Bractwo Strzeleckie w Bytomiu / Schützengilde zu Beuthen O.S. Elita, srebrny kur i ostatnie lato starego świata

Privilegierte Schützengilde in Beuthen O.S. — dzieje bytomskich strzelców od średniowiecznych tradycji obrony miasta po czerwiec 1939 roku.

Wstęp: srebrny kur, którego już nie ma

Bytom miał wiele elit: urzędniczą, kupiecką, przemysłową, rzemieślniczą i kościelną. Przez długie stulecia istniała jednak jeszcze jedna wspólnota, w której te światy spotykały się przy tarczach, sztandarach, muzyce i ceremoniale: Bractwo Strzeleckie w Bytomiu, czyli historyczna Schützengilde zu Beuthen O.S.. Określenie „bractwo kurkowe” pozostaje tu użyteczne dla polskiego czytelnika, ale nazwą bliższą źródłom dla dawnej organizacji bytomskiej jest właśnie Bractwo Strzeleckie.

Nie była to tylko grupa ludzi z bronią. Bractwo było miejskim rytuałem prestiżu. Rzeźnicy, piekarze, kupcy, fabrykanci, lekarze, urzędnicy i wojskowi w stanie spoczynku występowali tu jako królowie, rycerze, marszałkowie, mistrzowie strzeleccy, członkowie zarządu i zwycięzcy zawodów. Dla genealoga to materiał szczególny: nazwisko pojawia się często razem z zawodem, funkcją, rokiem i miejscem w miejskiej hierarchii.

Nad tą historią unosi się zagadka zaginionego srebrnego kura. Według tradycji był to najcenniejszy klejnot gildii — srebrny ptak, symbol królewskiego zwycięstwa. W nocy z 3 na 4 marca 1839 roku z sali posiedzeń bytomskiego magistratu skradziono pamiątki Bractwa: insygnia, odznaki i srebrne zawieszki. Ten epizod jest jednym z najbardziej filmowych momentów w dziejach bytomskich strzelców, a zarazem kluczem do krytycznego spojrzenia na legendę o kurze z 1452 roku.

Historia Bractwa zaczyna się więc od dwóch rzeczy naraz: od bardzo starej tradycji miejskiej i od braku pewnego aktu założycielskiego. Mamy tropy średniowieczne, przekazy kronikarskie, odnowienie strzelań królewskich w 1728 roku i dramatyczną kradzież z 1839 roku. Nie mamy jednak jednego dokumentu, który pozwalałby powiedzieć: „tu, tego dnia, narodziło się Bractwo Strzeleckie w Bytomiu”. Dlatego ta opowieść jest nie tylko gawędą, lecz także śledztwem.

Śledztwo historyczne: od średniowiecznych poszlak do kradzieży z ratusza

Miasto bez aktu założycielskiego

Najstarsza historia Bractwa zaczyna się od braku. Nie zachował się dokument powołujący bytomską gildię strzelecką. Według późniejszych opracowań akta mogły przepaść w wielkich pożarach miasta z lat 1515 i 1582. Dlatego początki Bractwa trzeba rekonstruować z poszlak, tradycji i późniejszych wzmianek.

Pierwszy trop prowadzi do 1369 roku, kiedy w dokumencie pojawiają się mieszczanie Mathäus Messer i Schelm Arprost. Nazwisko Arprost bywa wiązane z niemieckim Armbrust, czyli kuszą. To ciekawy ślad językowy i społeczny, ale nie dowód istnienia zorganizowanej gildii. Bezpieczniej mówić o środowisku miejskim związanym z obronnością niż o pewnej, gotowej instytucji.

W literaturze pojawiają się też tropy późniejsze: przekaz o towarzystwie łuczniczym istniejącym być może przed 1495 rokiem, data 1508 znana z tradycji kronikarskiej oraz ustalenia Franza Samola, który uznawał początek XVI wieku za najbardziej prawdopodobny horyzont pierwszej korporacji strzeleckiej. Ostrożność jest tu konieczna: w najstarszym okresie mówimy raczej o warstwach tradycji niż o jednej pewnej dacie założenia.

Od 1728 roku do zaginionych insygniów

Przełom nastąpił w maju 1728 roku. Według Franza Samola dokument odnowienia strzelań królewskich nosił datę 1 maja 1728 roku, natomiast Franz Gramer wiązał z początkiem maja ogłoszenie Carla Josefa Henckel von Donnersmarcka pierwszym monarchą brackim. Pierwsze odnowione strzelanie królewskie odbyło się w dniach 17–19 maja 1728 roku, a w przekazie Samola jako zwycięzca i oficjalnie dekorowany król pojawia się chirurg Wilhelm Bresler.

