondergericht Beuthen obradował w posiedzeniach 19/20 oraz 22 sierpnia 1932 roku: pięciu oskarżonych skazano na karę śmierci, jednego na 2 lata ciężkiego więzienia, trzech uniewinniono; uzasadnienie wyroku podpisali sędziowie Himml (zbieżność nazwisk z szefem SS przypadkowa) i Hoffmann (w zastępstwie nieobecnego dr. Stahla).

Neorenesansowy budynek sądu i więzienia w Bytomiu (Beuthen) wykonany z czerwonej cegły, stylistyka lat 30.

„Moi towarzysze broni! Wobec tego niepojętego krwawego wyroku czuję się z wami złączony bezgraniczną wiernością. Wasza wolność jest od tej chwili naszym honorem, walka przeciw rządowi, pod którym było to możliwe, naszym obowiązkiem.”
— Adolf Hitler w telegramie do więźniów w Bytomiu.

Warto dopowiedzieć: choć wyrok śmierci stał się głośny w całej Rzeszy (Hitler otwarcie stanął po stronie skazanych), w praktyce kary nie wykonano — a po przejęciu władzy przez nazistów sprawcy wyszli na wolność. Dla wielu historyków to jeden z symbolicznych momentów erozji państwa prawa w Republice Weimarskiej.

Ulica w Bytomiu w 1932 roku; mężczyźni w mundurach SA przy słupie ogłoszeniowym z plakatami wyborczymi.

Reakcja nazistów była bezprecedensowa: sprawcy stali się dla NSDAP propagandowym symbolem, a wokół procesu pojawiali się liderzy SA (m.in. Edmund Heines). W relacjach z epoki pojawiają się też groźby wymuszenia ich uwolnienia, co dobrze pokazuje, jak kruchy był wówczas autorytet państwa prawa.

VI. Śmierć Giganta i finał epoki (1932)

Ostatecznym, symbolicznym akordem dawnego Bytomia była śmierć dr Georga Brüninga 17 września 1932 roku. Człowiek, który uczynił z Bytomia najpiękniejsze miasto regionu i zarządzał nim przez 36 lat, odszedł w momencie największego politycznego napięcia. Jego pogrzeb na cmentarzu Mater Dolorosa był imponującą manifestacją szacunku mieszkańców wszystkich wyznań i opcji politycznych.

Kim był Georg Brüning?

Jeśli chcesz poznać jego pełną biografię (i zobaczyć, co konkretnie zbudowano za jego kadencji), zajrzyj do osobnego artykułu: Georg Brüning – Burmistrz z ogłoszenia. Jak przybysz z Westfalii zbudował śląską metropolię?.

Uwaga: w części publikacji pojawia się błędna data 17 XII 1932 — to efekt pomyłki (miesiąca) na odtworzonym nagrobku z 2004 r.

Nagrobek dr. Georga Brüninga na zabytkowym cmentarzu Mater Dolorosa w Bytomiu; kamienna płyta z inskrypcją w otoczeniu starych drzew.

Wraz z jego śmiercią skończył się czas starego, mieszczańskiego porządku. Zaledwie kilka miesięcy później, w marcu 1933 roku, NSDAP zdobyła przewagę w radzie miejskiej. Wkrótce dr Adolf Knakrick (nadburmistrz w latach 1925–1933) został usunięty ze stanowiska i krótko aresztowany, a ster miasta przejęli nominaci nowej władzy (m.in. Walther Schmieding). Rozpoczął się mroczny czas, który dwanaście lat później miał doprowadzić miasto do katastrofy wojennej.

VII. Kalendarium (1914–1933)

Sierpień 1914

Wybuch I wojny światowej i koniec „Złotej Ery” Bytomia.

Wrzesień 1914

Generał Paul von Hindenburg zakłada kwaterę w budynku bytomskiego gimnazjum.

1919

Nadburmistrz dr Georg Brüning przechodzi na emeryturę po 36 latach urzędowania.

20 marca 1921

Przeprowadzenie plebiscytu na Górnym Śląsku.

Czerwiec 1922

Ostateczne wytyczenie granicy; Bytom staje się miastem granicznym (Grenzstadt).

1924

Utworzenie Teatru Trzech Miast (Dreistädtetheater).

1925–1927

Reorganizacja scen (Dreistädttheater → Oberschlesisches Landestheater) i wzrost roli Bytomia jako ośrodka teatralno-operowego.

Wiosna 1932

Wizyta kanclerza Heinricha Brüninga w Bytomiu i incydent na ul. Dworcowej.

Sierpień 1932

Morderstwo polityczne w Potępie i głośny proces przed Sondergericht Beuthen.

17 września 1932

Śmierć dr. Georga Brüninga i symboliczny koniec starego porządku.

Marzec 1933

NSDAP przejmuje władzę w radzie miejskiej; kres samorządności bytomskiej.

Słowniczek i osoby:

Grenzziehung (1922): wytyczenie nowej granicy między Polską a Niemcami po III powstaniu śląskim i decyzjach międzynarodowych.
Dreistädte-Theater: „Teatr Trzech Miast” (Bytom–Gliwice–Zabrze), powołany w 1924 r.; w latach 1925–1927 reorganizowany w kierunku Oberschlesisches Landestheater, z coraz silniejszym ośrodkiem w Bytomiu.
Konrad Piecuch (Pietrzuch): robotnik, ofiara głośnego morderstwa politycznego w Potępie (noc 9/10 VIII 1932).
Himml: sędzia (podpis „Himml”) w Sondergericht Beuthen – nie mylić z Heinrichem Himmlerem.

Źródła i opracowania:

Franz Stodolka, Deutsches Schicksal der Stadt Beuthen in Oberschlesien – odcinki dotyczące lat 1914–1933 (wskazane w nagłówkach zeszytów).
Paul Kluke, „Der Fall Potempa”, Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte, 1957, zesz. 3 (dokumentacja procesu i uzasadnienia wyroku Sondergericht Beuthen).
Miasto Bytom – materiał historyczny o pobycie Paula von Hindenburga w Bytomiu we wrześniu 1914 r. (kwatera w budynku gimnazjum).
Archiwa Państwowe – materiał informacyjny o plebiscycie górnośląskim (20 III 1921) i jego wynikach.
Kulturstiftung der deutschen Vertriebenen – notka biograficzna: dr Adolf Knakrick (nadburmistrz Bytomia, 1925–1933; usunięcie i areszt w 1933 r.).
theatre-architecture.eu; de.wikipedia (Stadttheater Gliwice; Schlesische Oper) – informacje o Stadttheater Beuthen (1901) oraz o powstaniu Teatru Trzech Miast (1924) i jego reorganizacji (1925–1927).

2026-01-24

Złota Era Samodzielności. Jak Bytom stał się nowoczesną metropolią (1873–1914)

Bytom nr 11: Złota Era Samodzielności i Kultury (1873–1914)

Złota Era Samodzielności. Od Wielkiej Reformy do Potęgi Kultury (1873–1914)

Okres między wielką reformą administracyjną a wybuchem I wojny światowej to czas najbardziej spektakularnego rozkwitu w nowożytnych dziejach Bytomia (Beuthen). Miasto, które w 1873 roku stało się centrum okrojonego powiatu, w 1890 roku sięgnęło po pełną autonomię jako miasto wydzielone (kreisfrei). Pod wizjonerską ręką nadburmistrza dr. Georga Brüninga, Bytom przekształcił się w nowoczesną metropolię, w której surowy przemysł spotkał się z wysoką kulturą operową, a miasto zyskało miano „perły Górnego Śląska”.

I. Reforma 1873 i status Miasta Wydzielonego (1890)

Gwałtowny rozwój przemysłowy wymusił głębokie zmiany administracyjne w regionie. 1 stycznia 1873 roku przeprowadzono reformę podziału terytorialnego: z wielkiego powiatu bytomsko‑tarnogórskiego (Landkreis Beuthen) wydzielono nowe powiaty: tarnogórski (Tarnowitz), katowicki (Kattowitz) oraz zabrzański (Zabrze; późniejszy Kreis Hindenburg O.S.). Pozostała część funkcjonowała dalej jako Landkreis Beuthen. Bytom (Beuthen) pozostał siedzibą powiatu ziemskiego, lecz ambicje miasta sięgały znacznie dalej.

Prawdziwy milowy krok nastąpił 1 kwietnia 1890 roku. Bytom (Beuthen) oficjalnie wystąpił ze struktur powiatu ziemskiego i stał się jednym z najwcześniejszych na Górnym Śląsku miastem wydzielonym (kreisfreie Stadt / Stadtkreis) – czyli w realiach pruskich odpowiednikiem dzisiejszego „miasta na prawach powiatu” (przed m.in. Gliwicami – 1897 oraz Katowicami – 1899). Status ten oddał w ręce magistratu pełną kontrolę nad budżetem i planowaniem monumentalnych inwestycji komunalnych.

To właśnie pod przewodnictwem landrata Solgera (urzędującego w latach 1860–1873) doszło 1 stycznia 1873 roku do wspomnianego podziału gigantycznego powiatu przemysłowego. Rozrastająca się administracja wymusiła też zmiany lokalowe: w 1900 roku starostwo powiatowe (Landratsamt) przeniosło się do nowej siedziby przy placu Moltkego (Moltkeplatz, obecnie plac Sobieskiego), a jego dotychczasowy budynek przy placu Klasztornym (Klosterplatz) miasto odkupiło za 111 000 marek z przeznaczeniem na Stadthaus – dodatkowy budynek magistratu.

