Trójkąt Trzech Cesarzy: Geograficzny absurd, potęga szmuglu i krwawa historia zamku w Słupnej

Przez dekady wmawiano nam, że w Mysłowicach stykały się granice trzech zaborów. Nic bardziej mylnego! Poznajcie prawdziwą historię miejsca, w którym rzeki dzieliły potężne mocarstwa, przemytnicy zbijali fortuny na spirytusie, a zaborcy prowadzili bezwzględną wojnę gospodarczą. W tle czeka mroczna historia o tyranie i zbrodni, która wstrząsnęła XIX-wieczną Słupną.

Geograficzny „Trójkąt”, który wcale nim nie był

Aby zrozumieć fenomen tego miejsca, musimy spojrzeć na mapę hydrologiczną. Zbieg rzek na południowo-wschodniej granicy monarchii pruskiej opierał się na naturalnych barierach:

• Czarna Przemsza (niem. Schwarze Przemsa) oddzielała Prusy od Rosji.
• Biała Przemsza (niem. Weiße Przemsa) stanowiła granicę rosyjsko-austriacką, wpadając do Czarnej Przemszy pod kątem prostym.
• Przemsza (niem. Przemsa), powstała z ich połączenia, wytyczała od tego punktu rubież prusko-austriacką.

Mosty, kładka i znaki trzech cesarstw

Symbolika granicy była tu bardzo dosłowna. Na każdym z trzech brzegów stał słup z godłem właściwego cesarstwa. Przez Czarną Przemszę prowadził drewniany, około 270-metrowy most drogowy do Modrzejowa, z figurą św. Jana Nepomucena pośrodku i rosyjskim szlabanem na końcu. Osobno funkcjonował masywny most kolejowy w stronę Krakowa i Oświęcimia, którego pierwszy filar znajdował się w Prusach, a ostatni w Austrii. Dla pieszych istniała też kładka pozwalająca przejść z Prus do Austrii bez paszportowego rytuału znanego z komór celnych.

Gospodarcza zimna wojna, absurdy logistyczne i złota era szmuglu

Mocarstwa wykorzystywały to miejsce nie tylko do kontroli, ale przede wszystkim do gospodarczego sabotażu. Tworzono celowe „pustki komunikacyjne”. Rozkłady jazdy pociągów układano z czystą złośliwością, uniemożliwiając przesiadki. Co więcej, niemiecki kapitał masowo wykupywał austriackie tereny węglowe (Zagłębie Krakowskie) wyłącznie po to, by nie dopuścić do ich eksploatacji i zdusić konkurencję w zarodku.

Paradoksalnie, konflikt służył lokalnej gospodarce. Złoty wiek Trójkąta przypadł na Wojnę Krymską (1853-1856). Blokada morska Rosji przeniosła główny szlak lądowy do Mysłowic. Towary dosłownie zalegały na polach, a w mieście działało aż 10 firm spedycyjnych.

Na pograniczu działały wyspecjalizowane grupy przemytników. Tych operujących od strony Austrii nazywano Pascher, a tych z kierunku rosyjskiego — Schwarzer. Szmuglowano przede wszystkim spirytus, tytoń i żywność, wykorzystując tłok targowy, nadrzeczne ścieżki oraz różnice w systemach celnych. Po rosyjskiej stronie kontrola była szczególnie rygorystyczna — obejmowała nawet cenzurę papieru.

Mroczne sekrety zamku Sułkowskich w Słupnej

Na pruskim brzegu znajdował się drewniany zamek, który w latach 1803-1848 był rezydencją rodu Sułkowskich. Książę Jan Sułkowski zasłynął tu jako tyran – porwał baronównę Luizę von Larisch, a miejscowych chłopów terroryzował organizując tzw. Prügeltage (dni bicia). Skończył marnie, oskarżony o zdradę stanu, zmarł w twierdzy Theresienstadt w 1832 r.

