Złota Era Rozwoju. Od Reformy Administracyjnej do Potęgi Kultury (1873–1914)
Okres między reformą administracyjną z 1873 roku a wybuchem I wojny światowej przyniósł Bytomiowi (Beuthen) wyjątkowo szybki rozwój. Po podziale rozległego powiatu bytomskiego miasto pozostało siedzibą jego okrojonej części, a 1 kwietnia 1890 roku zostało wydzielone z powiatu ziemskiego jako osobny powiat miejski (Stadtkreis). Za rządów Georga Brüninga Bytom rozbudował infrastrukturę komunalną oraz reprezentacyjne instytucje kultury i oświaty.
I. Reforma 1873 i status Miasta Wydzielonego (1890)
Gwałtowny rozwój przemysłowy wymusił głębokie zmiany administracyjne w regionie. W 1873 roku z rozległego powiatu bytomskiego (Kreis Beuthen) wydzielono trzy nowe powiaty: katowicki (Kattowitz), tarnogórski (Tarnowitz) i zabrzański (Zabrze; późniejszy Kreis Hindenburg O.S.). Pozostała część nadal funkcjonowała jako powiat bytomski, a Bytom zachował siedzibę władz powiatowych.
Milowy krok nastąpił 1 kwietnia 1890 roku. Bytom oficjalnie wystąpił ze struktur powiatu ziemskiego i utworzył własny powiat miejski (Stadtkreis, miasto wydzielone). W realiach pruskich był to status zbliżony do dzisiejszego „miasta na prawach powiatu”. Nie oznaczał pełnej autonomii, lecz wyodrębnienie miasta jako samodzielnej jednostki administracji powiatowej i poszerzenie zakresu kompetencji magistratu.
Podział z 1873 roku przeprowadzono w okresie urzędowania landrata Hugo Solgera (1860–1874); sam fakt zbieżności chronologicznej nie wystarcza jednak, by przypisywać mu osobiste autorstwo reformy. Według relacji Stodolki w 1900 roku starostwo powiatowe (Landratsamt) przeniosło się do nowej siedziby przy placu Moltkego (Moltkeplatz, obecnie plac Sobieskiego), a dotychczasowy budynek przy placu Klasztornym (Klosterplatz) miasto odkupiło za 111 000 marek z przeznaczeniem na Stadthaus – dodatkowy budynek magistratu.
II. Georg Brüning: Architekt nowoczesnego Bytomia
20 listopada 1882 roku rada miejska jednogłośnie wybrała dr. Georga Brüninga (1851–1932) na burmistrza; urzędowanie rozpoczął w 1883 roku. Od 21 marca 1892 roku posługiwał się tytułem nadburmistrza (Oberbürgermeister), a z urzędu zrezygnował w 1919 roku.
Dr Georg Brüning – wizjoner i budowniczy nowoczesnego Bytomia.
Jego 36-letnie rządy to złota era miasta: czas budowy nowoczesnej sieci wodociągowej, kanalizacji, brukowanych ulic oraz reprezentacyjnych gmachów użyteczności publicznej. Brüning cieszył się opinią urzędnika o niezwykłej merytoryce i bezstronności. W kronice Stodolki odnotowano, że w późniejszych ocenach i kontrolach pruskiej administracji finansowej bytomską gospodarkę miejską przedstawiano jako wzorcową pod względem organizacji i oszczędności. To on nadał Bytomiowi (Beuthen) sznyt metropolii, dbając o każdy aspekt życia komunalnego, od regulaminów urzędów po estetykę placów miejskich.
III. Filary społeczności: Reinhold Schirmeisen i Ignatz Hakuba
Bytom przełomu wieków zawdzięczał swój rozwój nie tylko urzędnikom, ale i społecznikom. Ignatz Hakuba (29 lipca 1841 – 8 listopada 1910), rodowity bytomianin, zgromadził majątek na handlu piwem. Wspierał stypendiami uboższą młodzież oraz finansował cele kościelne i miejskie. W 1904 roku przekazał 50 000 marek na wzniesienie pomnika króla Fryderyka II Wielkiego, a w 1909 roku dalsze 100 000 marek na rozwój ogrodu zoologicznego w Parku Miejskim. Zmarł przed odsłonięciem pomnika i planowanym wręczeniem mu honorowego obywatelstwa.
Równolegle działał proboszcz kościoła Trójcy Świętej (Trinitatis), Reinhold Schirmeisen (1842–1912). Założył Stowarzyszenie Leona (Leoverein) dla młodych mężczyzn i doprowadził do powstania kompleksu Krüppelheim zum Heiligen Geist przy Kurfürstenstraße, wznoszonego w latach 1910–1912. Według relacji Stodolki odrzucał propozycje wysokich godności kościelnych, aby pozostać w Bytomiu.