II. Georg Brüning: Architekt nowoczesnego Bytomia

W 1883 roku stery miasta objął człowiek, który zdominował bytomską politykę na niemal cztery dekady. Dr Georg Brüning (1851–1932) początkowo pełnił funkcję burmistrza, a od 1892 roku sprawował urząd jako nadburmistrz (Oberbürgermeister).

Burmistrz 1883–1892 • nadburmistrz 1892–1919

Nadburmistrz dr Georg Brüning w gabinecie.

Dr Georg Brüning – wizjoner i budowniczy nowoczesnego Bytomia.

Jego 36-letnie rządy to złota era miasta: czas budowy nowoczesnej sieci wodociągowej, kanalizacji, brukowanych ulic oraz reprezentacyjnych gmachów użyteczności publicznej. Brüning cieszył się opinią urzędnika o niezwykłej merytoryce i bezstronności. W kronice Stodolki odnotowano, że w późniejszych ocenach i kontrolach pruskiej administracji finansowej bytomską gospodarkę miejską przedstawiano jako wzorcową pod względem organizacji i oszczędności. To on nadał Bytomiowi (Beuthen) sznyt metropolii, dbając o każdy aspekt życia komunalnego, od regulaminów urzędów po estetykę placów miejskich.

Czytaj więcej: Pełna biografia Georga Brüninga

III. Filary społeczności: Reinhold Schirmeisen i Ignatz Hakuba

Bytom przełomu wieków zawdzięczał swój blask nie tylko urzędnikom, ale i wybitnym jednostkom. Ignatz Hakuba (1841–1910), rodowity bytomianin i uczestnik wojny 1870/71, zgromadził majątek prowadząc skład piwa i połączenia omnibusowe do dworca w Chebziu (Morgenroth). Był jednym z największych filantropów w historii miasta: ufundował m.in. witraże w kościele Mariackim oraz ołtarz główny kościoła św. Jacka. W 1904 roku przekazał 50 000 marek na wzniesienie pomnika króla Fryderyka II Wielkiego (pierwotnie planowanego jako pomnik cesarza), a testamentem zapisał miastu kolejnych 100 000 marek na cele dobroczynne, w tym na budowę domu starców.

Konny pomnik króla Fryderyka Wielkiego na Kaiserplatz w Bytomiu. — Pomnik Fryderyka Wielkiego, dzieło Louisa Tuaillona, odsłonięty 26.11.1910 r. na dawnym Kaiserplatz (dzisiejszy pl. gen. Władysława Sikorskiego).

Równolegle działał proboszcz kościoła Trójcy Świętej (Trinitatis), Reinhold Schirmeisen (1842–1912). Założyciel Stowarzyszenia Leona (Leoverein) dla młodych mężczyzn, doprowadził do powstania monumentalnego kompleksu Krüppelheim (Krüppelheim zum Heiligen Geist) przy Kurfürstenstraße, realizowanego etapami (w literaturze spotyka się datowanie ok. 1906–1912). Cieszył się tak wielkim poważaniem, że w 1904 roku bywa wymieniany wśród kandydatów na urząd arcybiskupi Gniezna i Poznania.

IV. Elity intelektualne Gimnazjum: Od Floecknera po Kallera

Gimnazjum Królewskie (Humanistyczne), otwarte w 1867 roku, było sercem intelektualnym miasta. To tutaj przez 40 lat nauczał wybitny orientalista, Prof. Dr Karl Flöckner (1840–1910), postać o niezwykłym autorytecie, która odrzuciła katedrę w Bonn, by kształcić bytomską młodzież. Do jego uczniów należeli poeta Bruno Arndt (1874–1922) oraz późniejszy biskup Warmii, Maximilian Kaller (1880–1947), syn bytomskiego kupca Josepha Kallera.

Ciekawostka ocen:

Dyrektor Dr May pokazał biskupowi Kallerowi jego dawny arkusz ocen – mimo wielkiej kariery kościelnej, u surowego prof. Flöcknera przyszły biskup z religii otrzymywał jedynie stopnie dostateczne. Świadczyło to o niezwykle wysokich wymaganiach stawianych uczniom bytomskiego gimnazjum .

Ważną postacią był także Franz Samol (1866–1945), wieloletni kierownik sierocińca Kaiser-Wilhelm-Stift i badacz dziejów lokalnych. Przeszukiwał on akta urzędu ksiąg wieczystych i stare księgi cechowe, ratując od zapomnienia historię Rozbarku (Roßberg) oraz losy dawnych bytomskich rodzin mieszczańskich.

V. Bytom jako centrum sztuki: Hans Knapp i operowa pasja

Bytom stał się teatralnym sercem regionu dzięki otwarciu na przełomie wieków nowoczesnego Teatru Miejskiego. W źródłach spotyka się rozbieżności w datowaniu inauguracji (w relacji Stodolki pojawi się 29 września 1900 r., natomiast większość opracowań wskazuje 1 października 1901 r. jako dzień otwarcia), bezsporny jest wkład dyrektora banku Landsbergera w jego powstanie oraz wsparcie miasta kwotą 300 000 marek hipoteki.

Neoklasycystyczna architektura Teatru Miejskiego (Stadttheater) w Bytomiu. — Gmach Teatru Miejskiego (Stadttheater) – duma kulturalna mieszkańców Bytomia (Beuthen).

Dyrektor Hans Knapp z Raciborza stworzył zespół o randze europejskiej, wystawiając wielką operę: Aidę, Lohengrina czy Śpiewaków Norymberskich. Sukcesy święcił tu również lokalny kompozytor Paul Kraus, nauczyciel z Rozbarku (Roßberg), którego operetki porywały publiczność. Życie muzyczne tętniło także w chórach, takich jak Liedertafel (od 1849) czy Singverein (od 1918), oraz dzięki inicjatywom muzycznym związanym z firmą i środowiskiem Musikhaus Cieplik (w tym konserwatorium / szkole muzycznej prowadzonej przy przedsiębiorstwie).

„Widziałem już tę salę pełniejszą i bardziej pustą, lecz nigdy jeszcze nie widziałem jej tak pełnej nauczycieli” – żartował Paul Kraus podczas prapremiery swojej operetki „Die ledigen Ulanen”.

VI. Kościół św. Wawrzyńca: Świątynia przeniesiona w czasie

Niezwykłym zabytkiem w krajobrazie miasta stał się drewniany kościółek św. Wawrzyńca (Schrotholzkirche). Po wzniesieniu w Mikulczycach nowego kościoła w 1892 r. stary drewniany obiekt wkrótce sprzedano, a proces jego fizycznego przeniesienia do Parku Miejskiego (na teren dawnego cmentarza cholerycznego) zakończył się w 1901 roku.

Barokowy ołtarz główny we wnętrzu kościółka Schrotholzkirche. — Kunsztowny barokowy ołtarz główny sprowadzony z Wrocławia, we wnętrzu bytomskiego kościółka z bierwion.

Od 1924 roku świątynia służyła jako muzeum przedmiotów kościelnych, a opiekę nad nią sprawował kupiec i kolekcjoner Simon Macha, który osobiście oprowadzał zwiedzających. Po I wojnie światowej obiekt stał się miejscem pamięci poległych bytomian, wzbogaconym o sarkofag wykonany z górnośląskiego węgla.

VII. Panorama Statystyczna: Burmistrzowie, Demografia i Finanse

Pełny wykaz burmistrzów Bytomia (Beuthen) od 1363 do 1945 r.

Lata	Burmistrz	Lata	Burmistrz
1363	Andreas Fabrici	1762	Lehmann
1411	Franz Rote	1763	Blasius Mallek
1471	Benedikt Kiczka	1764–1765	von Rausendorf
1538	Johann Knefflik	1766–1768	Szigalski
1562	Wenzel Prokop	1775	Anton Slotta
1573	Georg Rzepka	1777	Johann Pellegrini
1574	Vinzenz Götzke	1783–1797	von Rausendorf
1592	Alexander Dluhinikel [?]	1798	Schneider
1627	Hans Scholz	1799	von Fragstein
1632	Johann Grohut	1808–1809	Radlinski
1640	Jakob Koskins [?]	1809	Anton Jonas
1642–1648	Martin Scholz	1814	Wolny
1650	Paul Ochsmann	1815–1818	Radlinski
1653	Johann	1819	Apotheker Schulz
1666	Georg Geising	1825	Kapitän Herbst
1691	Hans Tomaschowski	1828	Ernst Schmude
1712	Georg Pscinski [?]	1832	Kapitän Herbst
1716	Franz Höflich	1841–1853	Joseph Proske
1718	Martin Lindner	1854–1876	Manderle
1720	Johann Mokrski	1876–1882	Küper
1723	Samuel Barth [?]	1883–1919	Dr. Georg Brüning
1724	Johann Kusnicius [?]	1919–1924	Dr. Stephan
1747	Joseph Ogon	1925–1933	Dr. Knakrick
1755	Andreas Horzka	1933–1945	Schmieding
1756	Hartzik [?]

