Od gęsi na Rynku do cudów techniki. Bytom w cieniu pruskiego orła (1742–1831)
Przejście Bytomia pod panowanie pruskie w 1742 roku nie było jedynie zmianą flagi na ratuszu. To początek ery surowej statystyki, precyzyjnej administracji i pierwszych kroków ku wielkiemu przemysłowi. Dzięki kronice Franza Stodolki możemy dziś odtworzyć ten świat z niemal fotograficzną dokładnością – od biurokratycznych tabel płac po dymiące kominy pierwszych maszyn parowych, które na zawsze odmieniły oblicze śląskiej ziemi.
I. Podziemny skarb: Geologia bytomskiej muldy
Zanim przejdziemy do wielkiej polityki, warto spojrzeć pod nogi. Miasto Beuthen leży na formacjach, które Stodolka opisuje jako „mulda bytomska”. To nieckowate ukształtowanie terenu sprawia, że pokłady węgla przy kopalniach Radzionkau i Hohenzollern dochodzą niemal do powierzchni, by w rejonie Karsten-Zentrum opaść na głębokość 700 metrów.
Pod miastem zalegają pokłady węgla o łącznej miąższości przekraczającej 50 metrów. Fachowcy wyliczyli, że bogactwa pod jednym metrem kwadratowym gruntu miały wartość ponad 1600 marek – co oznacza, że to, co znajdowało się pod Bytomiem, było cenniejsze niż całe miasto stojące na powierzchni. Eksploatacja ta miała jednak swoją cenę: teren Kościoła Mariackiego w latach 1880–1923 obniżył się o 195 mm, a dworzec główny o 7 mm.
II. Bytom w liczbach: Statystyka i codzienność (1744)
Wykaz sporządzony 21 stycznia 1744 roku ukazuje miasto po przejściach wojennych i epidemiach. Pruska administracja lubiła porządek, dzięki czemu mamy dokładny obraz zabudowy:
W mieście znajdowały się także: Ratusz (wówczas zamieszkiwany przez hrabiego Henckla), dom rentowy (Renthaus), 4 dworskie domy służbowe, kościół parafialny z plebanią, klasztor minoritów, 2 domy klasztorne, szkoła i szpital. Pustki tłumaczy epidemia tyfusu z 1737 roku (ok. 300 ofiar) oraz ucieczka rodzin przed drożyzną do Polski. Codzienność bywała brutalna – w 1744 r. zamarzły rury wodociągowe, a wodę dowożono wozami z Rozbarku (Roßberg).
III. Demografia i struktura kościelna XVIII wieku
U schyłku stulecia Bytom (Beuthen) zmieniał swoje oblicze demograficzne. Liczby te pokazują powolny, ale stabilny wzrost po latach wojen:
- 1766 r.: 1718 mieszkańców, w tym 12 rodzin żydowskich (75 osób).
- 1783 r.: 1628 mieszkańców, w tym 112 osób wyznania mojżeszowego.
- 1794 r.: 1534 mieszkańców; Dąbrówka Wielka (Groß-Dombrowka) liczyła wówczas 388 osób.
W całym państwie stanowym Bytom istniały 23 kościoły katolickie (6 w miastach, 17 na wsiach). Protestanci posiadali tylko jeden kościół – w Tarnowskich Górach (Tarnowitz). Budżet kasy miejskiej ustalono wówczas na 1777 talarów.
IV. Ile zarabiał burmistrz? Deputaty i przywileje
Uposażenie burmistrza Josepha Ogona w 1743 roku o łącznej wartości 45 talarów i 1 grosza to fascynujący wgląd w gospodarkę epoki:
| Składnik uposażenia | Wartość / Ilość |
|---|---|
| Gotówka | 8 talarów |
| Deputat w zbożu (żyto i owies) | 9 talarów |
| Deski (12 zwykłych i 12 bocznych) | 1 talar 18 groszy |
| Siano (2 fasy) | 1 talar |
| Prawo warzenia piwa | 8 talarów |
| Drewno opałowe (klafter drewna) | 1 talar |
| Zwolnienie podatkowe od domu | 12 talarów |
| Papier i atrament do urzędu | 3 talary |
V. Portret rzemieślniczego miasta (1788)
Bytom był miastem fachowców. Wykaz z 1788 roku wylicza:
Pracowali tu także: pończosznik, siodlarz, rusznikarz, mydlarz, powroźnik, farbiarz oraz 2 odlewnicy guzików. Co ciekawe, według relacji Stodolki w 1765 roku stacjonujący tu huzarzy byli tak zuchwali, że ich dowódca kazał osadzić burmistrza na warcie.
