Życiorys i działalność ks. Bernarda Purkopa

Bernard Purkop (ur. 29 sierpnia 1808 w Bytomiu, zm. 10 marca 1882 w Piekarach Śląskich) – polski duchowny katolicki, działacz społeczny. Inicjator budowy Kalwarii Piekarskiej. Współcześni opisywali go jako kapłana niezwykle pracowitego, skromnego i spokojnego, który jednak żywo interesował się sprawami publicznymi.

Urodził się 29 sierpnia 1808 w Bytomiu, w rodzinie stolarza Jakuba i Elfrydy Katarzyny z d. Flak, pochodzącej z biednej rodziny. Chrztu udzielił mu ks. Stefan Nawroth w parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Bytomiu. Wstąpił do seminarium duchownego we Wrocławiu, gdzie otrzymał wykształcenie teologiczne oraz przyjął święcenia kapłańskie 5 kwietnia 1835.

Nie są znane jego pierwsze placówki duszpasterskie, wiadomo jednak, że pod koniec września 1842 roku jako proboszcz objął parafię św. Katarzyny w Woźnikach (Woischnik) k. Lublińca. Spędził tam około dwudziestu lat, dając się poznać jako wzorowy duszpasterz. Głównym zadaniem stojącym przed nim była odbudowa kościoła po pożarze w 1798 r. W Woźnikach ks. Purkop aktywnie wspierał rozwój literatury ludowej; pomagał Józefowi Lompie w jego staraniach pisarskich i wydawniczych, znacząco przyczyniając się do rozpowszechniania jego dzieł.

Po ukończeniu wystroju świątyni w roku 1846 ks. Purkop odkrył nasilający się problem alkoholizmu wśród parafian. Jego główną przyczyną była bieda mieszkańców. W rozwiązaniu tej sytuacji pomógł ks. Jan Alojzy Ficek, będący proboszczem w Piekarach, który już wcześniej rozpoczął w swoim mieście ruch trzeźwościowy. Jednym z owoców tej współpracy był artykuł ks. Purkopa zamieszczony w oficjalnym czasopiśmie diecezji wrocławskiej „Schlesisches Kirchenblatt” dotyczący przeprowadzenia udanej akcji antyalkoholowej. 17 września 1848 dołączył do Towarzystwa Mariańskiego założonego przez ks. Ficka. Współzałożycielami byli również proboszczowie z sąsiednich parafii: Kamienia, Bytomia oraz Michałkowic. Zadaniem tej grupy była obrona świętej wiary katolickiej oraz ćwiczenie gorliwości w przestrzeganiu przykazań Bożych, pielęgnowanie cnót i wykonywanie dobrych uczynków. 19 grudnia 1853 ks. Purkop został mianowany dziekanem dekanatu Tarnowskie Góry.

Działalność duszpasterska i społeczna w Piekarach

20 lipca 1862 ks. Bernard Purkop objął urząd proboszcza w Niemieckich Piekarach. Został zapamiętany jako godny następca kanonika Ficka, kontynuujący jego dzieła z wielką pieczołowitością. Jednym z jego pierwszych działań było utworzenie „Kółka Polskiego”, którego celem było pielęgnowanie polskości i poznawanie polskiej kultury. Jednym z wieloletnich współpracowników proboszcza przy tym dziele był niewidomy samouk, a również nauczyciel i „Śląski Wernyhora” – Wawrzyniec Hajda. Praca na rzecz wybudzania polskiej tożsamości, mimo że nie należała do obowiązków proboszcza, towarzyszyła mu przez cały czas Kulturkampfu i posługiwania w Piekarach.