Kompletny Rozwój Demograficzny Miasta (1755–1944)

1755: 1 140

1761: 793

1762: 1 095

1780: 1 336

1800: 1 707

1820: 2 800

1830: 3 084

1840: 4 079

1855: 8 345

1858: 10 388

1861: 10 758

1873: 19 000

1890: 37 000

1900: 50 000

1914: 69 190

1925: 62 543

1927: 86 881*

1928: 94 580

1929: 96 817

1930: 98 398

1931: 98 743

1932: 100 168

1933: 101 313

1934: 102 988

1944: 105 000

Gwałtowny skok demograficzny po 1925 r. wynikał z inkorporacji sąsiednich gmin, w tym m.in. Rozbarku (Roßberg) 1 stycznia 1927 r.

VIII. Wielka Wojna puka do drzwi: Hindenburg w Bytomiu

„Złota era” pokoju zakończyła się gwałtownie latem 1914 roku. We wrześniu 1914 roku, w murach Gimnazjum Królewskiego przy dzisiejszym placu Sikorskiego, na krótko rozgościła się wielka historia. To tutaj swoją kwaterę główną założył generał Paul von Hindenburg, dowodzący 9. Armią. W auli szkolnej odbywały się narady sztabowe, a generał – według wspomnień – nocował w pokoju konferencyjnym. Niedługo potem wyruszył stąd na front wschodni, by odnieść zwycięstwo, które uczyniło go legendą jeszcze za życia.

IX. Kalendarium i Źródła

1 stycznia 1873

Podział wielkiego powiatu bytomskiego na mniejsze jednostki terytorialne.

1883

Georg Brüning obejmuje urząd burmistrza (od 1892 r. nadburmistrza).

1 kwietnia 1890

Bytom otrzymuje status miasta wydzielonego (kreisfrei).

1901

Fizyczne przeniesienie kościółka Schrotholzkirche do Parku Miejskiego.

1 października 1901

Uroczysta inauguracja Teatru Miejskiego (wg większości opracowań).

26 listopada 1910

Odsłonięcie pomnika Fryderyka Wielkiego na Kaiserplatz.

wrzesień 1914

Generał Paul von Hindenburg zakłada kwaterę w bytomskim gimnazjum.

Źródła i opracowania (wybór):

Franz Stodolka, „Deutsches Schicksal der Stadt Beuthen in Oberschlesien”, odcinki z lat 1953–1954 oraz zeszyt 06/1955.
Monographien deutscher Städte, Bd. XV: Beuthen O/S., 1925.
Franz Gramer, Chronik der Stadt Beuthen in Ober-Schlesien, 1863 (wydanie cyfrowe dostępne w Śląskiej Bibliotece Cyfrowej).
J. Drabina (red.), Historia Bytomia 1254–2000, Bytom 2000 (kontekst administracyjny i społeczny).
Bytomski słownik biograficzny, red. J. Drabina, Bytom 2004 (biogramy: m.in. Brüning, Hakuba, Schirmeisen i inni).
Źródła urzędowe i statystyczne Prus / Prowincji Śląskiej (XIX w.): roczniki i wykazy administracyjne powiatów (Kreise) oraz miast wydzielonych (Stadtkreise).
Materiały instytucjonalne: Miasto Bytom (noty biograficzne / artykuły okolicznościowe), Opera Śląska (historia teatru/operowego gmachu), Śląska Biblioteka Cyfrowa.

2026-01-22

Pióro kronikarza i gazowy płomień. Bytom w zwierciadle statystyk i wielkich procesów (1862–1867)

Rok 1862 zapisał się w dziejach Bytomia (Beuthen) nie tylko blaskiem pierwszej miejskiej gazowni, ale przede wszystkim jako fundament nowoczesnej administracji państwowej. W tym odcinku kroniki Franz Stodolka prowadzi nas przez czas głębokich przeobrażeń: od historycznego przeniesienia sądu z Tarnowskich Gór, przez dramatyczne echa Powstania Styczniowego, aż po krwawe żniwo wojny 1866 roku i cholery.

Rynek w Bytomiu o zmierzchu w 1862 roku z widocznymi pierwszymi latarniami gazowymi. — 19 stycznia 1862 roku w Bytomiu zapłonęły pierwsze płomienie gazowe; w kolejnych latach sieć rosła dynamicznie, osiągając w 1863 roku liczbę 117 latarń.

I. Nowy wymiar sprawiedliwości i garnizon (1862–1863)

Po ukończeniu budowy monumentalnego gmachu sądu powiatowego i więzienia, 1 kwietnia 1862 roku nastąpiło historyczne przeniesienie wydziału sądu kryminalnego, który dotychczas stacjonował w Tarnowskich Górach (Tarnowitz). Już 7 kwietnia rozpoczęło się pierwsze posiedzenie sądu przysięgłych pod przewodnictwem dyrektora von Kunowsky’ego, który w mowie inauguracyjnej złożył miastu Bytom podziękowania za wielkie ofiary poniesione przy wznoszeniu tego gmachu.

Monumentalny gmach Sądu Powiatowego (Kreisgericht) w Bytomiu (Beuthen) w 1862 roku. — Gmach sądu powiatowego oddany do użytku w 1862 roku, wzniesiony ogromnym wysiłkiem finansowym miasta.

Pierwsze wyroki: W pierwszym okresie pracy sądu osądzono 31 osób. Leśniczy Schwitalla został skazany na śmierć za morderstwo chłopa Poloczka, jednak ze względu na stosunek głosów (7 przeciw 5) ułaskawiono go na dożywotnie ciężkie więzienie. Za umyślne podpalenie wymierzano wówczas karę 10 lat więzienia.

Bytom w tym okresie pozostawał bez stałego garnizonu. Po odejściu 4. szwadronu 2. pułku ułanów do Głubczyc (Leobschütz) w 1857 roku, miasto pozostawało bez wojska aż do zakończenia wojny 1870/71. Sytuacja ta zmieniła się gwałtownie wraz z wybuchem niepokojów za kordonem granicznym.

II. Echa Powstania Styczniowego i rosyjscy uciekinierzy

Wybuch Powstania Styczniowego w 1863 roku w sąsiednim Królestwie Polskim („Polsce rosyjskiej”) zmusił Prusy do militarnego zabezpieczenia granicy. Na początku lutego 1863 roku do Bytomia przybył oddział ułanów oraz batalion 63. pułku piechoty z Strzelec Opolskich (Groß-Strehlitz).

„7 lutego, silnie naciskani przez polskich insurgentów, granicę pruską między Hutą Laura (Laurahütte) a Mysłowicami (Myslowitz) przekroczyło 19 rosyjskich oficerów i 374 żołnierzy z 207 końmi. Rosjan natychmiast rozbrojono i umieszczono w obozie biwakowym pod Katowicami (Kattowitz), gdzie spali na słomie okryci kocami.”

Rosyjscy żołnierze rozbrojeni przez Prusaków na biwaku pod Katowicami in 1863 roku. — Rosyjscy uciekinierzy biwakujący pod Katowicami (Kattowitz) po przekroczeniu granicy pruskiej w lutym 1863 roku.

Przez Bytom przemaszerowały wówczas liczne jednostki: szwadron huzarów z Oławy (Ohlau), batalion 50. pułku piechoty z Wrocławia (Breslau) oraz oddziały artylerii. W lutym 1863 r. Prusy weszły z Rosją w formalną współpracę przeciw powstańcom (konwencja Alvenslebena).

III. Franz Gramer: Życie i dzieło kronikarza

W 1863 roku Franz Gramer oddał do rąk publicznych swoje opus magnum – pierwszą drukowaną kronikę Bytomia. Prace nad nią zlecił magistrat w 1859 roku na polecenie rządu w Opolu (Oppeln), który nakazał gminom systematyczne spisywanie dziejów lokalnych.

Franz Gramer, autor pierwszej kroniki Bytomia, przy biurku pełnym rękopisów. — Franz Gramer (1797–1865) pracujący nad swoim monumentalnym dziełem „Chronik der Stadt Beuthen”.

Kronikarz Bytomia

Franz Joseph Mathias Gramer (1797–1865): Urodził się w Bolkowie (Bolkenhain) jako syn nauczyciela. Studiował filologię we Wrocławiu, jednak po śmierci rodziców zmuszony był przerwać naukę. Został guwernerem u landrata von Tieschowitza w Rokitnicy (Rokitnitz). W 1829 roku objął posadę starszego nauczyciela (Oberlehrer) w Bytomiu, którą pełnił do śmierci w 1865 roku. Zmarł 28 lutego 1865 roku na skutek udaru, dwa lata po wydaniu kroniki.

IV. Miasto w liczbach: Wielki Raport Demograficzny (1861)

Spis ludności z 3 grudnia 1861 roku ukazuje Bytom (Beuthen) jako miasto gwałtownie rosnące. Liczyło ono wówczas 10 758 mieszkańców (5 391 mężczyzn i 5 367 kobiet) żyjących w 2 219 gospodarstwach domowych.

Wyznanie	Liczba osób	Urodzenia (1860)	Zgony (1860)
Katolicy	8 324	478	449
Protestanci	1 181	78	44
Żydzi	1 253	49	12
OGÓŁEM	10 758	605	505

Ciekawie przedstawia się statystyka językowa: 5 666 osób deklarowało język niemiecki jako wyłączny, natomiast 5 092 osoby posługiwały się językiem polskim i niemieckim lub wyłącznie polskim.

