FLACZEK.COM / HISTORIA BYTOMIA
Burmistrz wyjechał. Głowa została.
Ernst Küper, dawny ratusz i tajemnica kamiennego medalionu nad bytomskim Rynkiem
Historia człowieka, który współtworzył nowoczesny Bytom, wikłał się w lokalne spory, musiał mierzyć się z krytyką mieszkańców, a po sobie zostawił coś więcej niż urzędnicze decyzje — kamienną podobiznę umieszczoną wysoko nad miejskim Rynkiem.
Na starych fotografiach bytomskiego Rynku wzrok od razu przyciąga ratusz — z wysoką wieżą zegarową, strzelistą iglicą i bogato zdobioną fasadą. Budynek zaprojektowano z rozmachem, jakby jego twórcy chcieli raz na zawsze przekonać mieszkańców i przyjezdnych, że Bytom przestał być prowincjonalnym miasteczkiem. Wystarczy jednak przyjrzeć się bliżej wschodniej ścianie wieży, by wysoko pod oknem zegarowym dostrzec osobliwy detal. Ze ściany spoglądała na miasto kamienna twarz. Nie należała do króla, cesarza ani żadnego ze świętych patronów. Był to wizerunek pruskiego urzędnika — człowieka z krwi i kości, który zarządzał miastem u progu jego wielkomiejskiej przemiany.
O istnieniu tej rzeźby pisał już w 1928 roku Simon Macha w szkicu „Der steinerne Kopf am Beuthener Rathausturm” („Kamienna głowa na wieży bytomskiego ratusza”), przedrukowanym po latach w regionalnym czasopiśmie historycznym. Macha wiązał umieszczenie podobizny wprost z budową nowego ratusza, a sam medalion wspominają też późniejsze teksty o przedwojennym Bytomiu — tyle że za tym suchym faktem kryje się zagadka. Wiemy, czyje rysy wykuto w kamieniu, ale odnalezione dotąd źródła milczą o tym, kto wyrzeźbił medalion i co ostatecznie stało się z kamiennym portretem. Zanim jednak spróbujemy rozwikłać tajemnicę samej rzeźby, warto zejść z ratuszowej wieży na bruk dziewiętnastowiecznego Rynku i przyjrzeć się człowiekowi, którego twarz uznano za godną uwiecznienia nad miastem.
Miasto rośnie. Stary ratusz już nie wystarcza
Z ratuszowego muru spoglądał Ernst Küper. Kiedy ten pochodzący z północnoniemieckiego Hage prawnik (rocznik 1835) obejmował około 1870 roku urząd pierwszego burmistrza, Bytom zmieniał się niemal na oczach mieszkańców. Rozwój kopalń, hut i handlu oraz gwałtowny napływ ludności sprawiały, że dawny porządek miejski trzeszczał w szwach. Szybko rosnąca administracja dusiła się w murach starego ratusza, pamiętającego znacznie spokojniejsze stulecia. Küper należał do pokolenia pruskich zarządców, którzy wierzyli, że postęp mierzy się liczbą nowych instytucji, szkół, sierocińców i kilometrów wytyczonych ulic — a najbardziej okazałym symbolem tych zmian miała stać się nowa siedziba władz miejskich.
W latach 1877–1879, według projektu znanego bytomskiego architekta Paula Jackischa, na Rynku wyrósł monumentalny gmach z wysmukłą wieżą. Küper nie rysował planów budynku, ale jako gospodarz miasta firmował tę historyczną inwestycję. Co więcej, według Simona Machy właśnie przy okazji budowy nowego ratusza umieszczono wysoko na jego wieży kamienną podobiznę urzędującego burmistrza. Kto podjął tę decyzję i czyim dłutem wykuto jego twarz? Tego odnalezione źródła już nie wyjaśniają.
Święty Florian zmienia adres
Przez lata na bytomskim Rynku stała studnia zwieńczona figurą św. Floriana. W mieście, w którym ogień potrafił błyskawicznie strawić całe kwartały dawnej zabudowy, patron chroniący przed pożarem miał dla mieszkańców wymiar bardzo praktyczny. Po wygranej wojnie francusko-pruskiej z lat 1870–1871 zrodził się jednak pomysł, aby w 1873 roku serce miasta zajął pomnik ku czci poległych żołnierzy (Kriegerdenkmal).
W tym momencie Küper przestaje być w przekazach jedynie sprawnym administratorem, a jawi się jako człowiek gotowy bezwzględnie postawić na swoim. Według relacji Benno Konietznego radni miejscy chcieli ustawić wojenny monument na innym, równie reprezentacyjnym placu, by nie ruszać studni z Florianem. Burmistrz przeforsował jednak swoją wizję. Choć relację tę spisano wiele dziesięcioleci później i nie znamy dokładnego przebiegu obrad, trudno nie dostrzec symbolicznej wymowy całego wydarzenia. Był to przecież czas Kulturkampfu, gdy stosunki między państwem pruskim a Kościołem katolickim stawały się coraz bardziej napięte. Nie wiemy jednak, czy decyzja Küpera miała podłoże polityczne, czy wynikała przede wszystkim z jego wizji zagospodarowania Rynku.