VI. Hrabia Reden i technologiczny cud świata
Rewolucja przemysłowa przyszła na Śląsk nie z hukiem armat, lecz sykiem pary. Jej architektem był hrabia Friedrich Wilhelm von Reden. W 1787 roku, w kopalni „Fryderyk” pod Tarnowskimi Górami, uruchomiono największą na kontynencie maszynę parową sprowadzoną z Anglii.
Było to rozwiązanie palącego problemu: kopalniom groziło zalanie, a dotychczasowe pompy wodne poruszały setki koni. Utrzymanie takiej liczby zwierząt było tak kosztowne, że – jak pisał Stodolka – na ubogiej śląskiej glebie „zaczął panować owies”, a ludziom groził głód, bo brakowało ziemi pod uprawę zboża chlebowego. Maszyna parowa (Feuermaschine) nie jadła owsa, a wypompowywała wodę z siłą, której nie dorównało żadne stado.
Goethe w Tarnowskich Górach (1790)
Według relacji Franza Stodolki, nowa maszyna odwadniająca uchodziła za „cud techniczny” i przyciągała na Górny Śląsk wielu gości wysokiego stanu. W 1790 roku miał ją oglądać także Johann Wolfgang Goethe, pozostawiając wpis w księdze gości Tarnowskich Gór.
Do braci górniczej Tarnowskich Gór!
Daleko od ludzi uczonych, na kresach państwa — kto wam dopomoże skarby odnaleźć
i szczęśliwie na światło wydobyć?
Tylko rozum i prawość pomogą. Te dwa klucze wiodą do wszelkiego skarbu, jaki ziemia ukrywa.
VII. Pożary, Rosjanie i zuchwali Francuzi
W 1804 roku pożar strawił przedmieście Blottnitza oraz 40 domów w Rozbarku. Po tym zdarzeniu zamurowano podcienia (Lauben) na Rynku dla bezpieczeństwa. Lata napoleońskie przyniosły jednak większe troski. W 1805 r. przez miasto maszerowały oddziały rosyjskie w ramach działań wojennych III koalicji; ich marsz wiązano w przekazach z kampanią zakończoną bitwą pod Austerlitz.
Dnia 1 lutego 1807 roku na Bytom napadła polska grupa insurgentów pod wodzą księcia Sułkowskiego. Według kroniki oddział ten rabował, plądrował i znęcał się nad mieszkańcami, po czym ruszył ku Tarnowskim Górom i Gliwicom. Sułkowski, generał dywizji i uczestnik wojen napoleońskich, prowadził wówczas działania mające na celu wsparcie Francuzów i destabilizację pruskiego panowania na Śląsku.
Opis pochodzi z kroniki Stodolki i oddaje perspektywę źródeł pruskich; w realiach wojny i rekwizycji granica między ‘rabunkiem’ a aprowizacją bywała w relacjach płynna.
W sierpniu 1807 r. wkroczył 3. francuski pułk strzelców konnych pod płk. Charpentierem. Francuzi byli skrajnie zuchwali. Miasto musiało płacić żołd: 10 groszy dla żołnierza, 20 dla podoficera, aż do 2 talarów 20 groszy dla pułkownika. Łącznie Bytom wydał 9600 talarów na daniny dla Francuzów, nie licząc kontrybucji dla marszałków Mortiera i Vandamme’a.
VIII. Odrodzenie samorządu (1808)
Reformy Steina i pruska Städteordnung z 19 listopada 1808 r. uregulowały i przywróciły samorząd miejski. Pierwsze wolne wybory odbyły się 24 lutego 1809 r. Wybrano m.in.: kupca Franza Moswicka, aptekarza Samuela Schulza, rzeźnika Josepha Kuczrapa oraz cieślę Andreasa Flacka (jako zastępcę).