Kolejnym zadaniem ks. Purkopa było zrealizowanie tzw. „testamentu Ficka”, a więc dokończenie budowy głównego ołtarza w nowo wybudowanym piekarskim kościele. Po pozyskaniu wystarczających ofiar ks. Purkop sprowadził czerwone marmury kararyjskie z Włoch. Koszt wzniesienia ołtarza wyniósł około 60 000 złotych (Zloty/Goldene). Inne źródła precyzują, że inwestycja pochłonęła 16 000 talarów (tj. 48 000 marek niemieckich). Nowy ołtarz został poświęcony przez ks. Purkopa w uroczystość Zwiastowania Pańskiego 25 marca 1879 r., co było wypełnieniem pragnienia jego poprzednika.

Jego działalność duszpasterska została doceniona przez władze kościelne i ks. Purkop został mianowany komisarzem komisariatu pszczyńskiego, w skład którego wchodziły dekanaty: bytomski, tarnogórski (razem z parafią w Niemieckich Piekarach), mikołowski i pszczyński. Jako komisarz biskupio-książęcy oraz dziekan, stał się oficjalnym przedstawicielem biskupa w rejonie znacznie oddalonym od stolicy diecezji.

Działalność wydawnicza i „Górnośląski Lipsk”

Ks. Purkop był inicjatorem i duchowym opiekunem polskiej prasy w Piekarach. Dostrzegał on palącą potrzebę wydawania polskiej gazety, gdyż przez blisko 20 poprzednich lat, na skutek pruskich restrykcji, żadne takie pismo w Oberschlesien się nie ukazywało. Doprowadził do sukcesu w 1868 roku, kiedy to zaczęła wychodzić katolicka tygodniówka „Zwiastun Górnośląski” (niem. Der Oberschlesische Verkünder). Pismo to, choć o profilu religijnym, zajmowało się także polityką, historią, kulturą i gospodarką, służąc lokalnej ludności przez 5 lat.

Redakcją kierował Teodor Heneczek, jednak ks. Purkop – jako wydawca i autorytet – nadzorował merytoryczną stronę przedsięwzięcia. Dzięki tej działalności Piekary zyskały miano „Górnośląskiego Lipska” (Oberschlesische Leipzig). Sam Heneczek pisał z dumą w 1872 roku, że piekarskie druki w milionach egzemplarzy docierały do wszystkich polskich prowincji, niosąc „duchowy chleb” ludowi.

Współpraca ta nie była jednak wolna od trudności. Heneczek, mimo swoich zasług, był człowiekiem starrköpfig (upartym) i nie zawsze stosował się do zdrowych rad proboszcza Purkopa. Doprowadziło to do konfliktu z Karolem Miarką, który początkowo świetnie redagował „Zwiastuna”. Miarka, po sporze z Heneczkiem (dotyczącym m.in. krytyki pracy poznańskiej), ustąpił z redakcji 7 sierpnia 1870 r. i zaczął wydawać własne pismo – „Katolik”. Ruch ten osłabił fundamenty „Zwiastuna” i doprowadził do wycofania poparcia przez władze wrocławskie. Ostatecznie, w obliczu Kulturkampfu i groźby procesu o obrazę majestatu, Heneczek sprzedał drukarnię w 1872 roku i opuścił Piekary, co niemal całkowicie zakończyło wielką erę wydawniczą w tym miejscu.

Kalwaria Piekarska i dziedzictwo

Kolejnym punktem realizacji tzw. „testamentu Ficka” była budowa Kalwarii na wzgórzu Cerekwicy. Choć jezuici postawili na tym wzgórzu duży krzyż już 26 kwietnia 1704 roku, to dopiero w XIX wieku ks. Purkop przystąpił do wznoszenia tam stacji Męki Pańskiej. Najpierw nakazał umieścić statuę Matki Bożej Niepokalanie Poczętej, następnie zbudował z kamieni wapiennych kaplicę „Grobu Pana Jezusa”, która współcześnie pełni funkcję „Grobu Maryi”. Polecił sadzić drzewa oraz wytyczać alejki. Zbudował również poza ścisłym terenem Kalwarii dwukondygnacyjną kaplicę św. Barbary oraz studzienkę – zbudował kaplicę nad „cudownym źródełkiem”, otoczył całość terenu murem oraz wybrukował podłoże. Było to konieczne, ponieważ obecność licznych pątników powodowała powstanie grzęzawiska przy źródle.

