Pióro kronikarza i gazowy płomień. Bytom w zwierciadle statystyk i wielkich procesów (1862–1867)
Rok 1862 zapisał się w dziejach Bytomia (Beuthen) nie tylko blaskiem pierwszej miejskiej gazowni, ale przede wszystkim jako fundament nowoczesnej administracji państwowej. W tym odcinku kroniki Franz Stodolka prowadzi nas przez czas głębokich przeobrażeń: od historycznego przeniesienia sądu z Tarnowskich Gór, przez dramatyczne echa Powstania Styczniowego, aż po krwawe żniwo wojny 1866 roku i cholery.
I. Nowy wymiar sprawiedliwości i garnizon (1862–1863)
Po ukończeniu budowy monumentalnego gmachu sądu powiatowego i więzienia, 1 kwietnia 1862 roku nastąpiło historyczne przeniesienie wydziału sądu kryminalnego, który dotychczas stacjonował w Tarnowskich Górach (Tarnowitz). Już 7 kwietnia rozpoczęło się pierwsze posiedzenie sądu przysięgłych pod przewodnictwem dyrektora von Kunowsky’ego, który w mowie inauguracyjnej złożył miastu Bytom podziękowania za wielkie ofiary poniesione przy wznoszeniu tego gmachu.
Bytom w tym okresie pozostawał bez stałego garnizonu. Po odejściu 4. szwadronu 2. pułku ułanów do Głubczyc (Leobschütz) w 1857 roku, miasto pozostawało bez wojska aż do zakończenia wojny 1870/71. Sytuacja ta zmieniła się gwałtownie wraz z wybuchem niepokojów za kordonem granicznym.
II. Echa Powstania Styczniowego i rosyjscy uciekinierzy
Wybuch Powstania Styczniowego w 1863 roku w sąsiednim Królestwie Polskim („Polsce rosyjskiej”) zmusił Prusy do militarnego zabezpieczenia granicy. Na początku lutego 1863 roku do Bytomia przybył oddział ułanów oraz batalion 63. pułku piechoty z Strzelec Opolskich (Groß-Strehlitz).
„7 lutego, silnie naciskani przez polskich insurgentów, granicę pruską między Hutą Laura (Laurahütte) a Mysłowicami (Myslowitz) przekroczyło 19 rosyjskich oficerów i 374 żołnierzy z 207 końmi. Rosjan natychmiast rozbrojono i umieszczono w obozie biwakowym pod Katowicami (Kattowitz), gdzie spali na słomie okryci kocami.”
Przez Bytom przemaszerowały wówczas liczne jednostki: szwadron huzarów z Oławy (Ohlau), batalion 50. pułku piechoty z Wrocławia (Breslau) oraz oddziały artylerii. W lutym 1863 r. Prusy weszły z Rosją w formalną współpracę przeciw powstańcom (konwencja Alvenslebena).
III. Franz Gramer: Życie i dzieło kronikarza
W 1863 roku Franz Gramer oddał do rąk publicznych swoje opus magnum – pierwszą drukowaną kronikę Bytomia. Prace nad nią zlecił magistrat w 1859 roku na polecenie rządu w Opolu (Oppeln), który nakazał gminom systematyczne spisywanie dziejów lokalnych.
Franz Joseph Mathias Gramer (1797–1865): Urodził się w Bolkowie (Bolkenhain) jako syn nauczyciela. Studiował filologię we Wrocławiu, jednak po śmierci rodziców zmuszony był przerwać naukę. Został guwernerem u landrata von Tieschowitza w Rokitnicy (Rokitnitz). W 1829 roku objął posadę starszego nauczyciela (Oberlehrer) w Bytomiu, którą pełnił do śmierci w 1865 roku. Zmarł 28 lutego 1865 roku na skutek udaru, dwa lata po wydaniu kroniki.
