2026-06-24

Noc świętojańska na Górnym Śląsku. Ogień, woda, zioła i magia najkrótszej nocy

Górny Śląsk · Johannisnacht · obrzędowość ludowa

Noc świętojańska na Górnym Śląsku. Ogień, woda, zioła i magia najkrótszej nocy

Dziś, 24 czerwca, przypada dzień św. Jana Chrzciciela. W dawnym kalendarzu ludowym był to jeden z najważniejszych momentów roku: czas najkrótszych nocy, najdłuższego światła, ognia, wody, ziół, wróżb i obrzędowej magii. Na Górnym Śląsku znano go jako Johannistag, a poprzedzającą go noc jako Johannisnacht — noc świętojańską.

Górny Śląsk noc św. Jana ogień świętojański zioła i wróżby Johannistag / Johannisnacht

Ogień płomień, dym, skoki i ochrona domostw

Woda obmycie, odnowienie, zdrowie i uroda

Zioła rośliny zebrane w pełni letniej mocy

Wróżba wianki, kwiat paproci i pytania o przyszłość

Noc świętojańska na Górnym Śląsku – ogień i woda w ludowej obrzędowości — Ogień i woda należały do najważniejszych symboli nocy świętojańskiej. Ilustracja poglądowa.

Noc graniczna

Był to czas, w którym chrześcijańskie wspomnienie św. Jana Chrzciciela nakładało się na starsze wyobrażenia związane z przesileniem letnim. W ludowej pamięci zachowały się echa dawnych kultów światła, słońca, oczyszczenia i płodności. Najważniejszym znakiem tej nocy był ogień.

Noc świętojańska należała do tych momentów roku, które dawna wyobraźnia ludowa traktowała jako czas szczególny. Była nocą graniczną: między wiosną a pełnią lata, między codziennością a światem ukrytych mocy, między tym, co znane, a tym, co tajemnicze.

W takich chwilach — podobnie jak w Wigilię Bożego Narodzenia, noc zaduszną czy czas przejścia starego roku w nowy — świat miał być bardziej otwarty. Łatwiej działały czary, wróżby i zaklęcia. Rośliny nabierały niezwykłej mocy, woda stawała się uzdrawiająca, ogień oczyszczał, a dym chronił przed chorobą i nieszczęściem.

Próg roku ludowego

Noc św. Jana była więc nie tylko ludową zabawą. Była rytuałem przejścia przez najjaśniejszy punkt roku. Człowiek wchodził w pełnię lata, ale chciał uczynić to bezpiecznie: zabezpieczyć dom, obejście, rodzinę, bydło, pola i przyszły urodzaj.

Święto światła i ognia

W opisach górnośląskich zwyczajów świętojańskich szczególnie często pojawia się Johannisfeuer, czyli ogień świętojański. Ognisko było najważniejszym znakiem tej nocy. Łączyło radość ze światła z pragnieniem oczyszczenia i ochrony.

Wspólnota zgromadzona przy ognisku świętojańskim — Ogień świętojański był nie tylko widowiskiem, ale także rytuałem wspólnoty. Ilustracja poglądowa.

Stosy rozpalano ze starego chrustu, żywicy, smoły, a także ze starych mioteł. Materiał na ognisko zbierano nieraz przez wiele tygodni. Już samo przygotowanie stosu było częścią święta: angażowało młodzież, sąsiadów, całe lokalne wspólnoty.

Symbol słońca

Ogień był znakiem słońca, życia, siły i oczyszczenia. W najkrótszą noc roku płomień miał niejako pomagać światłu, podtrzymywać jego moc i przenosić ją na ludzi, zwierzęta oraz domostwa.

Ogień wspólnotowy

Nie był to ogień domowego paleniska, codzienny i użytkowy. Był to ogień świąteczny, rytualny, wspólnotowy — rozpalany poza domem, w otwartej przestrzeni, tam gdzie mogła zebrać się wieś lub grupa sąsiedzka.

Wokół ognia gromadzono się, śpiewano, bawiono i wykonywano czynności, którym przypisywano moc ochronną.

Płonące miotły i skoki przez ogień

Jednym z najbardziej widowiskowych zwyczajów było kręcenie nad głowami płonącymi, smolnymi miotłami — Pechbesen. Takie miotły podpalano, obracano nimi w powietrzu, a następnie rzucano wysoko. Najwyższy rzut był powodem do dumy.

W tym obrazie jest coś bardzo pierwotnego: ciemna noc, otwarta przestrzeń, zapach smoły i żywicy, kręgi ognia zataczane nad głowami, iskry lecące ku niebu.

Była to zabawa, ale zarazem gest rytualny. Ogień należało poruszyć, wynieść wysoko, rozproszyć jego blask, pozwolić mu działać.

Jeszcze bardziej znany był Feuersprung, czyli skok przez ogień. Skakali głównie młodzi, dla których był to sprawdzian odwagi i zręczności. Ale znaczenie tego gestu nie kończyło się na popisie. Skok przez ogień miał zapewniać zdrowie, szczęście i powodzenie. Przejście nad płomieniem było symbolicznym oczyszczeniem.

Ochrona gospodarstwa

Wierzono również, że ogień świętojański może chronić zwierzęta gospodarskie. W niektórych przekazach pojawia się przekonanie, że kontakt z ogniem lub jego dymem zabezpiecza bydło przed chorobami, czarami, a nawet kulawizną. W społeczności rolniczej była to sprawa ogromnej wagi. Zdrowie zwierząt oznaczało bezpieczeństwo całego gospodarstwa.

Dym, który oczyszczał

Nie tylko sam płomień miał moc. Równie ważny był dym.