Nowy monument zwieńczył brązowy „Śpiący lew”, odlany według modelu górnośląskiego rzeźbiarza Theodora Kalidego. Dalsze losy tego dzieła okazały się niemal równie burzliwe jak dzieje samego Rynku: w 1932 roku pomnik przeniesiono na obecny plac Akademicki, a po wojnie sam odlew na dziesięciolecia zniknął z miasta, podczas gdy kamienny cokół uległ zniszczeniu. Dopiero w 2008 roku „Śpiący lew” powrócił na bytomski Rynek, gdzie można go oglądać do dziś.
Wygnanego z Rynku św. Floriana przygarnęli ostatecznie mieszkańcy Rozbarku. Ustawili figurę przy odbudowanej po pożarze kaplicy św. Jacka, gdzie przetrwała kolejne dziesięciolecia. Historia bytomskiego Rynku zatoczyła w ten sposób przewrotne koło: w ciągu jednej dekady z płyty placu ustąpił kamienny święty, a wysoko nad nim, na ratuszowej wieży, zawisła kamienna twarz burmistrza.
- 1873Pomnik na Rynku
- 1932Nowa lokalizacja
- 2008Powrót lwa
Ambicje pod zegarem i cuchnące rowy
Jako pierwszy burmistrz Küper miał w Bytomiu silną pozycję, a jego wpływy sięgały daleko poza mury magistratu. Cieszył się poparciem potężnych magnatów przemysłowych — w tym Guida Henckla von Donnersmarcka, którego kandydaturę do Reichstagu publicznie wspierał, oraz Huberta von Tiele-Wincklera. Gdy jednak w 1874 roku jego kandydaturę rozważano na stanowisko starosty (landrata) powiatu bytomskiego, ostatecznie go nie otrzymał. Jak wykazał historyk Jakub Grudniewski, zwierzchnicy z opolskiej rejencji obawiali się, że burmistrz okaże się zbyt mało stanowczy w zwalczaniu politycznych wpływów środowisk katolickich. Paradoksalnie więc człowiek, który w pamięci miasta zapisał się jako nieustępliwy zwycięzca sporu o św. Floriana, w oczach pruskich przełożonych uchodził za urzędnika zbyt łagodnego.
Kamienna twarz spoglądała z wieży na Rynek z urzędowym spokojem, ale na dole nastroje bywały znacznie gorętsze. Latem 1881 roku na łamach polskojęzycznej „Gazety Górnoszląskiej” posypały się pod adresem magistratu ostre gromy. Redakcja wytykała Küperowi, że zamiast pilnować porządku w mieście, bierze na siebie dodatkowe obowiązki zastępcy landrata. Dziennikarze pisali bez ogródek:
„Tyle jest ważnych spraw miejskich do załatwienia, że p. Küper lepiejby zrobił, gdyby myślał nie o rządzeniu powiatem, lecz o dokładniejszem rządzeniu miastem naszem.”
„Gazeta Górnoszląska”, 1881, nr 58 · pisownia oryginalna
W kolejnym, sierpniowym numerze gazeta wytoczyła przeciwko magistratowi jeszcze cięższe działa. Najpierw skrytykowała plan budowy szkoły przy ulicy Dyngos, który miał utrudnić komunikację w rejonie ulicy Goj. Zaraz potem dziennikarze wzięli pod lupę stan jednego z miejskich rowów, nie szczędząc przy tym władzom kąśliwej ironii:
„I tak w pobliżu ulicy Błotnickiej — a pewno ztąd ma swą nazwę — znajduje się rów pełen błota i nieczystości”.
„Gazeta Górnoszląska”, 1881, nr 59 · pisownia oryginalna
Według gazety mieszkańcy bezskutecznie skarżyli się władzom, a sprawą zainteresowała się nawet rejencja opolska. Jej interwencja — jak twierdziła redakcja — również nie przyniosła rezultatu. Niewiele lepiej wyglądała sytuacja w rejonie ulicy Goj, gdzie dziennikarz wziął na celownik kolejny miejski ciek, również nie odmawiając sobie złośliwości:
„Przy ulicy Goj jest drugi taki rów, czyli rzeczułka Izar, która pomimo swej pięknej nazwy, takie z siebie wydaje podczas pory letniej wyziewy […]”.
