Chronica Bithomiensis
Wielka Oś Czasu Bytomia: TMB vs Franz Stodolka
Nota metodologiczna: Poniższe zestawienie porównuje dwa źródła: współczesny wykaz internetowy Towarzystwa Miłośników Bytomia (TMB) oraz kronikę spisaną w 1945 r. przez Franza Stodolkę.
Należy pamiętać, że brak wpisu w kolumnie TMB nie oznacza, że wydarzenie nie miało miejsca – wykaz TMB jest selektywny. Z kolei zapisy Stodolki, zwłaszcza dotyczące wczesnego średniowiecza, mogą zawierać XIX‑wieczne hipotezy lub lokalne legendy, które nie zawsze pokrywają się z nowszymi badaniami historycznymi.
| Rok | TMB (Współczesne WWW) | Kronika Franza Stodolki (Cytaty z polskiego tłumaczenia) |
|---|---|---|
| ok. 1000 | — | „Miejscowość Bytom musiała — sądząc po położeniu… — istnieć już przed rokiem 1000.” [Hipoteza autora] |
| 1020 | — | „Około roku 1020 Bolesław przeniósł swą siedzibę z Gniezna do Krakowa. Dla obrony nowej stolicy założył… gród na Sutuhali.” [Hipoteza/Legenda] |
| 1123-1125 | Wymieniony targ i dwie karczmy w Bytomiu (dochody Tyńca). | — |
| 1136 | Według bulli papieża Innocentego II: wieś „Zwersow” koło Bytomia, z dwiema karczmami i targiem (bez wzmianki o kopalniach srebra). TMB w tym punkcie nie wiąże wzmianki z górnictwem kruszcowym. | „W dokumentach Bytom pojawia się po raz pierwszy w 1136 roku w bulli papieża Innocentego II… jako miejsce występowania bogatych rud srebra.” Stodolka łączy bullę bezpośrednio z górnictwem srebra. |
| 1177/1178 | Kazimierz Sprawiedliwy odstępuje kasztelanię bytomską. | „1177 vermittelte König Kasimir II… doprowadził do nowego podziału Śląska.” (Stodolka podaje to jako datę podziału politycznego, ale przejęcie Bytomia datuje na 1179). |
| 1179 | (patrz wyżej) | „Tak oto w roku 1179 nasze Beuthen znalazło się pod panowaniem księcia Mieszka na Górnym Śląsku.” Stodolka wiąże to z chrzcinami syna Mieszka (Kazimierza) i darem „hilariter” (w wesołej ochocie). |
| 1229 | — | „Bytom był zatem już w roku 1229 miejscowością targową.” (Powołuje się na bullę Grzegorza IX). |
| 1231 | Budowa kościoła NMP (data niepewna?). | „Arcybiskup Władysław ufundował w 1231 roku kościół parafialny…” [Korekta: w przekazach jako fundator pojawia się raczej książę Władysław (opolski); tytuł „arcybiskup” u Stodolki wygląda na pomyłkę]. |
| 1241 | — | „Najazd Mongołów 1241… I Beuthen nie mogło ujść zniszczenia… Górnicy z Górnego Śląska mieli walczyć w bitwie pod Wahlstatt [Legnicą].” |
| 1254 | Lokacja miasta na prawie niemieckim. | „Tenże Władysław nadał Beuthen w roku 1254 prawo niemieckie… Gegeben zu Beuthen im Jahre des Herrn 1254.” Stodolka cytuje pełny akt lokacyjny. |
| 1257 | (po 1254) Fundacja kościoła franciszkanów. | „Tego samego dnia [24 maja 1257] ufundował w Bytomiu klasztor minoritów.” |
| 1289 | Kazimierz książę bytomski składa hołd Czechom. | „10 stycznia 1289 roku w Pradze uznał się lennikiem Czech.” |
| 1299 | Budowa szpitala św. Ducha. | „W roku 1299 Kazimierz II ufundował szpital Świętego Ducha na przedmieściu krakowskim.” |
| 1348-1350 | — | „W latach 1348–1350 szalała w całej Europie straszliwa zaraza… Również Bytom nie mógł pozostać od niej wolny.” |
| 1350 | Początek kryzysu górnictwa kruszcowego. | „Schon seit 1350 wurde bei Beuthen Brauneisenerz gegraben.” (Już od 1350 kopano pod Bytomiem rudę żelaza brunatnego). |
| 1363 / 1367 | Utopienie proboszcza (1367). | „Dnia 14 września 1363 roku utopieni.” Stodolka trzyma się daty 1363, choć wspomina, że Gramer woli 1367. |
| 1369 | Podział księstwa i miasta (losowanie). | „Dnia 26 stycznia 1369 roku dokonano pełnego podziału Bytomia… Granica przebiegała przez sam środek zamku, rynku…” |
| 1443 | — | „W roku 1443… przepadł pierwszy skrawek Górnego Śląska (Siewierz)… granica Polski została przysunięta bliżej ku Beuthen.” |
| 1460 | Rokowania polsko-czeskie w Bytomiu. | „W roku 1460 zawarto pokój w Beuthen [między książętami górnośląskimi].” |
| 1475 | Wielki pożar w mieście. | „Beuthen in zwei Teile geteilt 1369 bis 1475.” (Połączenie miasta w 1475, o pożarze wspomina przy dacie 1515). Uwaga: w TMB zjednoczenie miasta datowane jest na 1459, a 1475 to przede wszystkim „wielki pożar”. |
| 1515 | — | „1515 został Bytom przez pożar prawie całkowicie zniszczony.” |
| 1526 | Czechy (a z nimi Śląsk) przechodzą pod polityczne panowanie Habsburgów. | „30 kwietnia 1526 ogłoszono w Bytomiu pierwszą Wolność Górniczą.” U Stodolki temat „zastawu Hohenzollernów” przewija się przy dacie 1526; w kalendarium TMB zastaw datowany jest na 1532 (po śmierci Jana II). |
| 1532 | Po śmierci księcia Jana II Bytom i księstwo bytomskie oddane w zastaw margrabiemu Jerzemu Hohenzollernowi. | „Beuthen w zastawnym posiadaniu Hohenzollernów… W 1532 założono księgę gruntową.” |
| 1551 | — | „1551 spłonął Bytom znowu prawie doszczętnie.” |
| 1588 / 1589 | Rokowania polsko-austriackie (Bitwa pod Byczyną). | „Dnia 9 marca 1589 roku zawarto pokój bytomski… Arcyksiążę Maksymilian zrzeka się korony polskiej.” |
| 1603 | Bytom liczy 188 domów. Urbarz. | „Jerzy Fryderyk zmarł 26 kwietnia 1603 roku.” (Stodolka podaje datę śmierci margrabiego, co wymusiło nowy urbarz). |
| 1623 | — | „18 marca 1623 roku państwa Bytom i Oderberg zostały przekazane Lazarusowi I Hencklowi von Donnersmarck.” |
| 1626 / 1627 | (Wojna 30-letnia) Wojska Mansfelda. | „W czerwcu 1627 przybył Wallenstein… W roku 1626 Beuthen było obsadzone wojskami cesarskimi z regimentu Colloredo.” |
| 1643 | — | „Dnia 7 października 1643 Bytom został przez Szwedów napadnięty i doszczętnie złupiony… Szwedzi chcieli miasto podpalić.” |
| 1675 | Pożar kościoła Mariackiego. | (Stodolka w tym roku pisze o ułaskawieniu kobiety mającej stracić ucho – 23 sierpnia 1675). |
| 1683 | Sierpień: Jan Sobieski w Bytomiu (obóz w Bobrku). | „Dnia 20 sierpnia 1683 w piekarskim kościele [sanktuarium] uprosił król u Matki Bożej wsparcia… jechał król w karecie przez Bytom.” |
| 1697 | Wolne Państwo Stanowe. | „Dnia 14 listopada 1697 cesarz… podnosząc państwo Bytom do wolnej pańskości stanowej.” |
| 1704 | Spór o galman (Giesche). | „Dnia 22 listopada 1704… Giesche… otrzymał przywilej, aby w Śląsku przez lat 20 galman kopać.” |
| 1711 | — | „Bulla papieża Klemensa XI z dnia 24 listopada 1711, mocą której Bytom… od klątwy [za mord księży] uwolniony został.” [Tradycja lokalna / przekaz kronikarski] |
| 1728 | — | „Dnia 4 maja 1728 hrabia Karl Joseph odnowił bractwo strzeleckie… pierwszy król strzelecki.” |