V. Cień wojny 1866 roku i żniwo cholery

W 1866 roku wybuchła wojna prusko-austriacka, która wstrząsnęła miastem nie działaniami militarnymi, lecz straszliwym gościem, który przybył w taborach wojskowych – cholerą. Bytom stał się punktem tranzytowym dla wojsk maszerujących na Morawy.

Rok śmierci: Epidemia cholery w 1866 roku była jedną z najtragiczniejszych w historii miasta. W krótkim czasie zmarło ponad 1000 mieszkańców. Był to czas trwogi, zamkniętych bram i masowych pogrzebów na cmentarzu cholerycznym.

VI. Galeria postaci: Od biskupa do wielkiego kupca

Franz Stodolka przywołuje sylwetki ludzi, którzy wywarli niezatarte piętno na mieście w tamtym okresie:

Reinhold Schirmeisen (1842–1912): Proboszcz kościoła Świętej Trójcy (Trinitatis) od 1888 roku. Twórca Katolickiego Kasyna Obywatelskiego. Cieszył się tak wielkim poważaniem, że w 1907 roku był nawet rozważany jako kandydat na stolicę Poznań–Gniezno.
Ignatz Hakuba (1841–1910): Bytomski radca, browarnik i filantrop. Uczestnik wojny 1870/71. Ufundował m.in. ołtarz główny w kościele św. Jacka i witraże w kościele Mariackim. Przekazał znaczące sumy testamentowe na cele dobroczynne i rozwój miasta.
Simon Macha: Wielki kupiec i miłośnik starożytności, który sprawował społeczną opiekę nad drewnianym kościółkiem św. Wawrzyńca w parku miejskim, osobiście oprowadzając po nim zwiedzających.

Zabytkowy drewniany kościółek św. Wawrzyńca (Schrotholzkirche) w parku miejskim w Bytomiu. — Drewniany kościółek św. Wawrzyńca, zakupiony przez magistrat w 1892 roku i przeniesiony z Mikulczyc (Mikultschütz) do parku miejskiego.

VII. Słowniczek, Kalendarium i Źródła

Słowniczek postaci

Adolf Manderle: Burmistrz Bytomia w latach 1854–1876, pod którego rządami miasto przechodziło okres wielkiej industrializacji i reform komunalnych.
Franz Gramer (1797–1865): Autor pierwszej, monumentalnej kroniki Bytomia wydanej w 1863 r., nauczyciel i badacz lokalnej historii.
Reinhold Schirmeisen: Zasłużony proboszcz i działacz społeczny, przez lata kształtujący życie religijne miasta.
Ignatz Hakuba: Przemysłowiec i filantrop, którego hojność pozwoliła na upiększenie wielu bytomskich świątyń.

Kalendarium kluczowych wydarzeń (1861–1867)

3 grudnia 1861

Spis ludności: Bytom oficjalnie przekracza liczbę 10 tysięcy mieszkańców.

19 stycznia 1862

Uruchomienie miejskiej gazowni i zapłon pierwszych latarń na ulicach miasta.

1 kwietnia 1862

Sąd kryminalny przenosi się z Tarnowskich Gór (Tarnowitz) do Bytomia.

luty 1863

Pojawienie się wojsk pruskich i rozbrojenie rosyjskich uciekinierów z Powstania Styczniowego.

28 lutego 1865

Śmierć kronikarza Franza Gramera.

1866

Wojna prusko-austriacka i wielka epidemia cholery w Bytomiu (ponad 1000 ofiar).

1867

Otwarcie miejskiego gimnazjum klasycznego (Gimnazjum Królewskie) w Bytomiu.

Źródła i opracowania:

Franz Stodolka, „Deutsches Schicksal der Stadt Beuthen in Oberschlesien”, numery 02/1954, 03/1954, 04/1954, 06/1954.
Franz Gramer, „Chronik der Stadt Beuthen”, 1863.
Oskar Klaußmann, „Oberschlesien vor 55 Jahren”, 1911.
Bytomski słownik biograficzny, red. Jan Drabina, Bytom 2004.
Historia parafii Św. Trójcy w Bytomiu (datowanie 1888 i osoba pierwszego proboszcza).

W następnym odcinku (nr 11) przyjrzymy się reformom powiatowym z 1873 r. oraz drodze do utworzenia powiatu miejskiego (Stadtkreis) w 1890 r., a także początkom złotej ery nadburmistrza dr. Georga Brüninga.

2026-01-19

Królowie cynku i feudalne kajdany. Bytom na drodze do nowoczesności (1832–1862)

W połowie XIX wieku Bytom przypominał tygiel: z jednej strony rozwój przemysłu, z drugiej – głęboka nierówność i widmo głodu. W tej epoce pojawiają się nazwiska, które do dziś elektryzują historię Śląska: Karol Godula, „śląski Kopciuszek” Joanna Gryzik i niepokorny proboszcz Józef Szafranek. Stodolka pokazuje miasto, które rosło szybko, ale nie zawsze sprawiedliwie.

I. Karol Godula i ratunek dla miasta

W roku 1840 sytuacja finansowa Bytomia była dramatyczna: miasto wciąż spłacało ogromne długi z czasów wojen napoleońskich. Wtedy na scenę wkroczył Karol Godula – człowiek legendarny. Stodolka opisuje go jako skromnego, niepozornego współpracownika hrabiego Ballestrema, który dzięki intuicji i pracy zbudował ogromny majątek.

Kluczowy moment transakcyjny

W 1840 roku miasto sprzedało Goduli dwie kopalnie węgla w Czarnym Lesie: Vorsicht i Friedrich Wilhelm za 15 300 talarów. Dzięki temu spłacono „długi wojenne” i uratowano miejskie finanse. Godula kazał na własny koszt założyć żelazny łańcuchowy parkan wokół kościoła Mariackiego; resztki tego ogrodzenia istniały jeszcze w 1945 roku.

Więcej o tej fascynującej postaci przeczytasz tutaj: Opowieść o Goduli.

Portret Karola Goduli - pioniera górnośląskiego przemysłu w Bytomiu — Karol Godula (1781–1848) – wizjoner, który uratował finanse Bytomia w 1840 roku.

II. Galman, węgiel i industrialny boom

Dzięki bogatym złożom galmanu, pod którymi bezpośrednio zalegał węgiel kamienny, bytomski przemysł surowcowy i hutniczy przeżywał złoty wiek. Już w pierwszych dekadach XIX wieku tutejszy cynk był ważnym towarem eksportowym. Geologia Bytomia była dla przemysłowców darem niebios.

Wraz z rozwojem technologii – w tym upowszechnieniem metody Ruberga, która pozwalała na efektywniejsze wytapianie cynku przy użyciu węgla kamiennego (zamiast drogiego węgla drzewnego) – wokół Bytomia zaczęły wyrastać potężne zakłady. Były to m.in. Friedenshütte (późniejsza Huta Pokój), Eintrachthütte (Huta Zgoda) oraz Hubertushütte (Huta Zygmunt).

„Bytom leżał na skarbach: galman na wierzchu, węgiel tuż pod nim. Przemysł wyrósł z tej geologii jak drzewo z korzeni.”

(parafraza na podstawie narracji Franza Stodolki)

Historyczna ilustracja huty cynku na Górnym Śląsku w XIX wieku — Krajobraz industrialny regionu – dymiące kominy hut w złotej erze cynku.

III. Problem „państw w państwie”: Gutsbezirke

Jednym z najważniejszych tematów odcinka Stodolki jest zjawisko Gutsbezirków – obszarów dworskich. Były to tereny należące do prywatnych właścicieli (Donnersmarckowie, Schaffgotschowie, Ballestremowie), formalnie wyłączone spod miejskiej administracji. Mogły mieć kopalnie i huty, ale nie płaciły podatków miejskich.

Jednostka (przykład Miechowice)	Status	Komunalny dodatek podatkowy (ok. 1910)
Obszar dworski (Gutsbezirk)	Rezydencje urzędników i kopalnie	ok. 50%
Gmina (Gemeinde)	Dzielnice robotnicze, szkoły, opieka	ponad 500%

Ten system hamował rozwój Bytomia jeszcze długo po I wojnie światowej; w Prusach podstawę prawną do likwidacji obszarów dworskich dała ustawa z 27 grudnia 1927 r. Miasto dźwigało koszty szkół i infrastruktury, podczas gdy zyski z kopalń w obszarach dworskich omijały miejską kasę.

IV. Cień nad miastem: Wielki Głód 1847 roku

Zanim nadeszła Wiosna Ludów (1848), Bytom i cały Górny Śląsk przeżyły dramat „lat głodowych” (Hungerjahre). W wyniku zarazy ziemniaczanej i nieurodzaju, w latach 1847–1848 wybuchła epidemia tyfusu głodowego.

Stodolka notuje, że ceny żywności osiągnęły poziom nieosiągalny dla robotników. Biedota umierała masowo, a osłabione organizmy nie były w stanie walczyć z chorobami. To właśnie ta desperacja i nędza stały się iskrą, która doprowadziła do rozruchów podczas jarmarku w maju 1848 roku.

