Skip to contentSkip to main navigationSkip to footer

OD DOROŻKARZA DO KRÓLA LODU. PRAWDZIWA TWARZ IGNATZA HAKUBY

Portret Ignatza Hakuby na tle historycznego budynku poczty i pomnika konnego w Bytomiu.

OD DOROŻKARZA DO KRÓLA LODU. PRAWDZIWA TWARZ IGNATZA HAKUBY

Portret poglądowy Ignatza Hakuby, bytomskiego radnego i magnata przemysłowego w cylindrze
Ignatz Hakuba – wizerunek poglądowy (wizualizacja, nie fotografia historyczna).
Oto Ignatz Hakuba: niekoronowany „król” Bytomia. Człowiek, który trzymał miasto w garści, potrafił upokorzyć własny magistrat, a po śmierci wciągnął rodzinę i urzędników w procesy sięgające nawet Paryża.

W oficjalnej pamięci funkcjonuje jak posągowy filantrop i dobroczyńca, który za życia potrafił bezpłatnie rozdawać najbiedniejszym węgiel i lód. Tymczasem archiwalne numery „Katolika”, „Gazety Robotniczej”, „Wanderera” i „Dziennika Śląskiego” układają się w portret znacznie bardziej skomplikowany: ambicja, cynizm, obsesja prestiżu, strach – i fortuna, która dla bliskich stała się ciężarem.

CZĘŚĆ I: BAT I LÓD – IMPERIUM CHŁODU I ZAPACH KRWI (1841–1898)

Mit mówi: „szanowany rzeźnik, który się dorobił”. Prasa robotnicza była brutalniejsza i bardziej szczera. Ignatz Hakuba (ur. 29 lipca 1841 r. w Bytomiu) nie zaczął od salonów. Był synem Simona Hakuby, miejscowego restauratora, oraz Marianny z domu Garus, wywodzącej się z podbytomskiego Rozbarku. Jak z przekąsem przypominała socjalistyczna „Gazeta Robotnicza” po jego śmierci: „najpierw był tylko dorożkarzem”.

Archiwalny ślad: Antonia i zagadka „vulgo”

W księdze metrykalnej pod datą 22 stycznia odnajdujemy zapis ślubu Ignatza, opisanego już jako Restaurateur (restaurator). Jego wybranką była Antonie Barkowska, w zapisie określana także nazwiskiem Kirstein (1843–1893), pochodząca z Poznania.

Oryginalny zapis aktu ślubu Ignatza Hakuby i Antonie Barkowskiej z 22 stycznia
Fragment księgi metrykalnej z zapisem dotyczącym ich małżeństwa.
„…Antonie, Tochter, Barkowska vulgo Kirstein, aus Posen…”

Zapis „Barkowska vulgo Kirstein” może wskazywać na różne formy nazwiska żony; bez dalszych dokumentów nie należy wyciągać z niego pewnych wniosków o pochodzeniu. Małżeństwo doczekało się dwójki dzieci: Hansa i Antonie. Los nie był jednak łaskawy dla fortuny Hakuby — oboje dzieci zmarło jeszcze przed ojcem, co po 1910 roku otworzyło drogę do bezwzględnej walki o spadek.

Historyczna ilustracja dorożki na błotnistej ulicy w dawnym Bytomiu z kominami kopalń w tle
Bytom na przełomie XIX i XX wieku – ilustracja poglądowa, nie zdjęcie konkretnego miejsca pracy Hakuby.

To na koźle dorożki – w pyle i błocie bytomskich ulic – uczył się reguł gry. Kapitał początkowy miał zdobyć dzięki „udałym spekulacjom gruntowym”. W gwałtownie rosnącym mieście zrozumiał coś kluczowego: ziemia bywa warta więcej niż złoto. Z czasem stał się jedną z najbardziej wpływowych postaci w Bractwie Kurkowym, wielokrotnie zdobywając tytuł Króla Kurkowego.

„Król Lodu”
W 1898 r. przekształcił firmę w nowoczesną spółkę z o.o. (GmbH) z kapitałem 60 000 marek. Ale to nie sama branża mięsna dała mu realną władzę. Hakuba stał się „Królem Lodu”: kontrolował przemysłowe lodownie, od których zależały browary i restauracje. Zanim nadeszły elektryczne chłodnie, zimne piwo latem oznaczało jedno: musisz się z nim ułożyć.