Nowy magistrat (burmistrz Anton Jonas, kamelarz Moswick, rajcy Schulz, Walther, Balthasar i Wöhl) zastąpił dawnych urzędników: Radlinsky’ego, Becka i Wolny’ego, którzy przeszli w stan spoczynku.
IX. Zmierzch murów i wielka izolacja (1831)
W 1819 roku Rynek (Ring) wybrukowano. Wcześniej przed hotelem „Deutsches Haus” pływały w wielkich kałużach gęsi i kaczki. Pod błotem znaleziono wówczas resztki jeszcze starszego bruku. XIX wiek to także koniec murów (4 m wysokości, 2 m szerokości):
- 1807: Rozebrano bramy Tarnowicką i Gliwicką.
- 1827: Rozebrano Bramę Krakowską (stojącą niegdyś przy kolumnie maryjnej).
Ostatnim dramatem była epidemia cholery w 1831 r. Bytom został całkowicie odcięty od świata. Pieniądze za towar podawano na talerzach z octem, a listy okadzano i przekłuwano. Zmarło 47 osób, które pochowano na specjalnym cmentarzu przy drodze do Miechowic (Miechowitz).
X. Słowniczek, Kalendarium i Źródła
Słowniczek postaci
- Friedrich Wilhelm von Reden (1752–1815)
- Hrabia, twórca nowoczesnego przemysłu na Górnym Śląsku, sprowadził maszynę parową z Anglii.
- Johann Wolfgang von Goethe
- Wielki poeta, podziwiał cuda techniki w kopalni „Fryderyk” w 1790 r.
- Książę Antoni Paweł Sułkowski (1785–1836)
- Polski generał, dowódca insurgentów, którzy w 1807 roku napadli na Bytom w czasie wojny z Prusami.
- Samuel Schulz
- Aptekarz, otworzył pierwszą uprzywilejowaną aptekę przy Ringu w 1804 r., radny miejski.
- Joseph Traugott Henckel von Donnersmarck
- Hrabia, landrat; w 1817 r. przeniósł administrację powiatową z Tarnowic do Bytomia.
Kalendarium wydarzeń (1742–1831)
Źródła i opracowania:
- Franz Stodolka, „Deutsches Schicksal der Stadt Beuthen in Oberschlesien”, numery 11/1953, 12/1953, 01/1954.
- „Monographien deutscher Städte”, Bd. XV: Beuthen O/S., 1925.
- Urbarium bytomske / wykaz zabudowy i obiektów miejskich (21 I 1744) – cyt. za Stodolką.
- Heinrich Friedrich Karl vom und zum Stein, Städteordnung (pruska ordynacja miejska), 19 XI 1808 – kontekst reform samorządu miejskiego.
- Górnośląskie górnictwo i hutnictwo w końcu XVIII w.: uruchomienie maszyny parowej w kopalni „Fryderyk” (lata 1787–1788) oraz działalność Friedricha Wilhelma von Redena – opracowania historyczne / regionalne.
- Johann Wolfgang Goethe na Górnym Śląsku: wizyta w Tarnowskich Górach (1790) i tradycja wpisu do księgi gości – opracowania popularnonaukowe / regionalne.
- (opcjonalnie) J. Drabina (red.), Historia Bytomia 1254–2000, Bytom 2000 – tło demografii i administracji XVIII–XIX w.
W następnym odcinku (nr 9) wkroczymy w złotą erę cynku, poznamy potęgę Karola Godulli oraz dowiemy się, dlaczego system feudalny hamował bogacenie się bytomskich gmin aż do 1922 roku.
Wartości w markach oraz dane o osiadaniu gruntu (lata 1880–1923) to wtrącenia Stodolki z perspektywy XX wieku. Używa ich, aby pokazać czytelnikowi, jak potężny potencjał drzemał pod ziemią już w czasach pruskich, choć wtedy technika nie pozwalała jeszcze na jego pełne wydobycie.