Skip to contentSkip to main navigationSkip to footer

Mistrz bez dyplomu. Jak Paul Jackisch stworzył wielkomiejski Bytom

Portret Paula Jackischa, Królewskiego Radcy Budowlanego z Bytomia, na tle zaprojektowanego przez niego Ratusza.

Mistrz bez dyplomu

W historii śląskiej architektury dominują nazwiska absolwentów berlińskich akademii. On był inny. Paul Jackisch – mistrz budowlany z Opola, prawdopodobnie bez akademickiego dyplomu, który otrzymał od króla Prus tytuł radcy budowlanego i nadał Bytomiowi wielkomiejski sznyt.

KARTA EWIDENCYJNA: PAUL JACKISCH
Urodzony 17 lipca 1825, Opole (rodzina rzemieślnicza)
Zmarł 27 listopada 1912, Bytom (pochowany na Mater Dolorosa)
Wykształcenie Brak potwierdzonego wykształcenia akademickiego; mistrz budowlany
Tytuł Radca budowlany (Baurat) – tytuł nadany w 1892 r.
Funkcje Mistrz Budowlany, Radny Miejski, Honorowy Obywatel Bytomia
Adres w Bytomiu Ul. Katowicka 4 (późniejsza siedziba kina „Bałtyk”)

Paul Adalbert Emil Jackisch nie pozostawił po sobie akademickiego dyplomu, lecz budowle, które przez dziesięciolecia kształtowały Górny Śląsk. Urodził się w Opolu w rodzinie o silnych tradycjach rzemieślniczych. Jego ojciec August był mistrzem murarskim, a wuj Joseph — malarzem. W takim środowisku młody Paul poznawał budownictwo przede wszystkim od strony praktycznej.

Jak zauważył historyk Przemysław Nadolski, Jackisch nie posługiwał się tytułem architekta, co pozwala przypuszczać, że nie ukończył studiów akademickich. Drogę zawodową przeszedł zapewne w rzemieślniczej praktyce budowlanej, zdobywając tytuł mistrza budowlanego (Baumeister). W 1892 roku otrzymał od króla Prus honorowy charakter radcy budowlanego (Charakter als Baurat) — potwierdza to urzędowy Zentralblatt der Bauverwaltung. Było to wyróżnienie, a nie dowód ukończenia uczelni technicznej.

Bytomski ratusz i kamienna głowa

Dawny ratusz w Bytomiu zaprojektowany przez Paula Jackischa, z charakterystyczną wieżą zegarową.
Nieistniejący już Ratusz w Bytomiu, wzniesiony w latach 1877–1879 na fundamentach starego magistratu. To najważniejsze świeckie dzieło Jackischa, które zniknęło z krajobrazu miasta po 1945 roku.

Jego najważniejszym świeckim dziełem w Bytomiu był bez wątpienia gmach Ratusza. Budowa, prowadzona w latach 1877–1879, stanowiła wyzwanie inżynieryjne – nowy, okazały obiekt wznoszono bowiem dokładnie na fundamentach starego, wyburzonego magistratu.

Kamienna głowa burmistrza — co wiemy ze źródeł?
Na wschodniej stronie ratuszowej wieży, wysoko pod oknem zegarowym, znajdowała się kamienna podobizna Ernsta Küpera, ówczesnego pierwszego burmistrza Bytomia. Simon Macha, opisując w 1928 roku dzieje ratusza, wiązał umieszczenie podobizny z budową nowego gmachu. Istnienie medalionu potwierdza także później przedrukowany opis dawnych ulic miasta. Nie znamy jednak nazwiska rzeźbiarza ani tego, kto podjął decyzję o wykonaniu portretu. W sprawdzonych źródłach nie ma również podstaw, by przypisywać Jackischowi złośliwy żart wymierzony w burmistrza. Źródła: Simon Macha, Der steinerne Kopf am Beuthener Rathausturm (1928; przedruk 1959, s. 27–28); G. Cibis, Die Beuthener Straßen im Jahre 1929 (wydanie z 1962 r., s. 43).
PRZETARG
1875

DOKUMENT TECHNICZNY: WENTYLACJA I OGRZEWANIE

Paul Jackisch zajmował się nie tylko reprezentacyjnymi fasadami. W maju 1875 roku gazeta branżowa Der Berggeist opublikowała ogłoszenie o przetargu na instalacje w dwóch lazaretach Spółki Brackiej w Królewskiej Hucie i Zabrzu. Oferty należało składać do 1 czerwca w bytomskim biurze Jackischa, gdzie udostępniono rysunki i warunki techniczne.