| 1737 | — | „W roku 1737 epidemia tyfusu w ciągu czterech miesięcy porwała przeszło 300 ludzi.” |
| 1742 | Prusy zagarniają Śląsk. | „Bytom przechodzi w roku 1742 do Prus.” |
| 1783 | Przebudowa kościoła franciszkanów. | „W roku 1783 ukończono przebudowę klasztoru minoritów.” |
| 1804 | Budowa kaplicy św. Jacka w Rozbarku. | „Dnia 7 czerwca 1804 cała przedmiejska dzielnica Blottnitza została obrócona w popiół przez pożar.” |
| 1807 | Wojska napoleońskie (1806-1807). | „Dnia 1 lutego 1807 polska banda insurgentów… napadła na Beuthen… W sierpniu 1807 wkroczył do Beuthen 3. francuski pułk strzelców.” |
| 1813 | — | „Karl Joseph Erdmann, wstąpił w roku 1813 jako bojownik o wolność do wojska i umarł… pod Lützen.” |
| 1831 | Epidemia cholery (28.VI – 20.IX). | „1831, 28 lipca: W Beuthenie wybucha cholera… Choroba wygasła pod koniec września.” [Rozbieżność źródeł: czerwiec vs lipiec] |
| 1848 | Wiosna Ludów (2 maja). | „1848 9 maja: Rozruchy rewolucyjne zostają rychło stłumione przez strzelców obywatelskich i ułanów.” TMB notuje zaburzenia 2 maja; Stodolka opisuje inną datę/etap zamieszek. |
| 1855 | Kolej wąskotorowa. | „Dnia 15 października 1855… gildii strzeleckiej nadano… wstęgę orderu domu Hohenzollernów.” (Stodolka skupia się na Bractwie Kurkowym). |
| 1862 | Zakaz budynków drewnianych. | „Dnia 19 stycznia 1862 zapłonęły w mieście pierwsze płomienie gazowe… 1 kwietnia 1862 przeniesienie sądu kryminalnego.” |
| 1873 | Podział powiatu bytomskiego. | „1873 1 stycznia: Podział powiatu beuthenskiego na powiaty Beuthen, Tarnowitz, Zabrze i Kattowitz.” |
| 1890 | Powiat miejski (wydzielony). | „1890 1 kwietnia: Beuthen występuje z powiatu i staje się pierwszem na Górnym Śląsku miastem wydzielonem.” |
| 1914 | — | „1914 wrzesień: Hindenburg zakłada w gimnazyum swą kwaterę główną… W Dniu Pokuty 1914 słychać grzmot armat od bliskiego frontu rosyjskiego.” |
| 1919 | I powstanie śląskie (sierpień). | „Dnia 17 sierpnia 1919… wybuchło… powstanie polskie, które jednak szybko stłumiono.” |
| 1920 | Komisariat Plebiscytowy / II powstanie. | „Dnia 2 lutego 1920 wkroczyli do Bytomia francuscy strzelcy alpejscy… Dnia 20 sierpnia 1920 wybuchło następnie drugie powstanie.” |
| 1921 | Plebiscyt (20 marca): powiat wiejski 62,9% za Polską; w mieście 27,9% za Polską. III powstanie: noc 2/3 maja. | „Głosowanie na dzień 20 marca 1921… prawie 80% oddano za Niemcami…” Doprecyzowanie: ~80% za Niemcami dotyczy raczej samego miasta; TMB podaje w Bytomiu 27,9% za Polską (czyli 72,1% za Niemcami). „W nocy z 3 maja 1921 wybuchło trzecie powstanie polskie.” |
| 1930 | Budowa Muzeum. | „Gdy w roku 1930 ukończono nowy, nowoczesny gmach muzealny na placu Moltkego, przeniesiono tam zbiory.” |
| 1938 | Spalenie synagogi (9/10 listopada). | (Stodolka w tym tłumaczeniu nie podaje daty spalenia synagogi wprost w kalendarium, wspomina o 1938 w kontekście Austrii i planów przeniesienia miasta). |
| 1945 | 28 stycznia: Powrót do Polski. | „Zajęcie Bytomia nastąpiło w nocy na 27 stycznia 1945.… Do walk ulicznych nie doszło… W niedzielę 28 stycznia wszystkie kobiety… musiały wykonywać prace porządkowe.” Chronologia: noc 27/28 stycznia to wejście wojsk; 28 stycznia bywa podawany jako data „oficjalna” w miejskich kalendariach. |