Najważniejszym przechodnim trofeum królewskim było insygnium ufundowane przez protektora: srebrny łańcuch z zawieszką ważącą 28 łutów, ozdobioną herbem Henckel von Donnersmarcków. Dopiero obok niego funkcjonowały inne trofea i zwyczaje, w tym później przywrócony tytuł Króla Ptasiego oraz osobliwy bytomski zwyczaj Króla Serowego.

Nie było to założenie nowego klubu w nowoczesnym sensie, lecz świadome odnowienie dawnej tradycji strzelań królewskich. Od tej chwili bytomscy strzelcy coraz wyraźniej funkcjonowali jako instytucja miejskiej reprezentacji: z własnymi tytułami, insygniami, rytmem świąt, pamięcią o dawnym porządku i protektoratem arystokratycznym.

Najbardziej dramatyczny epizod wydarzył się w nocy z 3 na 4 marca 1839 roku. Z magistratu zniknęły przechowywane tam klejnoty Bractwa: insygnia królewskie, odznaki i srebrne zawieszki fundowane przez dawnych zwycięzców. Strata była nie tylko materialna. Skradziono symbole ciągłości i prestiżu.

Właśnie wykaz skradzionych przedmiotów pozwala oddzielić fakt od legendy. Opowieść o srebrnym kurze z 1452 roku nie znajduje w nim potwierdzenia. Ustalenia Krzysztofa Gwoździa i Marka Wojcika wskazują natomiast na zawieszkę z 1752 roku. To nie odbiera historii uroku, ale przenosi średniowieczną datę z poziomu faktu na poziom późniejszej tradycji.

Barwy, lojalność i porządek

W połowie XIX wieku Bractwo wyraźnie wpisało się w porządek lojalności wobec monarchii pruskiej. W czasie Wiosny Ludów z inicjatywy organizacji powołano w Bytomiu Straż Obywatelską, a sztandar bracki został w 1855 roku udekorowany przez Fryderyka Wilhelma IV wstęgą z orderem rodowym Hohenzollernów. To wyróżnienie potwierdzało wysoką pozycję organizacji i pozwalało jej używać nazwy Königlich privilegierte Schützengilde, czyli Królewskie Uprzywilejowane Bractwo Strzeleckie.

Dom Strzelecki na Górecku: od ogrodu do BECEK-u

Od fosy do Górecka

Historia Bractwa to także historia miejsc. Najstarsze strzelnice wiązały się z obrzeżami dawnego miasta, rejonem murów, fosy i przestrzeniami, które dziś trudno rozpoznać pod współczesną zabudową. Po likwidacji starszej strzelnicy przy murach miejskich nowy obiekt urządzono po północnej stronie miasta, w dawnej fosie. Strzelnicę oddano do użytku 10 września 1809 roku; jej tor miał około 200 metrów i przebiegał w rejonie dzisiejszych ulic Podgórnej oraz Stanisława Webera.

Po ciężarach wojen napoleońskich Bractwo zubożało i 9 lipca 1817 roku sprzedało strzelnicę Jakobowi Sorauerowi, zachowując jednak możliwość odbywania tam ćwiczeń strzeleckich. Dopiero druga połowa XIX wieku przyniosła nowy, trwały etap. W 1861 roku protektor Bractwa, Hugo Henckel von Donnersmarck, odstąpił strzelcom teren na Górecku, dawnym Guretzku. Budowę rozpoczęto wiosną, kamień węgielny wmurowano 6 kwietnia, a uroczyste otwarcie nowej siedziby odbyło się 20 lipca 1861 roku.

Od tej chwili Górecko stało się nie tylko strzelnicą, lecz także ogrodem, miejscem zebrań, koncertów, zabaw i miejskich uroczystości. To właśnie ta lokalizacja prowadzi nas do dzisiejszego Bytomskiego Centrum Kultury.

1877–1878: Paul Jackisch i reprezentacyjny Dom Strzelecki

Pierwszy budynek na Górecku szybko okazał się za mały. W latach 70. XIX wieku przeprowadzono dużą przebudowę według planów Paula Jackischa, jednego z ważnych architektów związanych z Bytomiem i Górnym Śląskiem. Rozbudowany obiekt miał już ambicje prawdziwego domu towarzyskiego: z dużą salą, sceną, garderobami, jadalnią, salą bilardową, mieszkaniami dla obsługi oraz osiemnastometrową wieżą z belwederem.

Uroczyste otwarcie nastąpiło w styczniu 1878 roku. Od tego momentu kompleks na Górecku stał się jednym z ważnych punktów życia społecznego Bytomia. Organizowano tu nie tylko wydarzenia brackie, ale również bale, koncerty, spotkania i uroczystości miejskie.