IV. Miasto w liczbach: Wielki Raport Demograficzny (1861)
Spis ludności z 3 grudnia 1861 roku ukazuje Bytom (Beuthen) jako miasto gwałtownie rosnące. Liczyło ono wówczas 10 758 mieszkańców (5 391 mężczyzn i 5 367 kobiet) żyjących w 2 219 gospodarstwach domowych.
| Wyznanie | Liczba osób | Urodzenia (1860) | Zgony (1860) |
|---|---|---|---|
| Katolicy | 8 324 | 478 | 449 |
| Protestanci | 1 181 | 78 | 44 |
| Żydzi | 1 253 | 49 | 12 |
| OGÓŁEM | 10 758 | 605 | 505 |
Ciekawie przedstawia się statystyka językowa: 5 666 osób deklarowało język niemiecki jako wyłączny, natomiast 5 092 osoby posługiwały się językiem polskim i niemieckim lub wyłącznie polskim.
V. Cień wojny 1866 roku i żniwo cholery
W 1866 roku wybuchła wojna prusko-austriacka, która wstrząsnęła miastem nie działaniami militarnymi, lecz straszliwym gościem, który przybył w taborach wojskowych – cholerą. Bytom stał się punktem tranzytowym dla wojsk maszerujących na Morawy.
Rok śmierci: Epidemia cholery w 1866 roku była jedną z najtragiczniejszych w historii miasta. W krótkim czasie zmarło ponad 1000 mieszkańców. Był to czas trwogi, zamkniętych bram i masowych pogrzebów na cmentarzu cholerycznym.
VI. Galeria postaci: Od biskupa do wielkiego kupca
Franz Stodolka przywołuje sylwetki ludzi, którzy wywarli niezatarte piętno na mieście w tamtym okresie:
- Reinhold Schirmeisen (1842–1912): Proboszcz kościoła Świętej Trójcy (Trinitatis) od 1888 roku. Twórca Katolickiego Kasyna Obywatelskiego. Cieszył się tak wielkim poważaniem, że w 1907 roku był nawet rozważany jako kandydat na stolicę Poznań–Gniezno.
- Ignatz Hakuba (1841–1910): Bytomski radca, browarnik i filantrop. Uczestnik wojny 1870/71. Ufundował m.in. ołtarz główny w kościele św. Jacka i witraże w kościele Mariackim. Przekazał znaczące sumy testamentowe na cele dobroczynne i rozwój miasta.
- Simon Macha: Wielki kupiec i miłośnik starożytności, który sprawował społeczną opiekę nad drewnianym kościółkiem św. Wawrzyńca w parku miejskim, osobiście oprowadzając po nim zwiedzających.
VII. Słowniczek, Kalendarium i Źródła
Słowniczek postaci
- Adolf Manderle
- Burmistrz Bytomia w latach 1854–1876, pod którego rządami miasto przechodziło okres wielkiej industrializacji i reform komunalnych.
- Franz Gramer (1797–1865)
- Autor pierwszej, monumentalnej kroniki Bytomia wydanej w 1863 r., nauczyciel i badacz lokalnej historii.
- Reinhold Schirmeisen
- Zasłużony proboszcz i działacz społeczny, przez lata kształtujący życie religijne miasta.
- Ignatz Hakuba
- Przemysłowiec i filantrop, którego hojność pozwoliła na upiększenie wielu bytomskich świątyń.
Kalendarium kluczowych wydarzeń (1861–1867)
Źródła i opracowania:
- Franz Stodolka, „Deutsches Schicksal der Stadt Beuthen in Oberschlesien”, numery 02/1954, 03/1954, 04/1954, 06/1954.
- Franz Gramer, „Chronik der Stadt Beuthen”, 1863.
- Oskar Klaußmann, „Oberschlesien vor 55 Jahren”, 1911.
- Bytomski słownik biograficzny, red. Jan Drabina, Bytom 2004.
- Historia parafii Św. Trójcy w Bytomiu (datowanie 1888 i osoba pierwszego proboszcza).
W następnym odcinku (nr 11) przyjrzymy się reformom powiatowym z 1873 r. oraz drodze do utworzenia powiatu miejskiego (Stadtkreis) w 1890 r., a także początkom złotej ery nadburmistrza dr. Georga Brüninga.