V. Blaski i cienie modernizacji: Od gazu do kolei

Mimo trudności systemowych, Bytom stawał się nowoczesnym miastem. 19 stycznia 1862 roku zapłonęło oświetlenie gazowe; rok później na ulicach stało już 117 latarni. Jednocześnie miasto odczuło „cień” postępu – główna trasa Kolei Górnośląskiej (OSE) rozwijanej etapami w latach 1845–1847 poprowadzona została przez Zabrze i Katowice do Mysłowic, a nie przez Bytom.

Przyczyną tego historycznego błędu był opór bytomskich furmanów i właścicieli gruntów, którzy obawiali się konkurencji i „dymiących potworów”. Decyzja ta na dekady spowolniła rozwój miasta.

1834 r.: powstaje pierwsze gimnazjum (jeszcze bez praw państwowych).
1842 r.: uruchomiono nowoczesną drukarnię Theodora Kirscha.
1844 r.: ks. Jan Alojzy Ficek (Fietzek) z Piekar Śląskich zakłada Bractwo Wstrzemięźliwości.
1861 r.: powstaje Towarzystwo gimnastyczne, strażackie i ratunkowe.

Bytomski Rynek nocą w 1862 roku - pierwsze latarnie gazowe — Bytomski Rynek oświetlony gazem (1862) – symbol nowoczesności i postępu.

VI. Śląski Kopciuszek: Joanna Gryzik i ślub stulecia

Kiedy Karol Godula zmarł w 1848 roku, jego spadkobierczynią została Joanna Gryzik. Dziewczynka z biednej rodziny stała się „śląskim Kopciuszkiem” – wychowywaną w pałacu i przygotowywaną do roli arystokratki. W roku 1858 odbył się ślub, który był wydarzeniem całego miasta.

15 listopada 1858: Joanna Gryzik poślubiła hrabiego Hansa Ulricha von Schaffgotscha. Ceremonię w kościele Mariackim poprowadził biskup brneński Johann Anton Ernst von Schaffgotsch. Z tej okazji Joanna podarowała kościołowi kosztowne ornaty o wartości 600 talarów.

Ślub Joanny Gryzik i Hansa Ulricha von Schaffgotscha w kościele Mariackim — Uroczystość zaślubin Joanny Gryzik i hrabiego Hansa Ulricha von Schaffgotscha.

VII. Ksiądz Józef Szafranek: Lider i buntownik

Po śmierci proboszcza Stefana Nawrata (Nawratha) w 1839 roku, funkcję tę objął ks. Józef Szafranek (Schaffranek). Stał się on jednym z najbardziej wyrazistych liderów Bytomia tamtej epoki. W czasie rewolucji 1848 r. został deputowanym do pruskiej konstytuanty i Pruskiego Zgromadzenia Narodowego (Berlin); mandat sprawował do 1851 r., gdy musiał z niego zrezygnować.

W Berlinie Szafranek odważnie zabiegał o prawa językowe i społeczne swoich parafian. Słynął z nieustępliwości – ukarany zakazem zasiadania w ławach, potrafił stać przez wiele godzin przed nimi, by móc zabrać głos w obronie ludności Górnego Śląska. Cieszył się ogromnym szacunkiem i został pochowany na założonym przez siebie cmentarzu Mater Dolorosa.

Więcej o jego walce przeczytasz tutaj: Ksiądz Józef Szafranek – śląski proboszcz Bytomia.

VIII. Demografia, Kalendarium i Źródła

Eksplozja demograficzna Bytomia

Dynamiczny rozwój przemysłu widać w gwałtownym przyroście ludności:

Koniec 1837 r.3 415 mieszkańców

Rok 18455 000 mieszkańców

Rok 18465 476 mieszkańców

Rok 18558 345 mieszkańców

Słowniczek postaci

Karol Godula (1781–1848): Legendarny przemysłowiec, który stworzył fortunę na galmanie; uratował miasto przed długami w 1840 roku.
Joanna Gryzik (1842–1910): „Śląski Kopciuszek”, spadkobierczyni Goduli, której ślub z hrabią Schaffgotschem był wielkim wydarzeniem.
Ks. Józef Szafranek (1807–1874): Niepokorny proboszcz Bytomia, poseł z czasów Wiosny Ludów, obrońca praw lokalnej ludności.
Ks. Jan Alojzy Ficek (Fietzek): Inicjator budowy bazyliki w Piekarach Śląskich i propagator ruchu wstrzemięźliwości.
Stefan Nawrat (Stephan Nawrath): Proboszcz Bytomia przez 42 lata, ostatni premonstratens z Wrocławia, szanowany przez wszystkich obywateli.
Adolf Manderle: Burmistrz Bytomia wybrany w 1852 roku; wcześniej sprawował funkcję kamerariusza.

Kalendarium kluczowych wydarzeń (1832–1862)

1840

Sprzedaż miejskich kopalń Karolowi Goduli i spłata długów wojennych.

1845–1846

Uruchomienie Kolei Górnośląskiej (główna linia z pominięciem Bytomia).

1847

Wielki głód i epidemia tyfusu na Górnym Śląsku.

1848

Rozruchy rewolucyjne podczas jarmarku (9 maja) stłumione przez ułanów i straż obywatelską.

1858

Ślub Joanny Gryzik i hrabiego Hansa Ulricha von Schaffgotscha w kościele Mariackim.

1862

Uruchomienie miejskiej gazowni i oświetlenie ulic (19 stycznia).

Źródła i opracowania:

Franz Stodolka, „Deutsches Schicksal der Stadt Beuthen in Oberschlesien”, numery 12/1953, 01/1954, 02/1954.
Monographien deutscher Städte, Bd. XV: Beuthen O/S., 1925 (red. Erwin Stein).
Miasto Bytom – kalendarium: uruchomienie latarni gazowych 19.01.1862 i liczba 117 latarni w 1863 r.
Józef Szafranek – hasło biograficzne (mandat w pruskich zgromadzeniach 1848–1851).
Gutsbezirk / Gutsbezirke – opracowania nt. likwidacji obszarów dworskich w Prusach (ustawa 27.12.1927; wdrożenia 1928–1930).
Johann Christian Ruberg – „śląska metoda” produkcji cynku (ok. 1798) – tło technologiczne dla „królów cynku”.

W następnym odcinku (nr 10) przyjrzymy się wielkiej wojnie 1866 roku, dowiemy się, jak Bytom odzyskał upragnione gimnazjum i jak narodziły się nowoczesne dzielnice miasta.

2026-01-18

Georg Brüning – Burmistrz z ogłoszenia. Jak przybysz z Westfalii zbudował śląską metropolię?

Burmistrz z ogłoszenia | flaczek.com

Burmistrz z ogłoszenia

Przyjechał do Bytomia, bo znalazł ofertę pracy w gazecie. Został na 36 lat, zarobił fortunę i stworzył miasto, które zachwycało Europę. Ale za fasadą sukcesu Georga Brüninga kryła się antyczna tragedia, która doprowadziła jego żonę do śmierci z dala od domu, który wspólnie zbudowali.

AKTA OSOBOWE: GEORG BRÜNING

Lata życia 12.08.1851 (Botzlar) – 17.09.1932 (Bytom)

Urząd Burmistrz / Nadburmistrz Bytomia (1883–1919)

Status Mianowany dożywotnio w 1894 roku

Zarobki (1913) 28 000 marek rocznie (20x pensja górnika)

Rodzina Żona Dorothea z d. Köhne (zm. 1950 w Berlinie)

Dzieła Kanalizacja, Park Miejski, Wodociągi, Opera

Georg Brüning - kolaż 6 archiwalnych zdjęć nadburmistrza

Jest rok 1882. Bytom (Beuthen O/S) to brudne, dynamicznie rosnące miasto przemysłowe, które dusi się we własnym dymie i prowincjonalnych układach. Radni miejscy mają dość. Zamiast szukać kolejnego „swojaka”, decydują się na krok, który w tamtych czasach był rewolucją: dają ogłoszenie do prasy ogólnoniemieckiej. Szukają menadżera, nie polityka[1].

Na drugim końcu Cesarstwa, w Westfalii, gazetę otwiera 31-letni doktor praw, Georg Brüning. Jest asesorem sądowym, człowiekiem ambitnym i świetnie wykształconym (studiował w Bonn, Heidelbergu i Getyndze). Nie wie nic o Śląsku, ale wie, jak zarządzać. Wysyła zgłoszenie. 20 listopada 1882 roku Rada Miejska wybiera go jednogłośnie. Nikt wtedy nie przypuszczał, że ten „obcy” stanie się największym patriotą w historii miasta, rządząc nim nieprzerwanie przez 36 lat[2,3].

Fachowiec z importu

Brüning nie przyjechał do Bytomia z sentymentu. Przyjechał wykonać zadanie. I był w tym piekielnie skuteczny. Już po 11 latach, w 1894 roku, radni byli nim tak zachwyceni, że mianowali go burmistrzem dożywotnim. To był ewenement w skali Prus[4].

Finansowa przepaść

Dzięki zachowanym dokumentom wiemy dokładnie, ile wart był Brüning dla Bytomia. W 1913 roku jego roczna pensja wynosiła 21 000 marek. Doliczmy 3000 marek „dodatku reprezentacyjnego” i 4000 marek ryczałtu na mieszkanie. Razem: 28 000 marek rocznie.