1888: pożar sceny

W 1888 roku kompleks częściowo spłonął. Ogień strawił między innymi scenę. Zachowane akta Królewskiej Policji Budowlanej pokazują, że odbudowa ruszyła bardzo szybko: dokumenty z lipca i sierpnia 1888 roku potwierdzają prace przy scenie oraz garderobach.

To ważny szczegół, bo pokazuje, że Dom Strzelecki nie był tylko zapleczem zawodów. Scena, sale i ogród były potrzebne miejskiemu życiu kulturalnemu i towarzyskiemu. Ten epizod warto widzieć także w szerszym kontekście historii straży pożarnej na Śląsku i w Bytomiu, ponieważ pożary budynków publicznych należały do tych zdarzeń, które szczególnie mocno wpływały na organizację bezpieczeństwa, przepisy budowlane i codzienne funkcjonowanie miasta.

1907–1912: konkurs, Walter i nowy gmach

Na początku XX wieku stary Dom Strzelecki nie odpowiadał już ambicjom Bractwa ani roli, jaką Bytom odgrywał w Górnośląskim Związku Strzeleckim. W 1907 roku podjęto decyzję o budowie nowej siedziby. W 1910 roku rozpisano konkurs architektoniczny na projekt Domu Strzeleckiego i hali strzeleckiej. To ważna korekta: rok 1910 oznacza konkurs, nie inaugurację gmachu.

Konkurs wygrał Hilmar Möller z Hamburga, ale jego projekt nie został zrealizowany w pierwotnej formie. Ostateczne prace powierzono bytomskiemu architektowi Eugenowi Walterowi, który przygotował projekt ukończony w maju 1911 roku. Stary budynek rozebrano w 1911 roku, a nowa siedziba została ukończona w 1912 roku. Uroczysta inauguracja odbyła się 18 sierpnia 1912 roku.

Nowy Dom Strzelecki miał wielką salę dla około tysiąca osób, mniejszą salę, restaurację, tarasy, zaplecze oraz halę strzelecką. Główna oś strzelecka liczyła 175 metrów, a dodatkowo wyznaczono krótsze dystanse: 65 metrów do strzelań myśliwskich i 35 metrów do pistoletów. Był to więc jednocześnie dom zebrań, sala balowa, przestrzeń koncertowa i nowoczesny obiekt sportowy.

BECEK jako spadkobierca

Dzisiejszy BECEK stoi w miejscu, które od drugiej połowy XIX wieku było związane z koncertami, sceną, zgromadzeniami i miejską celebracją. Pod współczesną warstwą wydarzeń kulturalnych leży starszy porządek: park strzelecki, sala balowa, strzelnica, tarcze, królewskie proklamacje i potrzeba wspólnego uczestnictwa w życiu miasta. To dlatego dzieje Bractwa są tak mocno związane z historią architektury: budynki nie były tłem, ale współtworzyły rytuał.

Bytomska elita: genealogiczne serce Bractwa

Dla genealogów najcenniejsze jest to, że nazwiska brackie nie wiszą w próżni. Przy wielu pojawia się zawód, funkcja, tytuł, data, a czasem seria sukcesów rozciągnięta na całe dekady. Bractwo było miejską sceną społeczną, na której można obserwować awans, prestiż, rodzinne branże i trwałość pozycji.

Zachowana fotografia członków sprzed około 1880 roku pokazuje starszą warstwę tego środowiska. Widzimy tam między innymi Thomasa Blasiusa Garusa, rentiera; Paula Sosnę, mistrza piekarskiego; Franza Przybilkę, weterynarza powiatowego; Josepha Hahna, kupca i radnego; Ludwiga Bojaka, inspektora szpitala; oraz Augusta Goretzkiego, komornika aktuarialnego. Już ten zestaw pokazuje, że Bractwo łączyło rzemiosło, administrację, samorząd, opiekę publiczną i mieszczański kapitał.

Obyczaje i kurioza: precle, ser, orły i weterani

Rok bracki

Rok bytomskich strzelców miał własny rytm: walne zgromadzenia, wybory zarządu, wspomnienia zmarłych, audyty kasy, zimowe bale, noworoczne strzelania, Zielone Świątki, pochody, królewskie proklamacje i wieczorne zabawy.

W styczniu odbywało się Brezelschießen, czyli noworoczne strzelanie o precle. Nagrodami było 16 wielkich precli, jeden precel tarczowy oraz wielki piernik dla pechowca. W 1927 roku zwyciężył Wollny z wynikiem 54 punktów, Kukofka zajął drugie miejsce, Spenner trzecie, Koschuch zdobył głównego precla za punkt centralny, a Michatz otrzymał wielki piernik.

Najważniejsze święto przypadało przy Zielonych Świątkach. Pfingstkönigsschießen obejmowało przemarsz, orkiestrę, strzelanie do tarczy i ptaka, proklamację królów oraz Bal Królewski. W jednej uroczystości łączyły się sport, honor, towarzyskość i miejska reprezentacja.