IV. Elity intelektualne Gimnazjum: Od Floecknera po Kallera
Gimnazjum Królewskie (Humanistyczne), utworzone w 1867 roku, było ważnym ośrodkiem intelektualnym miasta. Przez cztery dekady nauczał tu orientalista prof. dr Floeckner (spotykany jest również zapis nazwiska: Flöckner). Do uczniów gimnazjum należeli poeta Bruno Arndt (1874–1922) oraz późniejszy biskup warmiński Maximilian Kaller (1880–1947), syn bytomskiego kupca Josepha Kallera.
Ciekawostka ocen:
Według anegdoty zapisanej przez Stodolkę dyrektor dr May pokazał biskupowi Kallerowi jego dawny arkusz ocen: przyszły biskup miał otrzymywać u prof. Floecknera z religii jedynie stopnie dostateczne.
Ważną postacią był także Franz Samol (1866–1945), wieloletni kierownik sierocińca Kaiser-Wilhelm-Stift i badacz dziejów lokalnych. Przeszukiwał on akta urzędu ksiąg wieczystych i stare księgi cechowe, ratując od zapomnienia historię Rozbarku (Roßberg) oraz losy dawnych bytomskich rodzin mieszczańskich.
V. Bytom jako centrum sztuki: Hans Knapp i operowa pasja
Teatr Miejski i Dom Koncertowy otwarto 1 października 1901 roku. Uroczystość rozpoczęła uwertura Ludwiga van Beethovena Poświęcenie domu, po której Hans Knapp wygłosił prolog; następnie pokazano alegoryczny „żywy obraz”, a dopiero później wystawiono Dziewicę Orleańską Friedricha Schillera. Gmach powstał z inicjatywy Franza Landsbergera i założonego w 1900 roku towarzystwa budowy domu koncertowego; miasto udostępniło parcelę.
Dyrektor Hans Knapp rozwinął repertuar teatru. Początkowo dominowały dramat i operetka; regularne przedstawienia operowe pojawiły się od 1905 roku. Wystawiano między innymi dzieła Verdiego i Wagnera, a w większych realizacjach uczestniczył bytomski Singverein. Sukcesy odnosił tu także kompozytor Paul Kraus, nauczyciel z Rozbarku (Roßberg). Życie muzyczne rozwijały również chóry i środowisko skupione wokół firmy Musikhaus Cieplik.
VI. Kościół św. Wawrzyńca: Świątynia przeniesiona w czasie
Niezwykłym zabytkiem w krajobrazie miasta stał się drewniany kościół św. Wawrzyńca (Schrotholzkirche). Po wzniesieniu w Mikulczycach nowego kościoła w 1892 roku magistrat Bytomia kupił stary obiekt w 1901 roku za 500 marek. Budowlę rozebrano i ponownie złożono w zachodniej części Parku Miejskiego.
W 1921 roku w świątyni urządzono muzeum sztuki sakralnej, otwarte w niedziele i święta. Według Stodolki opiekował się nim kupiec i kolekcjoner Simon Macha. W 1933 roku przedmioty muzealne usunięto, a kościół przekształcono w miejsce pamięci poległych w I wojnie światowej.
VII. Panorama statystyczna: Władze i demografia
Udokumentowane wzmianki o burmistrzach i nadburmistrzach Bytomia (1363–1945)
Uwaga krytyczna: zestawienie dla epoki przednowoczesnej jest zbiorem poświadczonych wzmianek, a nie ciągłą listą kadencji. Wykaz Helmuta Neubacha dotyczy wyłącznie nadburmistrzów od 1890 roku i sam autor określił zgromadzone dane jako skąpe. Brak nazwiska przy danym okresie nie dowodzi wakatu urzędu.