„Gazeta Górnoszląska”, 3 sierpnia 1881 r., nr 59 · pisownia oryginalna
Nazwa „Izar” najprawdopodobniej odnosiła się do dawnego systemu wodnego Iserbachu, czyli dzisiejszej Bytomki. Nie udało się jednak jednoznacznie ustalić, który z jej historycznych nurtów opisywał dziennikarz.
To prasowe zarzuty, a nie wyniki niezależnej kontroli. Jednak sam ich język i gwałtowność pokazują, jak zderzały się dwa oblicza rozwijającego się Bytomia: monumentalny ratusz nad Rynkiem i bardzo przyziemne kłopoty mieszkańców z miejską gospodarką.
Wybrany na dwanaście lat. Wyjechał po kilku miesiącach.
Prasowa krytyka nie zachwiała pozycją Küpera w samym magistracie. Jesienią 1881 roku rada miejska ponownie wybrała go na dwunastoletnią kadencję, co zapowiadało, że burmistrz pozostanie w Bytomiu na długie lata. Stało się jednak inaczej. Zanim doszło do jego uroczystego wprowadzenia na urząd, w lutym 1882 roku do Bytomia dotarła wiadomość, że Küper został wybrany niemal jednogłośnie (28 głosami na 29) na nadburmistrza Krefeld — dużego ośrodka w zachodnich Niemczech. Nie znamy wszystkich powodów tego kroku, ale w grę wchodziły konkretne pieniądze. Jak donosił „Der oberschlesische Wanderer”, nowe stanowisko oznaczało aż 10 500 marek rocznej pensji i lepsze prawa emerytalne. W maju 1882 roku Küper opuścił Górny Śląsk.
Rozstanie z Bytomiem przebiegło w pełnej kurtuazji. Kiedy w marcu 1883 roku podczas uroczystego obiadu na 130 osób witano w mieście jego następcę, doktora Georga Brüninga, odczytano nadesłany z Krefeld telegram gratulacyjny od Küpera. Jak relacjonowała „Oberschlesische Volksstimme”, zgromadzeni odpowiedzieli toastem na cześć byłego włodarza i jego małżonki.
Wyjazd Küpera nie zakończył jednak historii jego kamiennej podobizny. Według Simona Machy medalion pojawił się na wieży przy okazji budowy nowego ratusza, a więc jeszcze za urzędowania burmistrza. Dlaczego zdecydowano się uwiecznić właśnie jego? Czy był to gest wdzięczności władz miejskich, sposób upamiętnienia wielkiej inwestycji, czy po prostu element przyjętej koncepcji architektonicznej? Tego nie wiemy. Wiemy natomiast, że Küper opuścił Bytom, lecz jego kamienna twarz pozostała na wieży przez kolejne dziesięciolecia.
Mijające lata utrwaliły pamięć o dawnym burmistrzu także w przestrzeni miejskiej. Jedna z bytomskich ulic — dawna Ringstraße, biegnąca w rejonie dzisiejszej ulicy Jana Matejki — w 1929 roku nosiła nazwę Küperstraße. W historycznym opisie ulic Bytomia według stanu z 1929 roku przypomniano również, że wysoko na ratuszowej wieży znajdował się medalion z podobizną dawnego burmistrza. Na zachowanych przedwojennych fotografiach widać poniżej zegara niewielki, okrągły detal architektoniczny, jednak żadne ze znanych zdjęć nie jest dość wyraźne, by rozpoznać na nim rysy twarzy.
Gdy zniknął ratusz
Ernst Küper zmarł w 1912 roku w Hameln nad Wezerą. Nie doczekał zmian granic, upadku dawnego porządku ani dramatycznego finału budowli, z którą tak mocno złączono jego nazwisko. W 1945 roku bytomski ratusz został zniszczony, a po wojnie jego wypalone mury rozebrano. Z zachodniej części Rynku zniknęła charakterystyczna wieża, zegar, strzelista iglica i bogato zdobiona fasada.
Nie wszystko jednak przepadło. Według relacji Stanisława Panka z łamów „Życia Bytomskiego”, w 1946 roku uratował on przed złomowaniem kutą bramę dawnego ratusza. Zabytkowe skrzydła wiązane z tym przekazem służą dziś na bytomskim cmentarzu przy ulicy Staffa. O losach kamiennej podobizny burmistrza nie wiemy natomiast nic pewnego. Być może podzieliła los wieży, a być może przetrwała w gruzowisku i spoczywa gdzieś jako nierozpoznany fragment dawnej architektury.
Ernst Küper wyjechał z Bytomia w 1882 roku. Pozostawił po sobie nowy ratusz, kilka głośnych sporów i niemało prasowych uszczypliwości. Jego kamienna podobizna została na wieży jeszcze przez dziesięciolecia.
Ratusza już nie ma. Nie wiemy też, co stało się z medalionem. Została za to historia burmistrza, który nawet po wyjeździe długo spoglądał na swoje miasto.