Ogłoszenie dotyczyło dwóch rozwiązań:
> Pulsions-Ventilation: wentylacji nawiewnej.
> Wasserheizung: ogrzewania wodnego.

To dowód jego udziału w organizacji technicznego przedsięwzięcia, nie zaś potwierdzenie osobistego autorstwa wszystkich instalacji. Niezależnie od tego Franz Gruber wymienia Jackischa przy realizacji pawilonów szpitalnych w Królewskiej Hucie w latach 1872 i 1875.

Źródła: Der Berggeist, Jg. 20, nr 43, 28.05.1875; Franz Gruber, Neuere Krankenhäuser, Wien 1879, s. 78–79.

Oberschlesischer Kirchenbauer

Przydomek „Górnośląski Budowniczy Kościołów” nie był na wyrost. Jackisch sakralizował krajobraz przemysłowego Śląska. Jego świątynie, często utrzymane w surowym, ceglanym neogotyku, do dziś są dominantami wielu miast aglomeracji.

  • Bytom: Neogotycki kościół św. Trójcy (budowa w latach 80. XIX wieku) oraz gmach dzisiejszej Szkoły Muzycznej z reprezentacyjną aulą (około 1870 r.).
  • Mysłowice: Projekt ratusza (1866–1868) oraz projekt kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa z 1883 roku, później zmodyfikowany ze względów finansowych. Budową świątyni kierował budowniczy Müller.
  • Siemianowice Śląskie: Projekt kościoła parafialnego p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego.
  • Ornontowice: Projekt i kosztorys kościoła św. Michała Archanioła przygotowane w 1889 roku; budowę zrealizowano w latach 1892–1893.
  • Lubomia: Opracowanie projektu kościoła na podstawie szkiców ministerialnych. Według relacji z 1887 roku realizację prowadził powiatowy inspektor budowlany Schorn.
  • Gliwice: Jackisch przedstawił neogotycką propozycję kościoła św. Piotra i Pawła, lecz ostatecznie wybrano inny projekt. Nie należy przypisywać mu autorstwa zrealizowanej świątyni.
  • Inne realizacje i współpraca: Świętochłowice (św. Piotra i Pawła), Katowice-Bogucice (św. Szczepana), Mikołów (udział w realizacji kościoła ewangelickiego według projektu F. A. Stülera).

Zagadka Mater Dolorosa: Sprostowanie

Przez lata w wielu publikacjach powielano informację, jakoby Jackisch był projektantem perły bytomskiego neogotyku – kaplicy cmentarnej Mater Dolorosa przy ul. Piekarskiej. Nowsze analizy archiwalne wymagają jednak korekty tej wiedzy.

Projekt kaplicy przypisuje się wiedeńskiemu architektowi, pochodzącemu z Bytomia Hugonowi Heerowi — potwierdza to także opis zabytku Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Paul Jackisch był natomiast związany z realizacją budowli, ukończonej w 1882 roku, i w historycznych wspomnieniach występuje jako jej budowniczy. Projektant i budowniczy nie musieli być tą samą osobą.

Ojciec Miasta bez własnego domu

Paul Jackisch był człowiekiem instytucją. Przez ponad trzy dekady zasiadał w Radzie Miejskiej, pełniąc funkcję nieetatowego członka magistratu. W 1890 roku otrzymał honorowy tytuł „Starszego Miasta” (Stadtältester), a na 70. urodziny – najwyższy zaszczyt: tytuł Honorowego Obywatela Bytomia.

Paradoks jego życia polegał na tym, że choć „zbudował” pół regionu, według wspomnień nie postawił dla siebie własnego domu. Mieszkał m.in. w kamienicy przy dzisiejszej ul. Katowickiej 4, w której później działało kino „Bałtyk”. Dawna nazwa tego traktu to Dyngosstraße (spotyka się także pisownię Düngosstraße); numerację historyczną należy jednak odróżniać od dzisiejszej.