| Lata | Osoba | Lata | Osoba |
|---|---|---|---|
| 1363 | Andreas Fabrici | 1762 | Lehmann |
| 1411 | Franz Rote | 1763 | Blasius Mallek |
| 1471 | Benedikt Kiczka | 1764–1765 | von Rausendorf |
| 1538 | Johann Knefflik | 1766–1768 | Szigalski |
| 1562 | Wenzel Prokop | 1775 | Anton Slotta |
| 1573 | Georg Rzepka | 1777 | Johann Pellegrini |
| 1574 | Vinzenz Götzke | 1783–1797 | von Rausendorf |
| 1592 | Alexander Dluhinikel [?] | 1798 | Schneider |
| 1627 | Hans Scholz | 1799 | von Fragstein |
| 1632 | Johann Grohut | 1808–1809 | Radlinski (wariant polski: Radliński) |
| 1640 | Jakob Koskins [?] | 1809 | Anton Jonas |
| 1642–1648 | Martin Scholz | 1814 | Wolny |
| 1650 | Paul Ochsmann | 1815–1818 | Radliński |
| 1653 | Johann | 1819 | Apotheker Schulz |
| 1666 | Georg Geising | 1825 | Kapitän Herbst |
| 1691 | Hans Tomaschowski | 1828 | Ernst Schmude |
| 1712 | Georg Franz Psinski (u Gramera: Pscinski) | 1832 | Kapitän Herbst |
| 1716 | Franz Höflich | 1841–1853 | Joseph Proske |
| 1718 | Martin Lindner | 1854–1876 | Manderle |
| 1720 | Johann Mokrski | 1876–1882 | Küper |
| 1723 | Samuel Barth [?] | 1883–1919 | Dr. Georg Brüning |
| 1724 | Johann Kusnicius [?] | 1919–1921 | Hubert Leeber |
| 1747 | Joseph Ogon | 1921–1922 | Dr. Bernhard Stephan |
| 1755 | Andreas Horzka | 1923–1924 | brak danych w wykazie Neubacha |
| 1756 | Hartzik [?] | 1925 | Hubert Leeber (po raz drugi) |
| 1926–1932 | Dr. Adolf Knakrick | ||
| 1933 | Oskar Wackerzapp (komisarycznie) | ||
| 1934–1943 | Schmieding | ||
| 1943–1945 | ? ? — nazwisko nieustalone u Neubacha |
Daty Georga Brüninga: Neubach podał w wykazie nadburmistrzów lata 1890–1918. Inne źródła rozróżniają wybór na burmistrza (20 listopada 1882), rozpoczęcie urzędowania (1883), używanie tytułu nadburmistrza (od 21 marca 1892) oraz rezygnację (1919). Dlatego zapis „1883–1919” opisuje całe kierowanie miastem, nie wyłącznie okres posługiwania się tytułem Oberbürgermeister.
Lata 1943–1945: znaki „? ?” w artykule Neubacha oznaczają lukę badawczą — autor nie znał nazwiska urzędnika. Nie są dowodem „całkowitego rozpadu struktur samorządowych” ani nie potwierdzają daty przekazania władzy. Miejski zarys dziejów podaje jedynie, że administracja cywilna objęła Bytom w marcu 1945 roku.
Wybrane dane o liczbie mieszkańców miasta
To wybrane punkty, a nie „kompletny” ciąg roczny. Przy porównywaniu danych trzeba uwzględnić zmiany granic; 1 stycznia 1927 roku do Bytomia włączono gminę i obszar dworski Rozbark (Roßberg).
VIII. Wielka Wojna puka do drzwi: Hindenburg w Bytomiu
„Złota era” pokoju zakończyła się gwałtownie latem 1914 roku. Generał Paul von Hindenburg przebywał w Bytomiu od 21 do 28 września 1914 roku. W dawnym Gimnazjum Królewskim, obecnie siedzibie szkoły muzycznej przy ul. Moniuszki, ulokowano kwaterę dowództwa formowanej na Górnym Śląsku 9. Armii. Zwycięstwo pod Tannenbergiem, które zbudowało jego legendę, nastąpiło już wcześniej — pod koniec sierpnia 1914 roku — nie po wyjeździe z Bytomia.
IX. Kalendarium i Źródła
Źródła i opracowania (wybór):
- Franz Stodolka, „Deutsches Schicksal der Stadt Beuthen in Oberschlesien”, odcinki z lat 1953–1954 oraz zeszyt 06/1955.
- Monographien deutscher Städte, Bd. XV: Beuthen O/S., 1925.
- Franz Gramer, Chronik der Stadt Beuthen in Ober-Schlesien, 1863 (wydanie cyfrowe dostępne w Śląskiej Bibliotece Cyfrowej).
- J. Drabina (red.), Historia Bytomia 1254–2000, Bytom 2000 (kontekst administracyjny i społeczny).
- Bytomski słownik biograficzny, red. J. Drabina, Bytom 2004 (biogramy: m.in. Brüning, Hakuba, Schirmeisen i inni).
- Helmut Neubach, „Die Beuthener Oberbürgermeister”, Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt, grudzień 1975, nr 12. Jest to krótki komunikat badawczy i prośba o uzupełnienie danych, nie kompletne studium sukcesji urzędu.
- Erich Peter, Geschichte des Oberschlesischen Landestheaters und Landesorchesters in Beuthen OS. Ein Dokumentationsbericht, Dortmund 1972.
- Źródła urzędowe i statystyczne Prus / Prowincji Śląskiej (XIX w.): roczniki i wykazy administracyjne powiatów (Kreise) oraz miast wydzielonych (Stadtkreise).
- Materiały instytucjonalne: Miasto Bytom (noty biograficzne / artykuły okolicznościowe), Opera Śląska (historia teatru/operowego gmachu), Śląska Biblioteka Cyfrowa.