Dym z ognisk świętojańskich uznawano za oczyszczający i uzdrawiający. Matki przenosiły przez niego dzieci, by ochronić je przed chorobą. Pasterze przepędzali przez dym zwierzęta, wierząc, że zabezpieczy je to przed złymi wpływami. Dym miał odpędzać to, co niewidzialne: chorobę, urok, czary, demony, nieszczęście.

W dawnych praktykach do ognia wrzucano nawet kości zwierząt. Powstający dym miał oczyszczać powietrze z „oparów chorobowych”. Dla dzisiejszego czytelnika może brzmieć to jak zabobon, ale w świecie dawnej kultury ludowej był to element spójnego systemu myślenia.

Jak rozumiano chorobę?

Choroba nie była postrzegana wyłącznie jako zjawisko fizyczne. Mogła być skutkiem złego powietrza, uroku, czarów albo naruszenia porządku świata. Dlatego ogień i dym działały nie tylko symbolicznie. Były traktowane jako realne narzędzia ochrony.

Zioła świętojańskie

Drugim wielkim kręgiem obrzędowości świętojańskiej była magia roślin.

Wierzono, że zioła zebrane w czasie przesilenia letniego mają szczególną moc. To właśnie wtedy natura znajdowała się w pełni sił. Rośliny były najbardziej żywotne, nasycone światłem i sokami. Człowiek chciał tę moc przejąć, utrwalić i wykorzystać.

Kobiety zbierające zioła świętojańskie na łące — Zioła zebrane w czasie przesilenia letniego uchodziły za szczególnie mocne. Ilustracja poglądowa.

domy i okna przystrajano wieńcami z kwiatów oraz ziół;
stajnie i obejścia zabezpieczano zielenią przed czarownicami, demonami i chorobami;
granica z roślin miała odgradzać dom od tego, co złe i niepożądane;
dziurawiec, czyli Johanniskraut, uchodził za ziele szczególnie ochronne i lecznicze.

Roślina w rytmie roku

W świętojańskich zwyczajach ważna była nie tylko praktyczna znajomość roślin, ale również przekonanie, że natura przemawia rytmem roku. Zioło zerwane przypadkowo było tylko rośliną. Zioło zerwane w noc św. Jana stawało się nośnikiem szczególnej mocy.

Kwiat paproci i ukryte skarby

Najbardziej tajemniczym motywem nocy świętojańskiej był kwiat paproci. Według ludowych wierzeń paproć miała zakwitać tylko raz w roku — właśnie w tę noc. Ten, kto odnalazł cudowny kwiat albo zdobył tajemnicze nasienie paproci, zyskiwał nadzwyczajne zdolności.

W przekazach pojawia się motyw niewidzialności oraz zdolności widzenia skarbów ukrytych w ziemi. Człowiek, któremu udało się zdobyć kwiat paproci, mógł przeniknąć zasłonę zwykłego świata. Widział to, czego inni nie widzieli. Uzyskiwał dostęp do bogactwa, tajemnicy i wiedzy.

Ale zdobycie kwiatu paproci nigdy nie było łatwe. W wyobrażeniach ludowych towarzyszyły temu przeszkody, strach i działanie złych sił. Skarb natury nie był przeznaczony dla każdego. Trzeba było odwagi, sprytu, czystości intencji albo szczególnego szczęścia.

Noc pragnień i próby

Motyw kwiatu paproci dobrze pokazuje charakter całej nocy świętojańskiej. Była to noc pragnień: zdrowia, miłości, bogactwa, wiedzy, bezpieczeństwa i szczęścia. Ale była też nocą próby. To, co najcenniejsze, znajdowało się poza zwykłym porządkiem i wymagało przekroczenia granicy.

Woda, uroda i odnowienie

Obok ognia wielkie znaczenie miała woda. W noc świętojańską miała ona nabierać szczególnej mocy uzdrawiającej i odmładzającej.

Dziewczęta na zroszonej łące w poranek po nocy świętojańskiej — Rosa, świt i woda wiązały się z odnowieniem, zdrowiem i urodą. Ilustracja poglądowa.

Kobiety i dziewczęta potajemnie obmywały się w rzekach, by zachować zdrowie, świeżość i urodę. Taki gest był czymś więcej niż zwykłą kąpielą. Był obrzędem odnowienia. Woda miała zmywać chorobę, słabość, zmęczenie i to, co nieczyste.

Ogień i woda w jednym rytuale

Ogień i woda, choć przeciwstawne, w tej nocy działały razem. Ogień oczyszczał przez płomień i dym. Woda oczyszczała przez obmycie. Ogień był jasny, gwałtowny, widoczny z daleka. Woda była cicha, często używana potajemnie, związana szczególnie z kobiecą sferą obrzędu.

Wspólnie tworzyły pełny rytuał przejścia: spalenie tego, co złe, i odnowienie tego, co żywe.

Wianki i wróżby miłosne

Noc świętojańska była także czasem dziewczęcych wróżb. W tradycji górnośląskiej pojawia się zwyczaj rzucania wianków przez ramię na drzewa. Liczba prób potrzebnych, by wianek zawisł na gałęzi, wróżyła liczbę lat oczekiwania na zamążpójście.

Dziewczęta puszczające wianek na wodę podczas nocy świętojańskiej — Wianki były znakiem dziewczęcości, młodości i pytań o przyszłość. Ilustracja poglądowa.

Wianek miał tu znaczenie szczególne. Był znakiem dziewczęcości, młodości i gotowości do wejścia w nowy etap życia. Jego los stawał się znakiem przyszłego losu dziewczyny. Czy szybko wyjdzie za mąż? Czy będzie musiała czekać? Czy szczęście przyjdzie łatwo, czy dopiero po wielu próbach?