To jednak nie koniec upiornej historii tej rodziny. W nocy z 3 na 4 marca 1848 roku rozegrała się tu tragedia niczym z rasowego true crime. Księżna wdowa Luiza została zastrzelona przez okno, gdy patrzyła na łunę płonącej Huty Zofia. Zleceniodawcami morderstwa byli jej własny syn Max Sułkowski i jego kochanka Flora Trzaskalik. Mokrą robotę wykonali sztygar Franke i myśliwy Karl Obst. Max zbiegł i przepadł bez wieści. Legenda głosi, że poległ bez głowy na barykadach Wiednia, choć świadkowie zarzekali się, że widzieli go uciekającego przez Kraków do Ameryki.

Zamek ostatecznie spłonął 25 maja 1894 r. Ziemie przejął hrabia Guido Henckel von Donnersmarck, a na ocalałych zrębach wybudowano słynną restaurację Fürstenschloß (Zamek Książęcy).

Wieża Bismarcka, turystyczny boom i wojenne epizody

Na przełomie XIX i XX wieku Trójkąt stał się mekką turystyki. Odwiedzało go od 3 do 8 tysięcy osób tygodniowo. W 1913 roku w samych Mysłowicach działało około 110 restauracji! Pocztówki z zeppelinami czy profilami trzech monarchów sprzedawały się jak świeże bułeczki.

Dominantą pruskiego brzegu stała się monumentalna Wieża Bismarcka według projektu Wilhelma Kreisa, znanego jako „Zmierzch Bogów”. Kamień węgielny wmurowano 8 maja 1907 r., a otwarcie nastąpiło 20 października tego samego roku. Granitowa, 22-metrowa budowla została później uszkodzona ostrzałem artyleryjskim podczas Powstań Śląskich. W II RP przemianowano ją na Wieżę T. Kościuszki, lecz jej los przypieczętował wojewoda Michał Grażyński: w 1933 r. nakazał rozbiórkę, a kamień wykorzystano m.in. przy budowie schodów katowickiej katedry oraz kościoła w Brzęczkowicach.

Solidarność ponad kordonami

Mimo politycznych napięć, życie pisało własne scenariusze:

• Ratunek u sąsiadów (1856): Gdy w Mysłowicach płonęło 50 drewnianych domów, austriacka straż pożarna z galicyjskiej Szczakowej przyjechała… specjalnym pociągiem przez granicę, by ratować pruskich sąsiadów.
• Pruska internacja Rosjan (1863): Podczas Powstania Styczniowego polscy powstańcy zdobyli dworzec w Sosnowcu. 500 uciekających rosyjskich strażników zbiegło w popłochu do pruskich Szopienic, gdzie… zostali rozbrojeni i internowani przez pruskich ułanów i mysłowickich strzelców (choć później odesłano ich do Rosji).
• Braterska mogiła: Wojna prusko-austriacka (1866) i potyczka pod Oświęcimiem przyniosły ciekawostkę – na oświęcimskim cmentarzu żydowskim do dziś stoi (od 1899 r.) obelisk dedykowany dwóm żołnierzom walczącym po przeciwnych stronach: Lasnerowi (Austria) i Sandlerowi (Prusy).

Zatarty ślad historii

Trójkąt Trzech Cesarzy zakończył fizyczne istnienie 2 sierpnia 1914 roku, gdy rosyjscy saperzy wysadzili mosty. Pamięć o nim jednak przetrwała. W okresie międzywojennym kolejarze organizowali tu wielkie rzeczne festyny (Flußfest), pijąc piwo na wielkich galarach. Zmieniła się również topografia – w latach 20. XX w. regulacja Czarnej Przemszy przesunęła styk rzek, a w 1953 r. Jęzor włączono do Sosnowca.

Niestety, błędy historyczne powielają się do dziś. Jeszcze w 2004 r. władze Sosnowca postawiły obelisk z felernym napisem „zbieg zaborów”. Dopiero w 2013 roku, dzięki interwencji „Ślonsko Ferajny”, po stronie Mysłowic odsłonięto rzetelną tablicę upamiętniającą po prostu styk państw.