CZĘŚĆ II: MIASTO TO JA – WOJNY Z RATUSZEM (1904)

Jako radny miejski (Stadtrat) Hakuba nie tyle służył miastu, co traktował Bytom jak najważniejszego, a zarazem najbardziej opornego „klienta”. Rok 1904 był kulminacją wojny.

Krupnicza: wywłaszczenie własnego radnego

Miasto chciało poszerzyć wąską ul. Krupniczą. Hakuba miał tam kluczowe grunty i zażądał zaporowej ceny 75 marek za m² oraz zwolnień podatkowych. Upór był tak wielki, że Rada Miasta zrobiła rzecz bez precedensu: przegłosowała wywłaszczenie własnego radnego.

Tarnogórska: „astronomiczne” 555 000 marek

W tym samym czasie próbował sprzedać miastu parcelę przy ul. Tarnogórskiej pod dużą inwestycję (m.in. wątek Poczty). Cena: 555 000 marek. Magistrat ofertę odrzucił. Urażony Hakuba zaczął teren parcelować i sprzedawać „na raty” mniejszym nabywcom (prasa wspomina choćby cieślę Stanoszka) — ale ten grunt miał mu jeszcze posłużyć jako narzędzie politycznej zemsty.

CZĘŚĆ III: HAKATA I „KATOLIK” – CYNIZM POLITYCZNY (ok. 1909–1910)

Hakuba uchodził za niemieckiego patriotę i był bożyszczem nacjonalistów (hakatystów) — dopóki interes nie kazał mu zagrać inaczej. Prasa z końca dekady opisywała skandal przy Tarnogórskiej: gdy miasto nie chciało płacić według jego warunków, Hakuba sprzedał teren Adamowi Napieralskiemu, wydawcy polskiego „Katolika”, pisma walczącego z germanizacją.

Niemiecka prasa miała pisać o „Sodomie i Gomorze”. Hakatyści byli wściekli, bo nagle ich idol pomagał „wrogowi niemczyzny”. A jednak byli w pułapce: otwarty atak na Hakubę był trudny, bo potrafił trzymać środowiska w szachu… pieniędzmi.

W tym samym okresie przewija się motyw jego obietnic finansowania „wielkich, niemieckich” przedsięwzięć pomnikowych.

CZĘŚĆ IV: POMNIK PRZED OKNEM? – PRESTIŻ, PIENIĄDZE I KAWIARNIA (1906–1910)

To najbardziej przewrotna historia w biografii Hakuby. Miał pieniądze, pozycję w magistracie i ambicję pozostawienia po sobie czegoś trwalszego niż kolejne parcele. Tyle że w Bytomiu nawet za wielką fortunę nie zawsze można było dostać to, czego się chciało.

Pomysł starszy niż darowizna

Sam pomnik nie był pomysłem Hakuby. Nadburmistrz Georg Brüning zabiegał o podobną inwestycję od lat, a fundusz pomnikowy tworzono już od 1890 roku. Przez następne lata pieniędzy przybywało powoli. Przełom nastąpił, gdy Hakuba przeznaczył na przedsięwzięcie 50 000 marek. Pod koniec 1909 roku fundusz zgromadził łącznie około 100 000 marek. Po blisko dwudziestu latach planowania miasto mogło wreszcie zamówić monument.

Cesarz, który nie chciał pomnika

Na początku wcale nie chodziło o Fryderyka Wielkiego. Hakubie marzył się pomnik urzędującego Wilhelma II. Ten jednak nie życzył sobie stawiania mu monumentów za życia. Rozważano więc Wilhelma I, Fryderyka III, a nawet pomnik obu cesarzy. Ostatecznie wybór padł na Fryderyka II Wielkiego, którego postać miała przypominać o pruskiej historii Śląska.

Nie wszyscy radni ufali nawet tak szczodremu ofiarodawcy. W grudniu 1906 roku „Dziennik Śląski” donosił, że po przyjęciu darowizny część rady domagała się jej notarialnego potwierdzenia. Chodziło o to, aby Hakuba nie mógł się z obietnicy wycofać. Jak widać, milioner potrafił wzbudzać wdzięczność i ostrożność jednocześnie.

Pomnik pod oknem? Na drodze stanął pan Juszczyk

Rzeźbę konną wykonał berliński artysta Louis Tuaillon. Znacznie trudniej niż wybrać bohatera i rzeźbiarza okazało się wyznaczyć miejsce. Pod uwagę brano Rynek, reprezentacyjny Bulwar i Kaiserplatz. Tuaillon opowiadał się za Bulwarem, ale wybór lokalizacji rozpalił wielomiesięczny spór.