Drewniany orzeł i Król Serowy

Schützenkönig, czyli Król Strzelecki, był wyłaniany w precyzyjnym strzelaniu do tarczy. Vogelkönig, czyli Król Ptasi albo Kurkowy, zwyciężał w strzelaniu do drewnianego ptaka, najczęściej określanego w źródłach jako orzeł. Osobno premiowano zestrzelenie korony, jabłka, berła oraz skrzydeł. Dzięki temu w gazetach mogło pojawić się kilka nazwisk z jednej konkurencji.

Jednym z najosobliwszych zwyczajów był Król Serowy, czyli Käsekönig. Regulamin z 1728 roku przewidywał, że opłaty startowe dzielono na trzynaście części. Dwanaście przeznaczano dla najlepszych strzelców, a trzynasta fundowała trofeum dla zawodnika z trzynastego miejsca: „pozłacany polski ser” — vergoldeter pohlischer Käse. To znakomity przykład miejskiego humoru wpisanego w poważny ceremoniał.

Liersch i weterani 22. pułku

Pięknym epizodem personalnym jest historia Lierscha, emerytowanego sekretarza pocztowego. W 1926 roku był Rycerzem Ptasim, a w końcu lat 30. zdobył tytuł Króla Ptasiego w wieku 70 lat. Ten szczegół pokazuje wielopokoleniowy charakter Bractwa: liczyły się nie tylko młodość i siła, ale także doświadczenie, cierpliwość i spokój.

Osobną warstwą była sekcja dawnych żołnierzy 1. Górnośląskiego Pułku Piechoty im. Keitha nr 22. Weterani mieli własną kategorię królewską. Wśród związanych z nią nazwisk pojawiają się między innymi Barth, Löbinger, Pospich, Roter / Rother, Stoschek, Ullmann i Wodarz. To dla genealogów ważna wskazówka: nazwisko w tabeli strzeleckiej może prowadzić dalej, do akt wojskowych, list weteranów, nekrologów i organizacji kombatanckich.

Ostatni akord: czerwiec 1939 roku

W latach 30. Bractwo funkcjonowało już w świecie innym niż ten z 1728, 1861 czy 1912 roku. Dawny mieszczański ceremoniał trwał nadal, ale został wpisany w porządek państwowego sportu strzeleckiego III Rzeszy. Trzeba więc zachować podwójną perspektywę: nie udawać, że lata 30. były niewinną kontynuacją dawnego obyczaju, ale też widzieć, że dla wielu członków Bractwo pozostawało przestrzenią rodzinnej pamięci, zawodów, znajomości i lokalnego prestiżu.

Czerwiec 1939 roku był ostatnim udokumentowanym wielkim świętem strzeleckim przed wybuchem II wojny światowej. W tabeli królewskiej pojawiają się nazwiska, które brzmią jak ostatni zapis dawnego Bytomia: Paul Ullmann jako Król Strzelecki, Max Bulla, mistrz rzeźnicki, jako Król Tarczowy, Georg Hahn jako I Rycerz i Hampel, mistrz kowalski, jako II Rycerz. W tym samym roku występują także Sklorz i Hübner jako marszałkowie / rycerze tarczowi.

Paul Ullmann nie był przypadkowym zwycięzcą ostatniego sezonu. Był Królem Strzeleckim już w 1929 roku, I Rycerzem w 1934 roku i ponownie Królem Strzeleckim w 1939 roku. Jego nazwisko tworzy symboliczną klamrę między końcem lat 20. a ostatnim latem przed katastrofą.

Za kilka miesięcy wybuchnie wojna. Stary świat górnośląskich bractw, bali, gazetowych notatek, lokalnych hierarchii i wielopokoleniowych rytuałów zostanie przecięty przez historię. Dlatego dzieje Bractwa Strzeleckiego w Bytomiu nie są tylko historią sportu. Są historią miasta widzianego przez ludzi: przez rzeźników, piekarzy, kupców, kowali, urzędników, wojskowych, restauratorów, architektów i rodziny, których nazwiska zachowały się w prasie, protokołach, planach budowlanych, fotografiach i opowieściach.

Na końcu zostaje obraz niemal symboliczny: srebrny kur, którego już nie ma; Dom Strzelecki, który zmieniał funkcje i znaczenia; oraz długa lista nazwisk, z których każde może być początkiem osobnej rodzinnej historii. Właśnie dlatego bytomscy strzelcy zasługują na pamięć — nie jako ciekawostka z marginesu dziejów, ale jako jedna z tych instytucji, przez które dawne miasto mówi do nas najpełniejszym głosem.

Indeks nazwisk: Bractwo Strzeleckie w Bytomiu / Schützengilde zu Beuthen O.S., 1369–1939

Bibliografia