Zabawa, która mówiła o poważnych sprawach

Takie wróżby były zabawą, ale nie tylko zabawą. W dawnej społeczności małżeństwo było jednym z najważniejszych przejść życiowych. Dziewczęce obrzędy świętojańskie oswajały niepewność przyszłości. Pozwalały pytać o los w formie lekkiej, śpiewnej, wspólnotowej, ale zakorzenionej w poważnych sprawach życia.

Dziewczęce obchody i kwietne naczynia

Z obrzędowością świętojańską wiązał się również śląski zwyczaj określany jako „A Rosatopp”. Polegał on na obchodzeniu domów przez dziewczęta z ukwieconymi naczyniami. Towarzyszyły temu śpiewy i prośby o dary.

Ten zwyczaj pokazuje inną stronę nocy świętojańskiej. Nie tylko ogień, skoki i dym, ale także kwiaty, śpiew, dziewczęca wspólnota i odwiedzanie domów. Obrzęd wychodził poza jedno miejsce. Przenosił się od progu do progu, obejmując całą wieś lub okolicę.

Kwiaty, śpiew i ekonomia daru

Kwietne naczynie było znakiem lata, płodności i dostatku. Dziewczęta przynosiły do domów symboliczny obraz rozkwitającej natury. W zamian otrzymywały dary. W takim geście spotykały się magia, zabawa i ekonomia daru: życzenie pomyślności wymagało odpowiedzi.

Św. Jan i dawne kulty światła

Chrześcijański dzień św. Jana Chrzciciela nie wymazał starszych znaczeń tej nocy. Raczej je przykrył, uporządkował i wpisał w kalendarz kościelny. Dlatego w tradycji ludowej obok imienia świętego pozostały praktyki, których korzenie sięgają głębiej: ogień, woda, zioła, wróżby, ochrona przed demonami, rytuały płodności i oczyszczenia.

Postać św. Jana znalazła się w pobliżu letniego przesilenia nieprzypadkowo. W kalendarzu symbolicznym jego dzień przypada wtedy, gdy słońce osiąga pełnię mocy, a potem zaczyna powoli ustępować. W ludowej wyobraźni był to moment niezwykły: światło jest największe, ale właśnie od tej chwili noce będą coraz dłuższe.

Radość i niepokój

Dlatego noc świętojańska miała w sobie zarówno radość, jak i niepokój. Świętowano pełnię lata, ale jednocześnie zabezpieczano się przed tym, co mogło nadejść. Palono ognie, zbierano zioła, obmywano się wodą, wróżono, chroniono domy i zwierzęta. Był to rytuał pełni, ale też rytuał ochrony.

Wspólnota wokół ognia

Noc świętojańska była świętem wspólnotowym. Nie odbywała się w zamknięciu domu, lecz w przestrzeni otwartej. Gromadziła młodzież, dzieci, dorosłych, pasterzy, gospodarzy i dziewczęta odprawiające swoje wróżby.

Każdy miał w tym święcie własne miejsce. Młodzi popisywali się odwagą przy ogniu. Dziewczęta wróżyły sobie zamążpójście. Matki chroniły dzieci dymem. Gospodarze troszczyli się o bydło i obejście. Znachorki i osoby znające zioła wiedziały, kiedy i co zebrać. Cała wspólnota uczestniczyła w rytuale, który dotyczył najważniejszych spraw: zdrowia, płodności, miłości, dostatku i bezpieczeństwa.

Właśnie dlatego noc św. Jana była tak trwała. Łączyła wiele potrzeb naraz. Była świętem młodości, ale też gospodarstwa. Była zabawą, ale też ochroną. Była chrześcijańskim dniem świętego, ale zachowywała pamięć bardzo dawnych wyobrażeń o sile słońca, ognia, wody i roślin.

Najkrótsza noc, najdłuższy blask

Dawna noc świętojańska na Górnym Śląsku była czasem, w którym świat wydawał się bardziej żywy niż zwykle. Ogień płonął jaśniej, woda leczyła mocniej, zioła działały skuteczniej, a przyszłość dawała się odczytać z wianka zawieszonego na gałęzi.

Cztery siły nocy

W jej obrzędach spotykały się cztery wielkie siły: ogień, woda, roślina i słowo. Ogień oczyszczał. Woda odnawiała. Zioła chroniły. Pieśń i wróżba pozwalały wypowiedzieć pragnienia.

Rytuał uczestnictwa

Ludzie stawali wobec potęgi natury nie jako obserwatorzy, lecz jako uczestnicy rytuału. Palili ogniska, skakali przez płomień, przechodzili przez dym, zrywali zioła, szukali kwiatu paproci, obmywali się w wodzie i pytali o przyszłość.

Była to noc pełni lata, ale także noc ludzkich lęków i nadziei. W najkrótszą noc roku próbowano dotknąć tego, co ukryte — i zabrać ze sobą choć część letniego światła na dalszą drogę przez rok.

flaczek.com

noc świętojańska Górny Śląsk Johannistag Johannisfeuer zioła świętojańskie folklor śląski

Bibliografia i źródła

Perlick A., Der Johannestag im oberschlesischen Brauchtum, Gleiwitzer – Beuthener – Tarnowitzer Heimatblatt, Juni 1972 (6) oraz Mai 1933 (5).
Peschel Fr., Mittsommerfeuer in Schlesien, Der Oberschlesier, Mai 1933 (5).
Hoffmann W., Hausmittel gegen Krankheiten (Plesser Land), Der Oberschlesier, Mai 1932 (5).
Heß K., Volksaberglaube im Kreise Pleß, Oberschlesische Volkskunde, 1932 (Heft 7/10).
Schodrok C., Heut’ ist Johannisnacht!, Unser Oberschlesien, Juni 1954 (9).
Leschnik G., Sprawozdanie z działalności grupy w Hanowerze, Gleiwitzer – Beuthener – Tarnowitzer Heimatblatt, Juli/August 1975 (7/8).
Perlick A., Die Pflanze im oberschlesischen Volksbrauchtum, Gleiwitzer – Beuthener – Tarnowitzer Heimatblatt, Mai 1967 (5) i Mai 1991 (5).