Pomnik konny Fryderyka II Wielkiego w dawnym Bytomiu – ilustracja historyczna
Pomnik Fryderyka II ostatecznie ustawiono na Kaiserplatz, dzisiejszym pl. gen. Władysława Sikorskiego, a nie przed domem Hakuby.

I tu pojawia się bohater, którego trudno byłoby wymyślić lepiej: pan Juszczyk, prowadzący kawiarnię w domu Hakuby. Według „Górnoślązaka” z 29 października 1909 roku pomnik miał stanąć na Bulwarze, właśnie przed tym budynkiem. Juszczyk nie wyraził na to zgody. W odpowiedzi magistrat opowiedział się za umieszczeniem monumentu przed szkołą realną na placu Cesarza. Gazeta dodawała jednak, że pojawił się już kolejny pomysł – ustawienia rzeźby przed gmachem sądowym.

Król lodu kontra właściciel kawiarni? Niekoniecznie. Źródło podaje, że Juszczyk prowadził kawiarnię w domu Hakuby; nie ustala, czy był właścicielem nieruchomości. Wiemy jednak, że sprzeciw wobec lokalizacji monumentu naprawdę odnotowała ówczesna prasa.

Debaty trwały jeszcze później. Opracowanie z 1958 roku wspomina też o obawach, że olbrzymi pomnik na Bulwarze utrudniałby ruch. W końcu stanął na Kaiserplatz – dzisiejszym pl. gen. Władysława Sikorskiego. Opowieść o tym, że Hakuba dopiął swego i codziennie podziwiał „swojego Fryderyka” z okien salonu, brzmi efektownie. Tylko że źródła nie pozwalają jej powtarzać jako faktu.

CZĘŚĆ V: REWOLWERY I „OPOWIEŚCI INDIAŃSKIE” – WĄTEK KRYMINALNY (1907–1908)

Wiosną 1907 r. Bytomem wstrząsnęła afera szantażowa relacjonowana przez różne tytuły (m.in. „Katolika” i „Kattowitzer Zeitung”). Do Hakuby zaczęły przychodzić listy od rzekomego „Międzynarodowego Związku Rewolucyjnego”. Żądano 60 000 marek jako „kary” za wspieranie pruskiego pomnika. Groźba była brutalna: jeśli nie zapłaci, kamienica ma wylecieć w powietrze od „maszyny piekielnej”.

List szantażowy pisany gotykiem, stary pistolet i tajemniczy mechanizm na drewnianym biurku
Afera szantażowa z 1907 roku – ilustracja poglądowa, nie fotografia oryginalnych listów ani broni.

Hakuba się nie ugiął. Według relacji miał zeznać: „Kupiłem rewolwer” i czekał. Finał był ponury. „Związkiem rewolucyjnym” okazała się grupa nastolatków: Kubica, Piechaczek, Staffetius. Prasa pisała, że naczytali się tanich „powieści indiańskich” (Indianergeschichten) i chcieli zdobyć pieniądze na podróż dookoła świata. Przywódca, 20-letni Piotr Kubica, nie dożył końca wyroku: zmarł na gruźlicę (suchoty) w więziennym lazarecie w 1908 r. Hakuba wygrał, ale okupione to było strachem — i śmiercią młodego człowieka.

CZĘŚĆ VI: WIELKIE NIESPEŁNIENIE – OSIEMNAŚCIE DNI ZA PÓŹNO (1908–1910)

Pod koniec życia ambicje Hakuby robiły się coraz większe. Było go stać na wiele. Czasu jednak nie potrafił sobie dokupić.

Grand Hotel za milion: W 1908 roku planował budowę hotelu za milion marek – „na miarę Berlina”, z „kąpielami świetlanymi”, dużą kuchnią i salą koncertową, by uniezależnić rozrywkę od pogody. Projekt nie doszedł do skutku.

Wizualizacja koncepcyjna niezrealizowanego Grand Hotelu Ignatza Hakuby w Bytomiu
Wizualizacja niezrealizowanego hotelu Hakuby; nie jest to zachowany oryginalny plan architektoniczny.

Ostatnie tygodnie: Jeszcze we wrześniu 1910 roku miał przyjmować Towarzystwo Ogrodnicze w swoim prywatnym ogrodzie. Choroba jednak postępowała. 3 listopada zrezygnował z funkcji w Bractwie Kurkowym.