W tym samym czasie wykwalifikowany górnik w bytomskiej kopalni zarabiał rocznie około 1200 marek. Nadburmistrz zarabiał więc ponad 20 razy więcej niż jego przeciętny wyborca[1,4].

Bytom było na to stać. Pod rządami Brüninga miasto zmieniło się nie do poznania. To on skanalizował miasto (luksus tamtej epoki) i wprowadził nowoczesny transport – 27 maja 1894 roku ruszył pierwszy tramwaj parowy na trasie Dworzec–Piekary–Szarlej–Rozbark[3].

Ale kronikarz Franz Stodolka wspomina, że Brüning rozumiał, iż miasto to nie tylko beton i fabryki. Nadburmistrz wiedział, że robotnicy muszą czymś oddychać. Dlatego w 1904 roku założył wspaniały Park Miejski (Stadtpark) i wykupił podmiejskie lasy, dając Bytomiowi „zielone płuca”. To on wywalczył też niezależność wodną miasta, budując własne ujęcia, by mieszkańcy nie musieli być zdani na łaskę kopalń[16].

Miasto stało się placem budowy: Teatr Miejski (dziś Opera Śląska) otwarto w 1901 r., a na Placu Cesarskim stanęła Szkoła Realna, pieszczotliwie zwana „pudełkiem farb” (*Tuschkasten*)[5,6].

Antyczna tragedia: Hekatomba

Brüning był humanistą. Kochał antyk. Na emeryturze potrafił wygłosić mowę dziękczynną w klasycznej grece attyckiej[5]. Ale los napisał dla niego scenariusz rodem z greckiej tragedii.

1893: Czarny rok. W lutym umiera 7-miesięczna Maria Magdalena (zapalenie płuc). W grudniu szkarlatyna (płonica) zabiera 4-letniego Wilhelma i 7-letnią Margarethe. Troje dzieci w jeden rok[2,17].

1910: Druga fala. Po latach spokoju fatum wraca. Podczas epidemii dyfterytu umierają w odstępie tygodnia 11-letnie bliźniaki: chłopiec i dziewczynka[17].

1911: Śmiertelny wypadek. Rok później w nieszczęśliwym wypadku (postrzelenie przez kolegę z klasy) ginie syn Hans (Johannes)[17].

Z dwanaściorga dzieci, wieku dorosłego dożyła garstka. Fatum nie odpuszczało – I wojna światowa zabrała najstarszego syna, Ernsta (poległ w 1914). Przetrwali m.in. córka Dorothea i syn Reinhold (późniejszy zakonnik)[8,17].

„Patrząc na jego dumną postać ze złotym łańcuchem na szyi – darem cesarza Wilhelma II – widzimy władcę. Ale w środku był to ojciec, który osiem razy szedł za trumną własnego dziecka na cmentarz Mater Dolorosa.”

Ostatni hołd: Miasto spowite kirem

Nadburmistrz Georg Brüning odszedł 17 września 1932 roku. Reakcja Bytomia na śmierć swojego twórcy była poruszająca – miasto dosłownie spowiło się w czerni. Gazeta „Der Oberschlesische Wanderer” donosiła o czarnych flagach powiewających na niemal wszystkich budynkach publicznych i prywatnych kamienicach[13]. Kupcy dobrowolnie zamienili witryny sklepowe w ołtarze pamięci, usuwając towary i wystawiając w ich miejsce portrety nadburmistrza otoczone kwiatami i zielenią[13].

Ciało nadburmistrza wystawiono w sali posiedzeń ratusza (Sitzungssaal), którą na kilka dni zamieniono w kaplicę żałobną. To tam, wśród niezliczonych wieńców, wartę honorową przy trumnie pełnili milczący urzędnicy miejscy[13,14]. 21 września 1932 r., w dniu pogrzebu, o godzinie 10:00 rozbrzmiały dzwony wszystkich bytomskich kościołów, a flagi na masztach opuszczono do połowy masztu (Halbmast)[14].

Uroczystości żałobne w kościele pw. Świętej Trójcy zgromadziły nieprzeliczone tłumy mieszkańców oraz oficjalne delegacje rządu, przemysłu i kultury. Kondukt pogrzebowy przeszedł ulicami miasta na cmentarz Mater Dolorosa. Była to jedna z największych manifestacji szacunku w historii – żegnano człowieka, którego w oficjalnych nekrologach podpisanych przez magistrat nazwano bez wahania „twórcą nowoczesnego Bytomia”[13,14,15].

Wygnanie i śmierć na obczyźnie

Nadburmistrz zmarł w wieku 81 lat. Najokrutniejszy rozdział tej historii dopisała II wojna światowa. Wdowa, Dorothea Brüning, postanowiła nie uciekać. Została w Bytomiu – mieście, które zbudował jej mąż. Nowa władza nie miała jednak sentymentów. Sędziwą staruszkę wyrzucono z jej apartamentów.

Pozwolono jej zamieszkać w piwnicy własnej willi przy Al. Legionów. Kobieta, która gościła biskupów i ministrów, żyła z jałmużny przynoszonej ukradkiem przez dawnych mieszkańców. Jednak najnowsze badania (m.in. prof. Piotra Obrączki) prostują popularną legendę, jakoby zmarła w tej piwnicy. W rzeczywistości, u kresu życia wdowa trafiła do Berlina (prawdopodobnie do dzielnicy Pankow lub Rüdersdorf), gdzie zmarła w 1950 roku. Jej ciało sprowadzono jednak do Bytomia i pochowano w rodzinnym grobowcu obok męża i dzieci, co symbolicznie zamknęło historię rodu w tym mieście[17].

Powrót po stu latach

Przez dekady PRL postać Brüninga była wymazywana. Jego grób na cmentarzu Mater Dolorosa zlikwidowano w 1981 r. (przywrócono go symbolicznie w 2004 r.). Dopiero teraz Bytom na nowo odkrywa swojego „króla”. W czerwcu 2024 r. miasto odwiedzili praprawnukowie nadburmistrza. W październiku 2025 r., przed dawną willą Brüninga, stanęła pamiątkowa ławeczka z jego rzeźbą – hołd za wodę i nowoczesność[11,12].

📍 Spacerownik: Śladami „Króla Bytomia”

Willa Brüninga (Al. Legionów 4): Perła secesji. Na fasadzie dostrzeżesz płaskorzeźbę Dębu – symbol westfalskich korzeni nadburmistrza.
Park Miejski im. Kachla: Założony przez Brüninga w 1904 roku jako „zielone płuca” miasta.
IV LO (Pl. gen. Sikorskiego 1): Słynne „pudełko farb”. Brüning osobiście doglądał tej budowy.
Opera Śląska (ul. Moniuszki 21): Dawny Teatr Miejski. Symbol ambicji Brüninga.
Kościół Świętej Trójcy (ul. Kwietniewskiego): Tu odbyły się główne uroczystości pogrzebowe 21 września 1932 r.
Cmentarz Mater Dolorosa: Symboliczny grób rodziny. Prawdziwe szczątki prawdopodobnie spoczywają w grobowcu Ignacego Hakuby.

📚 Źródła i Bibliografia:

T. Borówka, Niemiec, który zbudował Bytom, Slazag.pl 2024.
Historia Wiki: Georg Friedrich Karl Maria Brüning.
Strona oficjalna Miasta Bytom: Georg Brüning, bytom.pl.
J. Grudniewski, Pruska elita władzy na Górnym Śląsku (1871-1918), Katowice 2020.
Wspomnienia dr. A. Ansorge, „Heimatblatt” 11.1955.
P. Nadolski, Wielce zasłużony nadburmistrz, „Życie Bytomskie” 2003.
Raport medyczny Tabelle der Contactinfection, 1898.
Kattowitzer Zeitung, 1914.
Artykuły dot. willi Brüninga, m.in. Dziennik Zachodni.
T. Borówka, Georg Brüning… choć Polacy żegnali go z honorami…, Slazag.pl 2024.
Relacja z wizyty potomków, TVS/Katowice, 2024.
A. Szlęzak, Nadburmistrz ma swoją ławeczkę, Slazag.pl 2025.
„Der Oberschlesische Wanderer”, nr 220, 20 września 1932 r.
„Der Oberschlesische Wanderer”, nr 221, 21 września 1932 r.
Archiwum Mater Dolorosa / Parafia Świętej Trójcy w Bytomiu.
Franz Stodolka, Deutsches Schicksal der Stadt Beuthen (Kronika).
Piotr Obrączka, Brüningowie: przyczynek do biografii nadburmistrza Bytomia, „Orbis Linguarum”, Vol. 47, 2018.

2026-01-18

Od gęsi na Rynku do cudów techniki. Bytom w cieniu pruskiego orła (1742–1831)

Bytom w cieniu pruskiego orła (1742–1831): Od gęsi na Rynku do cudów techniki

Od gęsi na Rynku do cudów techniki. Bytom w cieniu pruskiego orła (1742–1831)

Przejście Bytomia pod panowanie pruskie w 1742 roku nie było jedynie zmianą flagi na ratuszu. To początek ery surowej statystyki, precyzyjnej administracji i pierwszych kroków ku wielkiemu przemysłowi. Dzięki kronice Franza Stodolki możemy dziś odtworzyć ten świat z niemal fotograficzną dokładnością – od biurokratycznych tabel płac po dymiące kominy pierwszych maszyn parowych, które na zawsze odmieniły oblicze śląskiej ziemi.