2026-06-23

Bytomska Solanka: Skarb Odkryty Pod Ziemią

Historia Bytomia · solanka · Parkbad

Bytomska Solanka: skarb odkryty pod ziemią

Zanim Górny Śląsk zaczął marzyć o luksusowym uzdrowisku, w kopalni działy się rzeczy niepokojące. Górnicy mający stały kontakt z podziemnymi rozlewiskami na głębokości ponad 700 metrów masowo uskarżali się na tajemniczą wysypkę na nogach. Dziś wiemy, że był to pierwszy sygnał zwiastujący istnienie bytomskiej solanki — leczniczego fenomenu, który z czasem zamienił zwykłą pływalnię w prawdziwy miejski mit.

Bytom / Beuthen Karsten-Zentrum solanka lecznicza Parkbad 1934 Park Miejski

Podziemny sygnał: wysypka górników

Historia bytomskiej solanki zaczyna się nie w eleganckim zakładzie kąpielowym, lecz głęboko pod ziemią. W głębokich wyrobiskach kopalnianych, gdzie gromadziły się wody dołowe, górnicy zaczęli skarżyć się na uporczywe dolegliwości skórne nóg. Z pozoru była to wyłącznie uciążliwość zawodowa. W rzeczywistości stanowiła pierwszy trop prowadzący do odkrycia wyjątkowo mocnego źródła mineralnego.

700 m przybliżona głębokość ujęcia w kopalni Karsten-Zentrum

3,6% zawartość sodu wykazana w analizach chemicznych

6,9% zawartość chloru w badanej solance

1934 rok wielkiego otwarcia nowoczesnego Parkbadu

Podziemna woda nie była więc zwykłym problemem technicznym. Była zapowiedzią czegoś, co wkrótce zaczęto opisywać językiem medycyny, miejskich ambicji i uzdrowiskowego prestiżu. Bytom, kojarzony z kopalniami i przemysłem, nagle otrzymał szansę na zupełnie inną opowieść: historię miasta zdrojowego.

Niepozorny początek legendy

To, co dla górników było swędzącą dolegliwością, dla lekarzy i miejskich władz okazało się znakiem ukrytego pod Bytomiem bogactwa. Solanka miała z czasem trafić z kopalnianych chodników do łaźni, basenów i medycznych gabinetów.

Dwoista historia odkrycia

Samo oficjalne znalezienie ujęcia kryje w sobie ciekawą historyczną rozbieżność. Według powojennej prasy nastąpiło to w latach 1901–1902, kiedy inżynier Wilhelm Gebhardt zauważył kopalniane rury zapchane krystalizującą się solą. Ta prozaiczna awaria mogła być w praktyce jednym z najważniejszych odkryć w dziejach bytomskiego lecznictwa.

Starsze kroniki miejskie Bytomia datują jednak przełomowe wydarzenie inaczej — na około 1910 rok. Wskazują przy tym, że ujęcie biło na głębokości około 700 metrów w kopalni Karsten-Zentrum. Niezależnie od dokładnej daty jedno pozostaje pewne: złoża ukryte w morskich osadach trzeciorzędowych okazały się geologicznym fenomenem.

Wersja prasowa

Lata 1901–1902, inżynier Wilhelm Gebhardt, kopalniane rury i sól krystalizująca w instalacji. To narracja bardziej anegdotyczna, ale bardzo sugestywna.

Wersja kronikarska

Około 1910 roku, kopalnia Karsten-Zentrum i ujęcie na głębokości około 700 metrów. Ta wersja mocniej wiąże odkrycie z miejską dokumentacją.

Legenda spod ziemi

W mieście szybko narodziła się także słynna opowieść, jakoby bytomska solanka miała podziemne połączenie z kopalnią w Wieliczce. Stanowiło to doskonałą pożywkę dla powstania lokalnej legendy — i właśnie dlatego ta opowieść tak dobrze przetrwała w pamięci mieszkańców.

Twarde dane: 3,6% sodu i 6,9% chloru

Bytomska solanka nie była zwykłą wodą. Szczegółowa analiza chemiczna przeprowadzona przez Państwowy Instytut Higieny (Staatl. Hygienische Institut) wykazała jej niezwykle silne właściwości. W badaniach stwierdzono obecność sodu na poziomie 3,6% oraz chloru sięgającą aż 6,9%.

Skład źródła

W bytomskiej solance znajdowały się również potas, wapń, magnez, żelazo, siarczany, wodorowęglany oraz wolny dwutlenek węgla. To właśnie ta mieszanka budowała jej reputację jako wody o silnym potencjale leczniczym.

Dokumentacja medyczna dowodziła, że bytomskie źródło pod względem siły leczniczej znacznie przewyższało słynne niemieckie uzdrowiska, takie jak Bad Oeynhausen czy Harzburg. Dla miasta był to argument ogromnej wagi: nie chodziło już wyłącznie o ciekawostkę geologiczną, ale o ogromny prestiż dla miasta.

sód — 3,6% według analizy chemicznej;
chlor — 6,9%, czyli wyjątkowo silny składnik solanki;
minerały uzupełniające — m.in. potas, wapń, magnez i żelazo;
gazy i związki — siarczany, wodorowęglany i wolny dwutlenek węgla.

Pierwsze łaźnie i wielkie, przerwane inwestycje

Początkowo cenny płyn doprowadzano rurociągiem, określanym w kronikach po prostu jako wodociąg — Wasserleitung. Biegł on w bezpośrednim sąsiedztwie miasta i prowadził solankę do starego zakładu kąpielowego, czyli alte Badeanstalt. Ten mieścił się w dawnej przepompowni wody przy głównej promenadzie.

Włodarze Bytomia bardzo szybko dostrzegli potencjał źródła. Już w 1913 roku radni zatwierdzili gigantyczny budżet w wysokości 600 000 marek niemieckich na budowę zupełnie nowego zakładu solankowego — Solbad.

Bytom miał stać się czymś więcej niż miastem kopalń. W planach pojawiał się obraz nowoczesnego ośrodka kąpielowego, który mógł połączyć przemysłowy Śląsk z atmosferą eleganckiego uzdrowiska.

Ambitne plany inwestycyjne zostały jednak całkowicie udaremnione przez wybuch I wojny światowej oraz postępującą po niej inflację. Solankowy sen trzeba było odłożyć, choć sama idea nie zniknęła. Przetrwała w miejskich dyskusjach, dokumentach i wyobraźni ludzi, którzy wciąż widzieli w wodzie spod ziemi szansę na wielką zmianę.

Parkbad: ruina zamieniona w cud architektury

Kolorowana pocztówka historyczna przedstawiająca modernistyczne wejście do krytej pływalni Parkbad w Bytomiu z 1934 roku. — Kolorowana pocztówka z lat 30. XX wieku ukazująca fasadę krytej pływalni w bytomskim Parku Miejskim.

Pierwsze dyskusje nad koniecznością wybudowania w Bytomiu krytej pływalni z prawdziwego zdarzenia toczyły się już w latach 1897–1898. Drogę do realizacji marzenia blokowały jednak kolejne problemy finansowe, organizacyjne i polityczne. Kiedy wreszcie ruszyła budowa wielkiego kompleksu, historia znów postawiła miastu przeszkodę.

1897–1898

Pierwsze poważne dyskusje o budowie krytej pływalni w Bytomiu.

1913

Miasto zatwierdza 600 000 marek niemieckich na nowy zakład solankowy, lecz inwestycję przerywa wojna i inflacja.

23 października 1929

Prace przy wielkim kompleksie zostają całkowicie wstrzymane.

1934

Parkbad zostaje ukończony i przygotowany do otwarcia w okolicach świąt Wielkanocnych.

2012

Po wielkim remoncie pływalni zapada decyzja o rezygnacji z reaktywacji niecek solankowych.

Choć ostatecznie ruszyła budowa wielkiego kompleksu, 23 października 1929 roku prace zostały całkowicie wstrzymane. Przez kilka lat niedokończony szkielet inwestycji straszył jako upiorna ruina u samego wejścia do Parku Miejskiego. Do momentu przerwania robót inwestycja pochłonęła 1,3 miliona marek Rzeszy (RM), a aby ją dokończyć, władze miasta musiały wygospodarować kolejne 600 000 marek Rzeszy.

Przypis redakcyjny

RM (Reichsmark) — marka Rzeszy, oficjalna waluta niemiecka obowiązująca w latach 1924–1948. W artykule skrót ten odnosi się do kosztów inwestycji z okresu międzywojennego, a nie do wcześniejszego budżetu zatwierdzonego w 1913 roku.

Udało się. Uporządkowano wielki teren rozciągający się między dawnymi ulicami: Humboldtstraße, czyli dzisiejszą ulicą Kolejową, Hindenburgstraße, czyli dzisiejszą ulicą Wrocławską, oraz Ostlandstraße, odpowiadającą dzisiejszej ulicy Strzelców Bytomskich. Obiekt wreszcie ukończono i przygotowano do wielkiego otwarcia w okolicach świąt Wielkanocnych (Ostern) w 1934 roku.

Nowoczesność na wschodzie Niemiec

Kryty basen w Parku Miejskim, powszechnie nazywany Parkbad, określano jako jeden z najnowocześniejszych obiektów rekreacyjnych na wschodzie ówczesnych Niemiec. Był nie tylko pływalnią, lecz także kompleksem leczniczym, wypoczynkowym i towarzyskim.

Czarno-biała fotografia przedstawiająca główną nieckę basenową wypełnioną solanką wewnątrz krytej pływalni Hallenbad w Bytomiu. — Wnętrze hali pływackiej z imponującą główną niecką o nietypowych, ułamkowych wymiarach 33 1/3 x 12 1/2 metra.

Główna niecka basenowa robiła potężne wrażenie i miała bardzo nietypowe, ułamkowe wymiary: dokładnie 33 1/3 × 12 1/2 metra. Co ciekawe, wyposażono ją również w profesjonalną trampolinę do skoków, czyli Sprungbrett. To właśnie te rozmiary do dziś podtrzymują sporną wśród historyków tezę, że obiekt był przygotowywany jako basen rezerwowy na Igrzyska Olimpijskie w Berlinie w 1936 roku.

Zbliżenie na stalową skocznię basenową i minimalistyczny zegar ścienny w wielkiej hali bytomskiego Parkbadu. — Profesjonalna trampolina do skoków (Sprungbrett) umiejscowiona tuż przy głównej niecce basenowej.

Solankowe luksusy, brodzik i palmy na dachu

Parkbad szybko stał się wizytówką miejskiej nowoczesności. Okrzyknięty „najpiękniejszym” obiekt wyposażono w wielką halę pływacką, tarasy do leżenia, specjalistyczny dział kąpieli wannowych i medycznych, a nawet solanki dla najmłodszych.

Historyczne ujęcie sterylnej, wykafelkowanej strefy sanitarnej ze stanowiskami do mycia stóp przed wejściem na halę bytomskiej pływalni. — Pedantycznie czysta strefa sanitarna wyposażona w ceramiczne stanowiska wymuszające dbałość o higienę przed wejściem do wody.

Dla dzieci

Dla najmłodszych stworzono dedykowany solankowy brodzik — Kinder-Soleplanschbecken. Według dawnych opisów z doskonałymi skutkami leczono tam dziecięcą anemię i krzywicę.

Dla kuracjuszy

Oddział medyczny oferował naturalne kąpiele solankowe, kąpiele parowe i inhalacje. Zabiegi stosowano m.in. przy rwie kulszowej, dnie moczanowej i chorobach serca.

Dla elegancji

Goście mieli do dyspozycji zakład fryzjerski, restaurację oraz słynną kawiarnię Hallenbad-Café, która tętniła życiem i dodawała obiektowi miejskiego szyku.

Dla sterylności

Nowoczesna strefa sanitarna posiadała pojedyncze pokoje z kabinami prysznicowymi — Einzelräume mit Duschzellen. Luksus miał iść w parze z pedantyczną czystością.

Najbardziej widowiskowym elementem kompleksu w ciepłe miesiące był jednak taras na dachu. Wysypano tam tony piasku, tworząc sztuczną plażę, a egzotycznego, iście uzdrowiskowego klimatu dodawały olbrzymie donice z żywymi palmami i bananowcami wystawianymi na zewnątrz.

Zewnętrzny taras bytomskiej pływalni zagospodarowany na sztuczną plażę z leżakami, żywymi palmami i egzotycznymi bananowcami. — Taras wypoczynkowy bytomskiego obiektu, gdzie w sezonie letnim tworzono sztuczną plażę z prawdziwie uzdrowiskową roślinnością.

Śląski kurort nad dachem

Ten obraz jest jednym z najbardziej niezwykłych w całej historii bytomskiej solanki: przemysłowe miasto, Park Miejski, nowoczesny basen, piasek na dachu i egzotyczne rośliny, które miały przenieść gości w klimat prawdziwego uzdrowiska.

Mroczny epizod „białej wody”

Z historią bytomskiego basenu wiąże się także dramatyczny i mroczny epizod. Naturalna solanka, wchodząc w reakcję chemiczną z płynami dezynfekującymi na bazie chloru, potrafiła drastycznie mętnieć. Woda bywała wręcz nieprzejrzysta, dlatego stali bywalcy nazywali ją „białą wodą”.

Ciemna strona legendy

W latach 90. XX wieku na terenie pływalni doszło do tragedii. Utonęła nauczycielka, a z powodu silnego zmętnienia wody jej ciało zostało zauważone na dnie dopiero po pewnym czasie. To wydarzenie na zawsze dopisało do historii Parkbadu przejmujący, bolesny rozdział.

Ten tragiczny wypadek pokazał niebezpieczne oblicze bytomskiej solanki. Woda, która przez lata przynosiła zdrowie i była symbolem miejskich ambicji, w wyniku specyficznej reakcji chemicznej bezpośrednio przyczyniła się do dramatu.

Definitywny koniec solankowej tradycji

Złota era lecznictwa ostatecznie przeminęła, gdy podziemny rurociąg uległ rozszczelnieniu. To przerwało zasilanie bezpośrednio z kopalni i zachwiało podstawą całej solankowej tradycji w Bytomiu. Od tego momentu dawna ciągłość została zerwana, a funkcjonowanie solankowych niecek stało się coraz trudniejsze.

Ostateczny koniec nastąpił po zakończeniu wielkiego remontu gmachu pływalni w 2012 roku. Podjęto wtedy nieodwołalną decyzję o rezygnacji z reaktywacji niecek solankowych. W 2026 roku mija od tamtego momentu dokładnie 14 lat.

Dziś bytomskie tradycje uzdrowiskowe to ostatecznie zamknięty rozdział, udokumentowany jedynie w archiwalnych teczkach i na starych fotografiach. Historia, która na przełomie wieków rozpoczęła się od zwykłej awarii kopalnianych pomp, dała przemysłowemu miastu na kilkadziesiąt lat nowoczesny zakład leczniczy z prawdziwego zdarzenia. I choć po remoncie z 2012 roku solankowe niecki bezpowrotnie wyschły, twarde dane medyczne wciąż przypominają, że Bytom dysponował podziemnym skarbem śmiało dorównującym najlepszym europejskim kurortom.

Bibliografia i źródła

Poniższe zestawienie obejmuje najważniejsze źródła wykorzystane przy opracowaniu artykułu: odkrycie solanki, prasowe relacje o Parkbadzie, nietypowe wymiary niecki, powojenne lecznictwo oraz ostateczny koniec solankowych tradycji po remoncie z 2012 roku.

Gleiwitzer – Beuthener – Tarnowitzer Heimatblatt, czerwiec 1972, nr 6, artykuł Wie die Beuthener Heilsole entdeckt wurde. Źródło dokumentujące postać inżyniera Gebhardta, awarię rur, anegdoty o wysypce górników oraz miejską legendę o podziemnym połączeniu z Wieliczką.
Beuthener Stadtblatt, 1938, Jg. 13, nr 1 i 5 oraz Kattowitzer Zeitung, 1935, Jg. 67, nr 295. Zbiorcze odniesienie do prasy międzywojennej, która zachwycała się nową pływalnią, sztuczną plażą z palmami i solankowymi brodzikami.
Życie Bytomskie, 2024, R. 68, nr 29, artykuł Jeśli lato, to na basen!. Źródło potwierdzające nietypowe wymiary niecki 33,3 × 12,5 m oraz przytaczające sporną hipotezę o rezerwowym obiekcie na Igrzyska Olimpijskie w Berlinie.
Życie Bytomskie, 1964, R. 8, nr 20 (389), reportaż Bytom – Zdrój ma solankę równą… Ciechocinkowi. Źródło ważne dla akapitu o powojennej złotej erze, wznowieniu zabiegów w 1946 roku oraz opinii prof. Sabatowskiego.
Życie Bytomskie, 2015, R. 59, nr 19 (3019), artykuł Bytomianie tęsknią za solanką. Źródło dokumentujące zrujnowany rurociąg, późniejsze mieszanie sztucznej wody z przywożonej soli oraz ostateczny koniec historii po remoncie z 2012 roku.

2026-05-12

Hohenzollerngrube / KWK Szombierki – Żelazny gigant, który wchłonął Szombierki

Hohenzollerngrube / KWK Szombierki

Żelazny gigant, który wchłonął Szombierki

Historia kopalni, która z rolniczej osady stworzyła przemysłowy krajobraz Bytomia — i zostawiła po sobie stalową wieżę szybu Krystyna.

Wstęp: Żelazny gigant, który wchłonął Szombierki

Zanim niecka bytomska zapadła się pod ciężarem własnego bogactwa, południowy skraj tego obszaru – dawny Gemarkung Schomberg – był senną, rolniczą osadą. Z każdym rokiem Bytomska Atlantyda pochłania jednak kolejne ślady przeszłości. Wsie ustępowały miejsca kominom, a pola uprawne zamieniały się w tętniące życiem, spowite dymem i pyłem zaplecza wielkiego przemysłu. Gdy w połowie XIX wieku odkryto tu potężne pokłady „czarnego złota”, los Szombierek został przypieczętowany.

Hohenzollerngrube w Szombierkach z wieżą szybową i wagonami kolejowymi na pierwszym planie — **Hohenzollerngrube w Szombierkach.** Monumentalne ujęcie zakładu z wieżą oznaczoną nazwą kopalni oraz wagonami na pierwszym planie. Fotografia od razu wprowadza w industrialny świat dawnej kopalni.

Dziś, patrząc na ulicę Zabrzańską 16, trudno wyobrazić sobie dawny, sielski krajobraz. Został po nim tylko milczący świadek historii – potężna, stalowa wieża szybu Krystyna. Ten dwuwieżowy kolos z 1929 roku góruje nad pustkowiem niczym rdzewiejący nagrobek kopalni, która kiedyś dawała życie i odbierała zdrowie tysiącom ludzi. Uratowana przed palnikami złomiarzy i wpisana do rejestru zabytków w 2004 roku, przypomina o żelaznym gigancie pierwotnie zwanym Hohenzollerngrube.

Dziewczęta, ręczne kołowroty i komenda „Stuckaj na byku!”

Drewniane wieże szybów Kaiser-Wilhelm i Hohenzollern w 1870 r. — **Hohenzollerngrube w 1870 roku.** Z lewej strony szyb Kaiser-Wilhelm, z prawej Hohenzollern. Surowa, drewniana infrastruktura zaledwie kilka miesięcy po wbiciu pierwszej łopaty.

Wszystko zaczęło się 14 lutego 1855 roku, gdy nadano pole górnicze Hohenzollern. Ostatecznie kopalnia wyłoniła się w 1870 roku z połączenia pól Hohenzollern, Comtesse, Elinor oraz Kleine. Zderzenie wielkich ambicji Joanny Schaffgotsch z prymitywną rzeczywistością tamtych lat było brutalne. 15 listopada 1869 roku, gdy wbito pierwszą łopatę pod główne szyby, brakowało jakiejkolwiek nowoczesnej technologii.

Hohenzollerngrube w Schomberg, panorama kopalni z 1912 roku z torami kolejowymi i zabudową zakładu — **Hohenzollerngrube w 1912 roku.** Historyczny podpis pod fotografią wspomina pierwsze wbicie łopaty pod szyby Kaiser-Wilhelm i Hohenzollern, dokonane 15 listopada 1869 roku przez ówczesnego inspektora górniczego Köhlera.

Praca opierała się niemal wyłącznie na sile ludzkich mięśni i ręcznych kołowrotach obsługiwanych przez dziewczęta. W tamtym surowym świecie każda maszyna miała swoją duszę i imię; jeden z najcięższych kołowrotów nazywano potocznie „Bykiem”. Gdy pracujący w głębi rębacz potrzebował transportu lub materiałów, wołał do góry charakterystyczne: „Stuckaj na byku!”. Ten okrzyk roboczy (od niem. stucken – pchać, napierać) stał się symbolem znoju – nakazywał dziewczętom rytmiczne i siłowe napieranie na korby urządzenia. Mimo tych niemal średniowiecznych metod, już w lipcu 1873 roku oddano do użytku szyby Hohenzollern (późniejsza Ewa) oraz Kaiser Wilhelm (Krystyna). Pionierski rok wydobywczy zamknął się wynikiem 4 627 ton, a wśród 180 pionierów pracowało wówczas sześć kobiet, dzielących trud z mężczyznami w pyle rodzącego się przemysłu.

Skok w nowoczesność: Złoty wiek Schaffgotschów

Prawdziwa rewolucja przyszła wraz z objęciem zarządu przez Gräflich Schaffgotsch’sche Werke GmbH. Kopalnia, napędzana wizją kolejnych dyrektorów generalnych koncernu – od radcy sprawiedliwości dr. Stephana na przełomie wieków, po dr. Bervego w latach 30. – weszła w swój złoty wiek. To właśnie tutaj w 1882 roku, na poziomie 180 metrów, uruchomiono pierwszą w pruskim górnictwie elektryczną lokomotywę dołową.

Pracownicy i dozór kopalni Hohenzollerngrube w ubraniach roboczych na schodach zakładu — **Załoga i dozór kopalni.** Pracownicy w jasnych ubraniach roboczych przy wejściu na teren zakładu. Fotografia pokazuje codzienny, techniczny wymiar pracy w nowoczesnej kopalni.

Dyrekcja i dozór kopalni Hohenzollerngrube, w tym Bergwerksdirektor Dr. Jansen — **Kadra kierownicza Hohenzollerngrube.** Reprezentacyjna fotografia dyrekcji i dozoru, z podpisem wskazującym m.in. Bergwerksdirektora dr. Jansena.

Fundamenty pod potęgę zakładu budowali tacy weterani jak maszynista Georg Stanienda. Choć w szczytowym dla kopalni 1929 roku był już zapewne jedynie legendarnym wspomnieniem (pracę rozpoczął w listopadzie 1870 r., kończąc 55-letnią służbę około 1925 r.), to właśnie oddanie takich ludzi pozwoliło Szombierkom stać się technologicznym liderem. W 1933 roku na wieży Kaiser-Wilhelm zamontowano elektryczną maszynę wyciągową o mocy 3264 KM – wówczas największą w Europie. Wydobycie skoczyło do niebotycznych 2,5 miliona ton rocznie, a pod ziemią i na powierzchni pracowała armia 5 500 ludzi.

Krew na węglu: katastrofy i mroczne karty

Śląski węgiel zawsze żądał ofiar. 22 listopada 1909 roku, podczas zalewania podziemnego pożaru, pękła tama. W rwącej fali błota i wody zginęli trzej członkowie dozoru, których nazwiska do dziś powinny budzić dreszcz: zarządca górniczy Chowanietz, inżynier maszynowy Bontzek oraz sztygar wentylacyjny Baron. Zaledwie rok później pod ziemię zapadł się drewniany szyb Georg (Georgschacht), pełniący dotąd kluczową funkcję szybu drzewnego.

Mroczne ujęcie zabudowań kopalni Szombierki z wieżą Krystyna widzianą zza ceglanego muru — **Cień kopalni.** Ujęcie zza ceglanego muru, z sylwetką przemysłowych zabudowań w tle, dobrze współgra z opowieścią o katastrofach, wojnie, deportacjach i powojennym zniewoleniu.

Odznaka pamiątkowa za zasługi dla ratownictwa górniczego — **Odznaka ratownictwa górniczego.** Symboliczny dodatek do opowieści o zagrożeniach pracy pod ziemią i ofiarach górniczego żywiołu.

Wielka polityka również nie oszczędzała zakładu. We wrześniu 1939 roku polski ostrzał artyleryjski dotkliwie uszkodził wieżę wyciągową i sortownię. Jednak najmroczniejszy rozdział zapisała historia w 1945 roku. Po zajęciu Szombierek przez oddziały sowieckie 28 stycznia, rozpoczęła się tragedia deportacji. Setki pracowników, w tym Franz Strzala, zostało wywiezionych do łagrów w Stalino lub na mordercze stepy Kazachstanu (Bedpak-dała). Ci, którzy zostali, trafiali często do obozu pracy przymusowej MBP, który do końca lat 40. składał się z pięciu baraków, stając się symbolem powojennego zniewolenia.

Zakończenie: Znikająca kopalnia i ocalałe podziemia

Potężny apetyt na węgiel ostatecznie zwrócił się przeciwko samemu miastu. Eksploatacja tzw. filara ochronnego pod centrum Bytomia i Wzgórzem Małgorzaty doprowadziła do osiadania terenu o cały metr, bezpowrotnie niszcząc strukturę miasta. 1 marca 1996 roku wydobyto ostatni wagonik węgla, kończąc ponad stuletnią epokę.

Do 2001 roku rozebrano większość zabudowań, zostawiając jedynie stalowy szkielet szybu Krystyna jako pamiątkę dawnej wielkości. Jednak Szombierki wciąż oddychają pod ziemią. Dawny szyb Hohenzollern, przemianowany na Ewę, pozostaje czynny w strukturach Centralnego Zakładu Odwadniania Kopalń. Dzień i noc potężne pompy usuwają wodę z podziemi, pilnując, by Bytomska Atlantyda nie została ostatecznie pochłonięta przez zalewającą ją otchłań. Żelazny gigant umarł, ale jego serce wciąż musi bić, by miasto nad nim mogło trwać.

Widok z lotu ptaka na Hohenzollerngrube w Schomberg Beuthen OS w 1920 roku — **Hohenzollerngrube z lotu ptaka, 1920 rok.** Rozległy kompleks kopalni pokazany z góry. W kontekście późniejszej likwidacji i rozbiórki zabudowań fotografia działa jak wizualne podsumowanie utraconej przemysłowej Atlantydy Szombierek.

Słownik nazwisk i stanowisk Genealogiczna ściąga dla osób szukających przodków związanych z Hohenzollerngrube / KWK Szombierki. Domyślnie zwinięta — rozwiń i wpisz nazwisko, funkcję albo niemiecką nazwę stanowiska.

36 / 36 pozycji

Joanna Schaffgotsch

właścicielka majątku / zaplecze własnościowe

Postać związana z początkami przemysłowego rozwoju Hohenzollerngrube i majątkiem Schaffgotschów.

dr h.c. Heinrich Werner

generalny dyrektor

W bazie wskazany jako osoba odpowiedzialna za rozwój kopalni do końca wojny.

dr Stephan

radca sprawiedliwości / dyrekcja generalna koncernu

W artykule występuje jako jedna z postaci zarządczych związanych z okresem rozwoju koncernu Schaffgotschów.

dr Berve

dyrekcja generalna koncernu

W artykule wymieniony jako postać z kadry zarządczej lat 30.

Janik

dyrektor kopalni

W bazie odnotowany wśród dyrektorów kopalni około 1900 roku.

Kuhna

dyrektor kopalni

W bazie odnotowany wśród dyrektorów kopalni około 1900 roku.

Hübner

dyrektor kopalni

W bazie wskazany jako dyrektor kopalni w 1929 roku.

dr Jansen

Bergwerksdirektor / dyrektor kopalni

W bazie wskazany jako dyrektor z lat 30.; występuje również w podpisie fotografii kadry kierowniczej.