Kamień węgielny i ostatnie dziesięć dni

29 października 1910 roku Hakuba uczestniczył jeszcze w położeniu kamienia węgielnego pod pomnik Fryderyka Wielkiego. Do fundamentu trafił dokument fundacyjny, przygotowany w dwóch egzemplarzach. Jeden został umieszczony w podstawie monumentu, drugi zachowano w archiwum miejskim. Dla darczyńcy, który dołożył do inwestycji połowę pieniędzy, musiał to być szczególny moment.

Dziesięć dni później, 8 listopada 1910 roku, Hakuba zmarł. Według przytaczanych w prasie informacji przyczyną był rak żołądka. Miał 69 lat. Nie zobaczył już gotowego dzieła: konną figurę przywieziono z Berlina 14 listopada, a następnego dnia ustawiono ją na granitowym cokole w obecności rzeźbiarza Tuaillona i miejskiego budowniczego.

Wszystko przygotowano. Zabrakło fundatora

26 listopada 1910 roku, osiemnaście dni po śmierci Hakuby, do Bytomia przybył Wilhelm II na uroczyste odsłonięcie pomnika. Jechał ze Świerklańca, gdzie gościł u Donnersmarcka; w mieście pojawił się około południa, po czym wyruszył dalej – do Rud. Nie ma więc podstaw, by opisywać tę trasę jako bezpośredni przejazd z Bytomia do Pszczyny ani powtarzać dokładnie „pół godziny” pobytu.

Podczas uroczystości cesarz wpisał się do miejskiej Złotej Księgi, na której zakup Hakuba przekazał dodatkowe 1000 marek. Była jeszcze jedna przygotowana dla niego rzecz: dokument honorowego obywatelstwa Bytomia, który miał odebrać w dniu odsłonięcia monumentu. Tytuł przyznano mu za życia. Uroczystego wręczenia nie doczekał.

Miasto miało pomnik, cesarza, trybuny i Złotą Księgę. Zabrakło tylko człowieka, który pomógł za to wszystko zapłacić.

CZĘŚĆ VII: SZANTAŻ ZZA GROBU I KLĄTWA RODZINNA – TESTAMENT (1910–1911)

Oto fundament jego pośmiertnej władzy. Majątek wyceniano na ok. 1,5 miliona marek. Hakuba chciał rządzić miastem nawet po śmierci, powołując m.in. Fundację im. Ignatza i Marii Hakuba z kapitałem 100 000 marek na cele dobroczynne.

ZOO z haczykiem: Zapisał 100 000 marek na utworzenie ZOO w Bytomiu — ale pod warunkiem, że między klatkami stanie spiżowy pomnik Hakuby naturalnej wielkości, kosztujący 25 000 marek. Rada Miasta, widząc w tym formę narcyzmu, miała sprawę „odroczyć”.

Biblioteki: zaskakujący wyjątek: Na krótko przed śmiercią przekazał też 15 000 marek na górnośląskie biblioteki ludowe – gest, który wyróżniał się na tle innych, często interesownych zapisów.

Procesy i upadek Jana Gorola: Pieniądze Hakuby nie przyniosły rodzinie spokoju. Spadkobierca Jan Hakuba, bankier z Paryża, wytoczył miastu proces o 100 000 marek odszkodowania za „aresztowanie” majątku przez magistrat.

Najbardziej gorzki i groteskowy epizod dotyczył jednak Jana Gorola. Historia zatoczyła okrutne koło: podobnie jak Ignatz na początku kariery, Jan był dorożkarzem. Wykorzystując zbieżność nazwisk, budował legendę tragicznego dziedzica, twierdząc, że czeka na 35 000 marek spadku potwierdzonego listami od rzekomego „bankiera Hakuby z Paryża”. W rzeczywistości Ignatz zapisał mu jedynie 5000 marek i to w sposób zablokowany – woźnica mógł pobierać jedynie 50 marek odsetek kwartalnie. Próbując żyć „jak pan”, Gorol wyłudzał od rzemieślników gotówkę i luksusowe zaprzęgi o wartości blisko 1000 marek. W 1911 r. sąd, nie dając wiary opowieściom o milionach, skazał oszusta na 2 lata więzienia.

Ignatz Hakuba spoczywa na głównym bytomskim cmentarzu Mater Dolorosa – w zachowanym do dziś mauzoleum. Wkrótce po jego śmierci jego imieniem nazwano nowo wytyczoną ulicę (Hakubastraße), dziś ul. Józefa Ignacego Kraszewskiego; współcześnie jego nazwisko wróciło też na mapę miasta jako ul. Hakuby Ignatza.