I. Podziemny skarb: Geologia bytomskiej muldy

Zanim przejdziemy do wielkiej polityki, warto spojrzeć pod nogi. Miasto Beuthen leży na formacjach, które Stodolka opisuje jako „mulda bytomska”. To nieckowate ukształtowanie terenu sprawia, że pokłady węgla przy kopalniach Radzionkau i Hohenzollern dochodzą niemal do powierzchni, by w rejonie Karsten-Zentrum opaść na głębokość 700 metrów.

Przekrój geologiczny muldy bytomskiej — Historyczny przekrój geologiczny „Muldy Bytomskiej”, ukazujący bogate złoża węgla i dolomitu.

Pod miastem zalegają pokłady węgla o łącznej miąższości przekraczającej 50 metrów. Fachowcy wyliczyli, że bogactwa pod jednym metrem kwadratowym gruntu miały wartość ponad 1600 marek – co oznacza, że to, co znajdowało się pod Bytomiem, było cenniejsze niż całe miasto stojące na powierzchni. Eksploatacja ta miała jednak swoją cenę: teren Kościoła Mariackiego w latach 1880–1923 obniżył się o 195 mm, a dworzec główny o 7 mm.

Analiza Kronikarska:

Wartości w markach oraz dane o osiadaniu gruntu (lata 1880–1923) to wtrącenia Stodolki z perspektywy XX wieku. Używa ich, aby pokazać czytelnikowi, jak potężny potencjał drzemał pod ziemią już w czasach pruskich, choć wtedy technika nie pozwalała jeszcze na jego pełne wydobycie.

II. Bytom w liczbach: Statystyka i codzienność (1744)

Wykaz sporządzony 21 stycznia 1744 roku ukazuje miasto po przejściach wojennych i epidemiach. Pruska administracja lubiła porządek, dzięki czemu mamy dokładny obraz zabudowy:

Bytom – centrum173 domy zamieszkane

Bytom – centrum8 domów pustych

Przedmieścia89 domów zamieszkanych

Przedmieścia11 domów pustych

Wolne place29 pustych parceli

W mieście znajdowały się także: Ratusz (wówczas zamieszkiwany przez hrabiego Henckla), dom rentowy (Renthaus), 4 dworskie domy służbowe, kościół parafialny z plebanią, klasztor minoritów, 2 domy klasztorne, szkoła i szpital. Pustki tłumaczy epidemia tyfusu z 1737 roku (ok. 300 ofiar) oraz ucieczka rodzin przed drożyzną do Polski. Codzienność bywała brutalna – w 1744 r. zamarzły rury wodociągowe, a wodę dowożono wozami z Rozbarku (Roßberg).

Bytomski Rynek w XVIII wieku — Codzienność na bytomskim Ringu przed wielką modernizacją XIX wieku.

III. Demografia i struktura kościelna XVIII wieku

U schyłku stulecia Bytom (Beuthen) zmieniał swoje oblicze demograficzne. Liczby te pokazują powolny, ale stabilny wzrost po latach wojen:

1766 r.: 1718 mieszkańców, w tym 12 rodzin żydowskich (75 osób).
1783 r.: 1628 mieszkańców, w tym 112 osób wyznania mojżeszowego.
1794 r.: 1534 mieszkańców; Dąbrówka Wielka (Groß-Dombrowka) liczyła wówczas 388 osób.

W całym państwie stanowym Bytom istniały 23 kościoły katolickie (6 w miastach, 17 na wsiach). Protestanci posiadali tylko jeden kościół – w Tarnowskich Górach (Tarnowitz). Budżet kasy miejskiej ustalono wówczas na 1777 talarów.

IV. Ile zarabiał burmistrz? Deputaty i przywileje

Uposażenie burmistrza Josepha Ogona w 1743 roku o łącznej wartości 45 talarów i 1 grosza to fascynujący wgląd w gospodarkę epoki:

Składnik uposażenia	Wartość / Ilość
Gotówka	8 talarów
Deputat w zbożu (żyto i owies)	9 talarów
Deski (12 zwykłych i 12 bocznych)	1 talar 18 groszy
Siano (2 fasy)	1 talar
Prawo warzenia piwa	8 talarów
Drewno opałowe (klafter drewna)	1 talar
Zwolnienie podatkowe od domu	12 talarów
Papier i atrament do urzędu	3 talary

V. Portret rzemieślniczego miasta (1788)

Bytom był miastem fachowców. Wykaz z 1788 roku wylicza:

34 szewców

33 sukienników

22 tkaczy płótna

13 kowali

12 garncarzy

12 krawców

10 rzeźników

5 kuśnierzy

4 piekarzy

2 balwierzy

Pracowali tu także: pończosznik, siodlarz, rusznikarz, mydlarz, powroźnik, farbiarz oraz 2 odlewnicy guzików. Co ciekawe, według relacji Stodolki w 1765 roku stacjonujący tu huzarzy byli tak zuchwali, że ich dowódca kazał osadzić burmistrza na warcie.

VI. Hrabia Reden i technologiczny cud świata

Rewolucja przemysłowa przyszła na Śląsk nie z hukiem armat, lecz sykiem pary. Jej architektem był hrabia Friedrich Wilhelm von Reden. W 1787 roku, w kopalni „Fryderyk” pod Tarnowskimi Górami, uruchomiono największą na kontynencie maszynę parową sprowadzoną z Anglii.

Było to rozwiązanie palącego problemu: kopalniom groziło zalanie, a dotychczasowe pompy wodne poruszały setki koni. Utrzymanie takiej liczby zwierząt było tak kosztowne, że – jak pisał Stodolka – na ubogiej śląskiej glebie „zaczął panować owies”, a ludziom groził głód, bo brakowało ziemi pod uprawę zboża chlebowego. Maszyna parowa (Feuermaschine) nie jadła owsa, a wypompowywała wodę z siłą, której nie dorównało żadne stado.

Maszyna parowa i Goethe w kopalni Fryderyk — Technologiczny cud epoki: Wielka maszyna parowa, którą w 1790 roku podziwiał sam Goethe.

Goethe w Tarnowskich Górach (1790)

Według relacji Franza Stodolki, nowa maszyna odwadniająca uchodziła za „cud techniczny” i przyciągała na Górny Śląsk wielu gości wysokiego stanu. W 1790 roku miał ją oglądać także Johann Wolfgang Goethe, pozostawiając wpis w księdze gości Tarnowskich Gór.

Do braci górniczej Tarnowskich Gór!
Daleko od ludzi uczonych, na kresach państwa — kto wam dopomoże skarby odnaleźć
i szczęśliwie na światło wydobyć?
Tylko rozum i prawość pomogą. Te dwa klucze wiodą do wszelkiego skarbu, jaki ziemia ukrywa.

Johann Wolfgang Goethe, wpis w księdze gości miasta Tarnowskich Gór (1790). Przekład: własny.

VII. Pożary, Rosjanie i zuchwali Francuzi

W 1804 roku pożar strawił przedmieście Blottnitza oraz 40 domów w Rozbarku. Po tym zdarzeniu zamurowano podcienia (Lauben) na Rynku dla bezpieczeństwa. Lata napoleońskie przyniosły jednak większe troski. W 1805 r. przez miasto maszerowały oddziały rosyjskie w ramach działań wojennych III koalicji; ich marsz wiązano w przekazach z kampanią zakończoną bitwą pod Austerlitz.

Książę Antoni Paweł Sułkowski (1785–1836)

Dnia 1 lutego 1807 roku na Bytom napadła polska grupa insurgentów pod wodzą księcia Sułkowskiego. Według kroniki oddział ten rabował, plądrował i znęcał się nad mieszkańcami, po czym ruszył ku Tarnowskim Górom i Gliwicom. Sułkowski, generał dywizji i uczestnik wojen napoleońskich, prowadził wówczas działania mające na celu wsparcie Francuzów i destabilizację pruskiego panowania na Śląsku.

Uwaga:

Opis pochodzi z kroniki Stodolki i oddaje perspektywę źródeł pruskich; w realiach wojny i rekwizycji granica między ‘rabunkiem’ a aprowizacją bywała w relacjach płynna.

Napad insurgentów Sułkowskiego na Bytom — Wjazd oddziału księcia Sułkowskiego do Bytomia w lutym 1807 roku.

W sierpniu 1807 r. wkroczył 3. francuski pułk strzelców konnych pod płk. Charpentierem. Francuzi byli skrajnie zuchwali. Miasto musiało płacić żołd: 10 groszy dla żołnierza, 20 dla podoficera, aż do 2 talarów 20 groszy dla pułkownika. Łącznie Bytom wydał 9600 talarów na daniny dla Francuzów, nie licząc kontrybucji dla marszałków Mortiera i Vandamme’a.

VIII. Odrodzenie samorządu (1808)

Reformy Steina i pruska Städteordnung z 19 listopada 1808 r. uregulowały i przywróciły samorząd miejski. Pierwsze wolne wybory odbyły się 24 lutego 1809 r. Wybrano m.in.: kupca Franza Moswicka, aptekarza Samuela Schulza, rzeźnika Josepha Kuczrapa oraz cieślę Andreasa Flacka (jako zastępcę).

Nowy magistrat (burmistrz Anton Jonas, kamelarz Moswick, rajcy Schulz, Walther, Balthasar i Wöhl) zastąpił dawnych urzędników: Radlinsky’ego, Becka i Wolny’ego, którzy przeszli w stan spoczynku.

IX. Zmierzch murów i wielka izolacja (1831)

W 1819 roku Rynek (Ring) wybrukowano. Wcześniej przed hotelem „Deutsches Haus” pływały w wielkich kałużach gęsi i kaczki. Pod błotem znaleziono wówczas resztki jeszcze starszego bruku. XIX wiek to także koniec murów (4 m wysokości, 2 m szerokości):

1807: Rozebrano bramy Tarnowicką i Gliwicką.
1827: Rozebrano Bramę Krakowską (stojącą niegdyś przy kolumnie maryjnej).

Kwarantanna cholery w Bytomiu 1831 — Surowa izolacja miasta podczas epidemii cholery w 1831 roku.

Ostatnim dramatem była epidemia cholery w 1831 r. Bytom został całkowicie odcięty od świata. Pieniądze za towar podawano na talerzach z octem, a listy okadzano i przekłuwano. Zmarło 47 osób, które pochowano na specjalnym cmentarzu przy drodze do Miechowic (Miechowitz).

X. Słowniczek, Kalendarium i Źródła

Słowniczek postaci

Friedrich Wilhelm von Reden (1752–1815): Hrabia, twórca nowoczesnego przemysłu na Górnym Śląsku, sprowadził maszynę parową z Anglii.
Johann Wolfgang von Goethe: Wielki poeta, podziwiał cuda techniki w kopalni „Fryderyk” w 1790 r.
Książę Antoni Paweł Sułkowski (1785–1836): Polski generał, dowódca insurgentów, którzy w 1807 roku napadli na Bytom w czasie wojny z Prusami.
Samuel Schulz: Aptekarz, otworzył pierwszą uprzywilejowaną aptekę przy Ringu w 1804 r., radny miejski.
Joseph Traugott Henckel von Donnersmarck: Hrabia, landrat; w 1817 r. przeniósł administrację powiatową z Tarnowic do Bytomia.

Kalendarium wydarzeń (1742–1831)

1742

Bytom przechodzi pod panowanie pruskie.

1787

Instalacja pierwszej maszyny parowej w kopalni „Fryderyk”.

1804

Wielki pożar przedmieścia Blottnitza (7 czerwca).

1807

Napad polskich insurgentów Sułkowskiego na miasto (1 lutego).

1808

Nadanie miastu nowej ordynacji i samorządu (10 czerwca).

1819

Wybrukowanie Rynku; likwidacja kałuż przed hotelem „Deutsches Haus”.

1831

Epidemia cholery i całkowita izolacja miasta (wygaśnięcie we wrześniu).

Źródła i opracowania:

Franz Stodolka, „Deutsches Schicksal der Stadt Beuthen in Oberschlesien”, numery 11/1953, 12/1953, 01/1954.
„Monographien deutscher Städte”, Bd. XV: Beuthen O/S., 1925.
Urbarium bytomske / wykaz zabudowy i obiektów miejskich (21 I 1744) – cyt. za Stodolką.
Heinrich Friedrich Karl vom und zum Stein, Städteordnung (pruska ordynacja miejska), 19 XI 1808 – kontekst reform samorządu miejskiego.
Górnośląskie górnictwo i hutnictwo w końcu XVIII w.: uruchomienie maszyny parowej w kopalni „Fryderyk” (lata 1787–1788) oraz działalność Friedricha Wilhelma von Redena – opracowania historyczne / regionalne.
Johann Wolfgang Goethe na Górnym Śląsku: wizyta w Tarnowskich Górach (1790) i tradycja wpisu do księgi gości – opracowania popularnonaukowe / regionalne.
(opcjonalnie) J. Drabina (red.), Historia Bytomia 1254–2000, Bytom 2000 – tło demografii i administracji XVIII–XIX w.

W następnym odcinku (nr 9) wkroczymy w złotą erę cynku, poznamy potęgę Karola Godulli oraz dowiemy się, dlaczego system feudalny hamował bogacenie się bytomskich gmin aż do 1922 roku.

Category

Podziemne Serce. Narodziny i potęga bytomskiego górnictwa (XVIII w. – 1945)

I. Od Srebra do Czarnego Złota

II. Rewolucja Techniczna: Reden i Maszyna Parowa

III. Cynkowa Gorączka: Wynalazek Ruberga

IV. Monografia: Heinitzgrube (Kopalnia Rozbark)

Dzień Sądu: 31 Stycznia 1923

V. Monografia: Karsten-Zentrum (późn. Centrum, w latach 1950–1990: Dymitrow)

Kopalnia Ognia

Zabójcza Woda: Epidemia 1897

VI. Górnictwo w nowej rzeczywistości (po 1922 r.)

Statystyki: Cena Postępu

Podsumowanie

Kalendarium Górnicze Bytomia

Źródła i opracowania:

Bytomski Ratusz i Miejska Legenda

SPECYFIKACJA TECHNICZNA: INŻYNIERIA SANITARNA

Oberschlesischer Kirchenbauer

Zagadka Mater Dolorosa: Sprostowanie

Ojciec Miasta bez własnego domu

📚 Bibliografia i Źródła

Chronica Bithomiensis

Wielka Oś Czasu Bytomia: TMB vs Franz Stodolka

BYTOM nr 13: Pożoga i Wygnanie. Agonia niemieckiego Beuthen (1933–1945)

I. Rok 1933: Brutalne uderzenie w samorząd

II. Marginalizacja: Bytom na bocznym torze Rzeszy

III. Wrzesień 1939: Pierwsza krew Williego Pisarskiego

IV. Przemysł u szczytu potęgi: 107 milionów ton węgla

V. Agonia miasta: Dzień po dniu (Styczeń 1945)

VI. Płonący Ratusz i „Czerwony Terror”

VII. Epilog: Nowa rzeczywistość i pytanie o dom

VIII. Kalendarium Zagłady (1933–1945)

Źródła i opracowania:

Bytom – ostatni blask. Miasto na granicy i zmierzch starego świata (1914–1933)

I. I wojna światowa – Koniec stabilizacji i kwatera Hindenburga

II. Plebiscyt i III Powstanie – Bytom odcięty od korzeni

Cienie i blaski okupacji alianckiej (1921)

III. Traktat wersalski i radykalizacja nastrojów (teza Stodolki)

IV. Teatr i Muzyka – Ostatni bastion prestiżu Grenzstadt

Statystyki Finansowe Opery (sezony 1933–1936 – dane po 1933 r.)

V. Sprawa Potępy (Potempa) – Krwawy świt nowej ery

VI. Śmierć Giganta i finał epoki (1932)

Kim był Georg Brüning?

VII. Kalendarium (1914–1933)

Słowniczek i osoby:

Źródła i opracowania:

Złota Era Samodzielności. Od Wielkiej Reformy do Potęgi Kultury (1873–1914)

I. Reforma 1873 i status Miasta Wydzielonego (1890)

II. Georg Brüning: Architekt nowoczesnego Bytomia

III. Filary społeczności: Reinhold Schirmeisen i Ignatz Hakuba

IV. Elity intelektualne Gimnazjum: Od Floecknera po Kallera

Ciekawostka ocen:

V. Bytom jako centrum sztuki: Hans Knapp i operowa pasja

VI. Kościół św. Wawrzyńca: Świątynia przeniesiona w czasie

VII. Panorama Statystyczna: Burmistrzowie, Demografia i Finanse

Pełny wykaz burmistrzów Bytomia (Beuthen) od 1363 do 1945 r.

Kompletny Rozwój Demograficzny Miasta (1755–1944)

VIII. Wielka Wojna puka do drzwi: Hindenburg w Bytomiu

IX. Kalendarium i Źródła

Źródła i opracowania (wybór):

Pióro kronikarza i gazowy płomień. Bytom w zwierciadle statystyk i wielkich procesów (1862–1867)

I. Nowy wymiar sprawiedliwości i garnizon (1862–1863)

II. Echa Powstania Styczniowego i rosyjscy uciekinierzy

III. Franz Gramer: Życie i dzieło kronikarza

IV. Miasto w liczbach: Wielki Raport Demograficzny (1861)

V. Cień wojny 1866 roku i żniwo cholery

VI. Galeria postaci: Od biskupa do wielkiego kupca

VII. Słowniczek, Kalendarium i Źródła

Słowniczek postaci

Kalendarium kluczowych wydarzeń (1861–1867)

Źródła i opracowania:

Królowie cynku i feudalne kajdany. Bytom na drodze do nowoczesności (1832–1862)

I. Karol Godula i ratunek dla miasta

II. Galman, węgiel i industrialny boom

III. Problem „państw w państwie”: Gutsbezirke

IV. Cień nad miastem: Wielki Głód 1847 roku

V. Blaski i cienie modernizacji: Od gazu do kolei

VI. Śląski Kopciuszek: Joanna Gryzik i ślub stulecia

VII. Ksiądz Józef Szafranek: Lider i buntownik

VIII. Demografia, Kalendarium i Źródła