Mimo wielkiego zaangażowania, ks. Purkop zdołał wybudować jedynie kilka kaplic. Czasy jego posługi w Piekarach były niezwykle trudne – przypadły na okres tzw. Kulturkampfu, który w państwie pruskim przybrał formę otwartych prześladowań chrześcijan. Dzieło to kontynuował później jego energiczny następca, ks. Leopold Nerlich, który korzystając z rad o. Władysława Schneidera (znawcy miejsc świętych w Jerozolimie), nieco zmodyfikował pierwotny plan i z sukcesem prowadził prace dalej, przez co często nazywany jest fundatorem piekarskiej Kalwarii.

Ks. Purkop oprócz działalności narodowej i budowy sanktuarium był również cenionym duszpasterzem i działaczem społecznym. Głosił wśród robotników idee dotyczące tzw. kwestii społecznej. Z powodu intensywnej industrializacji Górnego Śląska wśród ludności powstawała coraz większa grupa osób o bardzo niskich dochodach, w której zaczęły się procesy dechrystianizacyjne oraz pojawiały się poglądy rewolucyjne. Ks. Purkop dążył do równowagi społecznej, głosząc zasady etyki chrześcijańskiej i zorientowanie na osobę ludzką w rozwoju gospodarczym. Polemizował również z socjalistami.

Piekarski proboszcz zmarł 10 marca 1882 roku. Jego odejście zamknęło ważny rozdział w historii Piekar, które dzięki jego staraniom stały się prężnym ośrodkiem wydawniczym i religijnym. Czasopismo „Katolik” jako przyczynę śmierci podało zapalenie płuc i podeszły wiek. W pogrzebie brało udział około 50 księży, a ciało ks. proboszcza zostało złożone w grobowcu pod boczną lewą kaplicą kościoła pielgrzymkowego. Jego spoczynek upamiętnia tablica wmurowana przy drzwiach zakrystii bazyliki piekarskiej.

Zobacz także

• Historia parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Bytomiu
• Szombierki – od folwarku do przemysłowej dzielnicy Bytomia (1711–1939)
• Historia budowy kaplicy Najświętszej Marii Panny i Świętego Józefa v Szombierkach

Podsumowanie

Ks. Bernard Purkop to postać, która na trwałe wpisała się w historię Piekar Śląskich. Jako proboszcz i budowniczy Kalwarii Piekarskiej odegrał kluczową rolę w rozwoju duchowym i społecznym regionu. Jego zasługi, obok proboszcza Ficka i Heneczka, pozostają na zawsze w wdzięcznej pamięci mieszkańców Śląska.

Bibliografia

• Prus K., Gnadenort Deutsch Piekar, [w:] „Gleiwitzer – Beuthener – Tarnowitzer Heimatblatt” nr 3/1987, s. 23–24.
• Górecki J., Z wdzięcznością i błaganiem u Matki Bożej Piekarskiej. Studium historyczno – pastoralne pielgrzymowania do Piekar Śląskich, Katowice 2008, s. 379–380.
• Górecki J., Sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej w Piekarach Śląskich. Studium historyczno – pastoralne, Katowice 2011, s. 98–99.
• Wycisło J., Kronika dziejów sanktuarium maryjnego i Piekar na Śląsku do 1945 r., Katowice 2014, s. 256–314.
• Wycisło J., Z historii sanktuarium i Piekar pod Bytomiem, Katowice 2008, s. 73–92.
• Z. Bogacki – artykuł „Sylwetki proboszczów piekarskich” w miesięczniku parafialnym „Z Piekarskich Wież” nr 1/2000.