Nie spełniło się jednak największe marzenie milionera: patrzeć na Bytom ze spiżowego cokołu w „swoim” ZOO.

Została legenda o dorożkarzu, który kupił sobie miasto — ale nie zdążył kupić czasu.

Wykaz źródeł prasowych i archiwalnych (rozwiń)

Podstawę opowieści stanowią artykuły z epoki, dokumenty metrykalne i późniejsze opracowania. Poniżej zachowano wykaz źródeł z wcześniejszej wersji tekstu oraz dodano dokumenty dotyczące pomnika.

Najważniejsze źródła do historii pomnika

  • „Dziennik Śląski”, 12 grudnia 1906, nr 284 – przyjęcie darowizny 50 000 marek i dyskusja nad notarialnym potwierdzeniem. Skan w Śląskiej Bibliotece Cyfrowej.
  • „Górnoślązak”, 29 października 1909, nr 249 – spór o miejsce pomnika, Bulwar, kawiarnia Juszczyka i Kaiserplatz. Skan w Śląskiej Bibliotece Cyfrowej.
  • „Górnoślązak”, 29 listopada 1910, nr 274 – wizyta Wilhelma II w Bytomiu i odjazd do Rud. Skan w Śląskiej Bibliotece Cyfrowej.
  • „Darmstädter Tagblatt”, 28 listopada 1910, nr 279 – sprawozdanie z odsłonięcia monumentu i godzin wizyty cesarza. Cyfrowe wydanie.
  • „Kattowitzer Zeitung”, 16 listopada 1935, nr 265, „Die Geschichte eines Denkmals. Das Reiterstandbild Friedrichs des Großen in Beuthen 25 Jahre alt” – obszerniejsza retrospekcja. Skan w Śląskiej Bibliotece Cyfrowej.
  • „Gleiwitzer – Beuthener – Tarnowitzer Heimatblatt”, listopad 1958, nr 11, s. 34–38, „Das Reiterdenkmal Friedrich des Großen in Beuthen OS. im November 1910. Eine Schöpfung von Prof. Tuaillon” – zdjęcia, kamień węgielny, Złota Księga i honorowe obywatelstwo. Digishelf.

Pozostała prasa wykorzystana w pierwotnym artykule

Rok 1907 – afera szantażowa
  • „Katolik”: R. 40, nr 67, 74.
Rok 1908 – spory z miastem, procesy, hotel
  • „Der Oberschlesische Wanderer”: Jg. 81, Nr. 32.
  • „Dziennik Śląski”: R. 11, nr 140, 183, 233.
  • „Katolik”: R. 41, nr 96.
  • „Polak”: R. 4, nr 54, 88.
Rok 1910 – śmierć, testament, pomnik, kwestie gruntowe
  • „Beuthener Nachrichten”: wycinki ze stycznia, września i listopada 1910.
  • „Der Oberschlesische Wanderer”: Jg. 83, Nr. 17, 42, 216, 251, 253, 257, 262, 266, 272.
  • „Dziennik Śląski”: R. 13, nr 43, 248, 267, 268.
  • „Gazeta Robotnicza”: R. 20, nr 66, 133, 137.
  • „Górnoślązak”: R. 9, nr 248, 250.
  • „Kuryer Śląski”: R. 4, nr 260.
  • „Straż nad Odrą”: R. 8, nr 24, 140.
Rok 1911 – testament i postępowania spadkowe
  • „Der Oberschlesische Wanderer”: Jg. 84, Nr. 47.
  • „Gazeta Robotnicza”: R. 21, nr 6.
  • „Nowiny”: R. 1, nr 36.
  • „Polak”: R. 7, nr 6, 126, 131.
  • „Schlesische Zeitung”: Jg. 170, Nr. 580.

Opracowania, biogramy i pozostałe materiały

Uwaga o źródłach: relacje z 1935 i 1958 roku opisują wydarzenia z perspektywy wielu lat. Wiele ustępów obu tekstów jest zbieżnych. Przy rozbieżnościach co do sporów miejskich pierwszeństwo mają wiadomości publikowane bezpośrednio w latach 1906–1910. Fotografie z „Heimatblatt” są reprodukcjami archiwalnymi; rok 1958 oznacza datę publikacji skanu, nie powstania zdjęć.

0
0

There are no comments yet

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *