Tajemnica imienia: Reinhold czy Emanuel?

Przez lata w obiegu funkcjonowała pomyłka, która potrafi „rozjechać” całą biografię: w części polskich opracowań i kronik budownicę św. Trójcy nazywano Emanuelem. Kwerenda dokumentów i prasy pozwala dziś mówić jasno: to Reinhold (Robert) Schirmeisen, a Emanuel był jego bratem – urzędnikiem państwowym.

Metryka, edukacja i pierwsze dekady w Bytomiu

Odebrał staranne, klasyczne wykształcenie, typowe dla ówczesnych elit: szkoła ludowa (Olesno), potem raciborskie gimnazjum, gdzie w 1862 r. zdał maturę z wyróżnieniem jako Primus omnium. Następnie studia teologiczne we Wrocławiu; w środowisku akademickim działał w katolickim związku studenckim Winfridia.[2]

Po święceniach (28 czerwca 1866 r., z rąk biskupa Heinricha Förstera) został skierowany do Bytomia – i to jest moment kluczowy: odtąd miasto stanie się jego życiowym projektem. Przez dwie dekady pracował jako kapelan w parafii Wniebowzięcia NMP, m.in. obok ks. Schaffranka i ks. Norberta Bonczyka.[3]

Kulturkampf: kiedy Kościół uczy się przetrwania

Dla Schirmeisena to nie jest „ładne tło historyczne”, tylko szkoła działania pod presją. Kulturkampf – twardy konflikt państwa pruskiego z Kościołem – wymuszał dyscyplinę, ostrożność w publicznych gestach, a równocześnie… tworzył zapotrzebowanie na kapłanów, którzy umieli budować realne struktury wspólnotowe.

Gdy zachodnia część miasta rosła, powierzono mu odpowiedzialność, która wymagała nie tylko wiary, ale i logistyki. W 1886 r. został kuratusem przy nowym kościele św. Trójcy, a w 1888 r. – jego pierwszym proboszczem.[5]

Deweloper w sutannie: inwestycje za setki tysięcy marek

Jeśli patrzeć na Schirmeisena wyłącznie jak na „księdza od kazań”, nie da się zrozumieć skali jego dzieła. To był administrator i fundraiser: umiał pozyskiwać wsparcie elit przemysłowego Śląska i przekuwać je w konkret instytucji.

• Kościół św. Trójcy (1883–1886) – monumentalna świątynia z 76-metrową wieżą. Równolegle powstawała plebania; w finansowaniu pojawiają się m.in. darczyńcy z kręgu śląskich magnatów (materiały, darowizny pieniężne).[6]
• Knabenkonvikt (internat dla chłopców) – pierwszy otwarty 8 października 1887 r. (Moltkeplatz, dzisiejszy plac Sobieskiego), a następnie rozbudowany: nowy gmach (1900) przy Kurfürstenstraße (dzisiejsza aleja Legionów) za 180 000 marek. W 1908 r. zakup kolejnego budynku przy Kasernenstraße (dzisiejsza ul. Smolenia) za 160 000 marek.[7]
• Robertusstift – zakład dla chorych i ubogich inwalidów przy Bahnhofstraße (dzisiejsza ul. Dworcowa), uroczyście otwarty 9 lipca 1889 r. (adaptacja dawnego lazaretu brackiego).[8]
• Krüppelheim zum Hl. Geist (Dom dla Kalek) – wielka inwestycja 1910–1912. Sam zakup gruntu przy Kurfürstenstraße (dzisiejsza aleja Legionów) kosztował 175 000 marek. Skala przedsięwzięcia i ambicja opiekuńcza (mówiono o „kilkuset” podopiecznych) czyniły z tego projektu znak czasu: nowoczesną filantropię w przemysłowym mieście.[9]
• Rozwój sąsiednich gmin – wsparcie i inicjatywy przy kościołach filialnych: Orzegów (1894) oraz Szombierki (1903/1904), a także działania na rzecz instytucji edukacyjnych i opiekuńczych w regionie.[10]

Między językami i lojalnościami: roztropność zamiast łatwych etykiet

Najprostsza pułapka interpretacyjna brzmi: „albo polityk, albo germanizator, albo obrońca polskości”. Rzeczywistość górnośląskich miast końca XIX wieku rzadko mieści się w tak czystych kategoriach.

Z przekazów wynika też, że jego autorytet przekraczał podziały środowiskowe; w pewnym momencie oficjalną laudację na jubileusz proboszczowski miał wygłosić rabin bytomskiej gminy żydowskiej. Wychował również ludzi, którzy później odegrali ważne role w Kościele – wśród nich wymienia się przyszłego biskupa Maximiliana Kallera.[12]

Godności, wpływy, relacje: kiedy proboszcz staje się instytucją

Wątek „odrzuconych awansów” wraca w kilku przekazach: Schirmeisen miał rezygnować z propozycji objęcia funkcji arcybiskupa w Poznaniu (po śmierci abp. Floriana Stablewskiego), a także odrzucić propozycję cesarza Wilhelma II dotyczącą urzędu biskupa polowego. W wersji ostrożnej – bez mitologizacji – można powiedzieć tak: był rozważany na wysokich stanowiskach, ale konsekwentnie wiązał swoją misję z Bytomiem.[14]

Złota korona i puste konto

W 1912 r., przy okazji poświęcenia Domu dla Kalek, otrzymał z rąk państwa pruskiego Królewski Order Korony III klasy. To symboliczne: państwo nagradza człowieka Kościoła – bo jego dzieło było nie tylko religijne, ale i cywilizacyjne.[15]

Dwa tygodnie później Schirmeisen zmarł 25 października 1912 r. około godz. 14:00 w klinice św. Jerzego we Wrocławiu, dokąd pojechał na zabieg związany z chorobą serca. 29 października Bytom zobaczył pogrzeb, który stał się manifestacją wspólnoty: straż honorową przy trumnie mieli pełnić członkowie polskich i niemieckich towarzystw.[16]

Oś czasu: Reinhold Schirmeisen w punktach

• 1842 — narodziny w Dobrodzieniu (8 stycznia).
• 1862 — matura w Raciborzu jako Primus omnium.
• 1866 — święcenia kapłańskie (28 czerwca) i skierowanie do Bytomia.
• 1866–1886 — kapelan w parafii Wniebowzięcia NMP.
• 1883–1886 — budowa kościoła św. Trójcy (wieża 76 m).
• 1886 — kuratus przy św. Trójcy.
• 1888 — pierwszy proboszcz św. Trójcy.
• 1887 — otwarcie Knabenkonvikt (8 października).
• 1889 — Robertusstift (9 lipca).
• 1894 — działania przy kościele filialnym w Orzegowie.
• 1895 — tytuł Radcy Duchownego.
• 1900 — nowy gmach konwiktu (180 000 marek).
• 1903/1904 — wsparcie dla inwestycji kościelnych w Szombierkach.
• 1908 — prałat domowy i infułat; zakup budynku konwiktu (160 000 marek).
• 1910–1912 — budowa Krüppelheim; grunt 175 000 marek.
• X 1912 — Królewski Order Korony III klasy (przy poświęceniu Domu dla Kalek).
• 25 X 1912 — śmierć we Wrocławiu; pochówek w kościele św. Trójcy.