Zmarł 27 listopada 1912 roku w wieku 87 lat. Niektóre późniejsze wspomnienia, między innymi tekst Simona Machy, podają rok 1913, ale ustalenia metrykalne wskazują na 1912 (księga zgonów parafii Świętej Trójcy, wpis nr 468/1912). Spoczywa na cmentarzu Mater Dolorosa, w sąsiedztwie kaplicy, przy której realizacji pracował.

📚 Bibliografia i Źródła

Archiwalia i prasa XIX/XX wieku
  • Annalen für Gewerbe und Bauwesen, Bd. 30/31, 1892, Nr. 349/372.
  • Zentralblatt der Bauverwaltung, Jg. 12, 1892.
  • Zentralblatt der Bauverwaltung, Jg. 7, 1887 — informacja o kościele w Lubomi i zakresie udziału Jackischa.
  • Der Berggeist: Zeitung für Berg-, Hüttenwesen u. Industrie, Jg. 20, nr 43, 28.05.1875 — ogłoszenie przetargu na instalacje szpitalne.
  • Amtsblatt des Regierungspräsidenten in Oppeln, Bd. 61, 1876.
  • Franz Gruber, Neuere Krankenhäuser (Bericht über die Weltausstellung in Paris 1878), Wien 1879, s. 78–79.
  • Chronik der Königlichen Universität zu Breslau für das Jahr vom 1. April 1909 bis zum 31. März 1910, Jg. 24.
  • Simon Macha, Der steinerne Kopf am Beuthener Rathausturm (tekst z 1928 r.), „Gleiwitzer – Beuthener – Tarnowitzer Heimatblatt”, styczeń 1959, nr 1, s. 27–28 (archiwum roczników).
  • G. Cibis, Die Beuthener Straßen im Jahre 1929, „Gleiwitzer – Beuthener – Tarnowitzer Heimatblatt”, maj 1962, nr 5, s. 40–44, zwłaszcza s. 43 (skan w Digishelf).
  • Die Entstehung der Pfarrei St. Peter und Paul in Gleiwitz, relacja historyczna, s. 27–28 (skan w materiałach kwerendy) — informacja o niezrealizowanej propozycji Jackischa dla Gliwic.
  • Gleiwitzer – Beuthener – Tarnowitzer Heimatblatt, inne analizowane wydania: 08/1962; 09/1970; 10/1954 (materiał uzupełniający).
  • Oberschlesien im Bild, Nr. 12, 1925; Nr. 4, 1927.
Opracowania i prasa współczesna
  • Przemysław Nadolski, Paul Jackisch – bytomski architekt, „Życie Bytomskie”, 22.04.2003, R. 47, nr 16 (2396), s. 8 (oryginalny numer – PDF).
  • Przemysław Nadolski, Wielce zasłużony nadburmistrz, „Życie Bytomskie”, 25.08.2003, R. 47, nr 34 (2414), s. 13 — wzmianka o współpracy Brüninga z Jackischem.
  • Narodowy Instytut Dziedzictwa, Zespół cmentarza Mater Dolorosa w Bytomiu — autorstwo projektu kaplicy (opis zabytku).
  • JR, Paul Jackisch, „Rynek 7”, 2014, nr 7 (132), s. 12; Helena Jadwiszczok-Molencka, materiał o dawnej poczcie przy ul. Piekarskiej, „Rynek 7”, 2015, nr 3 (139).
  • Dariusz Falecki, Łyk klasyki na Rynku, „Co Tydzień Mysłowice”, 25.10.2012, nr 43 (1100), s. 14.
  • Towarzystwo Miłośników Ornontowic, Kościół parafialny w Ornontowicach, część I, dodatek „Zeszyty Historyczne”, „Głos Ornontowic”, 2023, nr 11.
  • Małgorzata Derus, Z dziejów budownictwa w Siemianowicach – Otton Urbańczyk, „Siemianowicki Rocznik Muzealny”, nr 10, 2011, s. 45–47.
  • Historia Mysłowic. Tom I: Do 1922 roku, wyd. 3 rozszerzone, uzupełnione i poprawione, s. 212–214 (projekt kościoła NSPJ).
Netografia
  • Portal Slazag.pl: Paul Jackisch – zapomniany śląski architekt.
  • Oficjalna strona Miasta Bytom: Panteon bytomski.

© 2026 flaczek.com | Opracowanie na podstawie kwerendy archiwalnej

0
0

There are no comments yet

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *