Wyobraź sobie Bytom, w którym zamiast szumu opon słyszysz plusk czystej rzeki i klekot młyńskich kół. Choć dzisiaj trudno w to uwierzyć, nasze miasto powstawało nad krystalicznym systemem wodnym, który dawni kronikarze bez przesady nazywali „Szwajcarią Górnośląską”. Dzięki zapiskom Paula Heilborna, Simona Machy i Franza Stodolki możemy dziś odtworzyć mapę świata, który zniknął pod betonem i przemysłowym pyłem.

Dzisiejszy Bytom kojarzymy z przemysłem, ale jeszcze 150 lat temu dzieci w tutejszych szkołach uczyły się zdania: „Beuthen liegt am Iserbach” (Bytom leży nad Iserbach).

1. Pięć Palców Rzeki Iserbach

Dolina rzeki Iserbach (dzisiejszej Bytomki) była niegdyś sercem lokalnego krajobrazu. Paul Kytzia w 1932 roku wspominał z żalem, że zanim jej liczne źródła zostały „pochłonięte przez kopalnie”, była ona znaczącym akwenem. System ten opierał się na pięciu głównych dopływach, które na mapie z 1890 roku układają się w kształt dłoni, a ich ślady do dziś ukryte są pod bytomskim brukiem:

Śladem dawnych nurtów:

• Dopływ I (Nurt Promenady): Wypływał z okolic dzisiejszego Parku Miejskiego, płynął północną stroną Goystraße (dzisiejsza ul. Rostka) i przecinał ogrody dawnego Starostwa (dzisiejszy Sanepid). To ta woda nadawała ulicy jej parkowy charakter, zanim górnictwo „wypijało” jej źródła.
• Dopływ II (Wielki Staw): Zbierał wodę z pól Großfeld i do 1823 r. tworzył potężny Jaczekteich (Staw Jaczka) przy kościele św. Jacka na Rozbarku. To lustro wody dominowało we wschodniej części miasta, służąc do nawadniania miejskich fos.
• Dopływ III (Pogoda i Srocze Wzgórze): Płynął od strony Rozbarku i pól maciejkowickich, łącząc się z resztą w rejonie punktu „Pogoda” (skrzyżowanie ul. Witczaka i Karola Miarki).
• Dopływ IV (Dolina pod Operą): Najbardziej fascynujący nurt – płynął przez Kleinfeld, żłobiąc głęboką dolinę tam, gdzie dziś stoi Opera Śląska i gmach IV LO. Ten strumień zasilał fosę miejską wzdłuż dzisiejszej ul. Katowickiej jeszcze w 1895 roku.
• Dopływ V (Szombierski / Graniczny): Miał źródła na północ od Szombierek i wpadał do rzeki u stóp Wzgórza św. Małgorzaty. Po 1921 roku ten odcinek stał się rzeką graniczną, dzielącą Bytom od Polski.

Zapomniany rytm młynów: Od legend do inżynierii

Rzeka Iserbach nie była jedynie tłem dla spacerowiczów – była potężnym źródłem energii, które przez wieki napędzało lokalną gospodarkę. Paul Kytzia i kroniki miejskie wymieniają trzy kluczowe punkty, które wyznaczały rytm życia w dolinie:

2. Od kamiennej twierdzy do „Francuskiego Bulwaru”

Zanim bytomianie wyruszyli w stronę dzikiego Goywaldu, ich spacer zaczynał się w cieniu murów obronnych. Średniowieczna forteca miała budzącą respekt grubość około 2,2–2,7 metra. Kluczowym punktem wyjścia ku naturze była Brama Źródlana (Quellentor) – to przez nią miasto symbolicznie „łączyło się” z wodnym systemem rzeki Iserbach, która zasilała miejskie fosy.

Prawdziwa metamorfoza dokonała się jednak na dzisiejszym Placu Kościuszki (dawniej Klosterplatz). To tutaj narodził się bytomski szyk. Po wojnie 1870/71 przebywali tu francuscy jeńcy wojenni, których obecność i opowieści o dalekim Paryżu tak mocno podziałały na wyobraźnię mieszkańców, że plac i jego okolice zyskały potoczną nazwę „Boulevard”.

Był to luksusowy „salon miasta”, gdzie obok stajni garnizonowych dla 152 koni stacjonujących tu ułanów, bytomianie paradowali w niedzielnych strojach. Dla ówczesnych mieszkańców Bulwar był tylko przedsmakiem – elegancką bramą prowadzącą do znacznie rozleglejszego i bardziej sielankowego świata „Atlantydy”, który otwierał się kilometr dalej, wzdłuż nurtu rzeki.

3. Goywald: „Gaj Życia” i jego twórcy

Goywald (Lasek Goj) był dla Bytomia „Zielonymi Płucami” (*Die grüne Lunge*) i jedynym ratunkiem przed dymem kopalni Hohenzollern. Jego nazwa – archaicznie pisana przez „y” – ma prastare korzenie oznaczające gęstwinę dającą życie.

Rok 1862 był datą przełomową. To wtedy właściciel terenu, Major von Tiele-Winckler, udostępnił prywatny las mieszkańcom. Jednak prawdziwym „silnikiem” tego przedsięwzięcia był Heinrich Guttmann (1823–1869) – sędzia rejonowy i przewodniczący rady miejskiej. Choć często mylony ze słynną żydowską rodziną kupiecką, Heinrich był zapalonym miłośnikiem przyrody, który użył wszystkich swoich wpływów, by wzdłuż rzeki powstała pierwsza bytomska promenada.

Heinrich Guttmann – wizjoner i jego zapomniany obelisk

Choć Major von Tiele-Winckler udostępnił teren, to Heinrich Guttmann był duszą całego przedsięwzięcia. Jako sędzia i przewodniczący rady miejskiej, wylobbował powstanie promenady, która stała się pierwszym nowoczesnym terenem rekreacyjnym Bytomia. Guttmann osobiście doglądał nasadzeń młodych drzewek i dbał o to, by Iserbach nie była tylko kanałem, ale ozdobą miasta.

Guttmann sfinansował i wytyczył szerokie aleje, murowane mostki z ozdobnymi balustradami i urokliwe altany. Jak pisał Paul Kytzia, promenada wyróżniała się „naturalnością i pięknem”, a gospoda przy hucie Hubertus dbała o poczęstunek dla tysięcy spacerowiczów, którzy przyjeżdżali tu nawet spoza Bytomia.

Po jego śmierci w 1869 roku, bytomianie postanowili uczcić jego pamięć. W marcu 1897 roku rzeźbiarz Louis Rosenthal przedstawił dwa warianty pomnika. Wybrano ten bardziej monumentalny – granitowy blok na solidnym postumencie, który stanął nad brzegiem Iserbachu, w miejscu, gdzie promenada łagodnym łukiem skręcała w stronę młynów.

Droga do Raju

Do parku prowadziła słynna Goy-Promenade. Zaczynała się u wylotu ul. Rostka i była traktowana niemal rytualnie – przejście z głośnego centrum do ciszy lasu zajmowało zaledwie 15-20 minut. Zaraz po otwarciu parku powstała też Goywald-Restauration, zapoczątkowując modę na niedzielne „wycieczki z kawą”.

„Ostatni zakręt liściastego tunelu pod torami pozwalał nam ujrzeć królujący na wzgórzu Goywald. Tu siedziały liczne grupy ludzi… Z plateau roztaczał się widok na całą nieckę bytomską.”
— Paul Heilborn, wspomnienia z 1964 r.

Dla uczniów przedwojennego Bytomia Goywald był „żywym podręcznikiem przyrody” (*Heimatkunde*). Szkoły organizowały tu lekcje botaniki, a sam las stanowił wschodnią bramę do rozległej „Szwajcarii Orzegowskiej”.

4. Szlachetni łotrzy i skarby Goywaldu

Goywald to nie tylko eleganckie damy i promenady. Gęste ostępy lasu były schronieniem dla „szlachetnych” łotrów, których czyny do dziś budzą emocje. Najsłynniejszymi z nich byli Elias i Pistulka – zbójcy o własnym kodeksie honorowym, którzy rabowali bogatych, by obdarowywać potrzebujących.

Lokalna tradycja wspomina o wzruszającym spotkaniu Eliasa z biedną wdową zbierającą chrust. Zbójca, udając biednego grzybiarza, sprawdził jej serce – gdy kobieta podzieliła się z nim ostatnim zapasem owoców leśnych, ten w zamian potajemnie obdarował ją sakiewką złotych monet.

Gryc: „Król ucieczek” i anegdota o pinezkach

Prawdziwą legendą Goywaldu był jednak Gryc, mistrz kamuflażu, który potrafił przejechać obok obławy przebrany za leśniczego z wozem drewna. Do historii przeszła słynna anegdota o pinezkach: Gryc poprosił nieświadomą kobietę idącą do Bytomia o ich zakup. Gdy wróciła, zaprosił ją do odpoczynku na pniu, na którym wcześniej te pinezki rozsypał i przykrył trawą. Gdy kobieta krzyknęła z bólu, zbójca zaśmiał się: „Jestem zbójcą, ale nie krzywdzicielem kobiet, to sobie zapamiętaj”.

🔔 Zatopiony Klasztor i pijany górnik

Najgłębszą tajemnicę lasu kryją jednak zapiski z 1903 (A. Bartsch) i 1913 roku (R. Kühnau). Według nich, w kierunku doliny Goj stał niegdyś bogaty klasztor, który zapadł się pod ziemię. Budowla ta ma wynurzać się rzekomo raz w roku, podczas „Dwunastu Nocy”.

To właśnie w taką noc pewien pijany górnik, wracając do domu, miał uderzyć głową o czubek wieży kościelnej, która akurat wyłoniła się z ziemi. Jego siarczyste przekleństwa sprawiły, że klasztor wraz ze wszystkimi skarbami natychmiast zapadł się z powrotem. Co fascynujące, dawne kroniki wspominają, że duchowni rzeczywiście prowadzili tam wykopaliska, natrafiając jedynie na zawalone podziemne korytarze. Do dziś starsi mieszkańcy opowiadają, że w ciszy wieczoru można tam usłyszeć bicie dzwonów dochodzące prosto spod ziemi.

5. Słownik Bytomskiego Odkrywcy

6. Śmierć rzeki, narodziny technologii

Koniec sielanki nastąpił gwałtownie i na wielu frontach. Przemysł wydobywczy dosłownie „wypił” rzekę – jak pisał Paul Kytzia, liczne kopalnie naruszyły warstwy wodonośne, osuszając źródła Iserbachu i zamieniając dziką dolinę w podmokłe nieużytki. Na początku XX wieku koryto rzeki zaczęło znikać w betonowych kanałach, ustępując miejsca nowoczesności. W 1900 roku Bytom zyskał jedną z najnowocześniejszych sieci kanalizacyjnych w Niemczech, a rzeka stała się elementem skomplikowanej infrastruktury sanitarnej.

Mimo degradacji przyrody, miasto tętniło życiem. 1929 rok przyniósł otwarcie nowoczesnego stadionu (dzisiejsza Polonia), wybudowanego jako zielona przeciwwaga dla krajobrazu hałd. Z kolei 5 marca 1931 roku ruszyła słynna linia tramwajowa E (Eilzug) – ekspresowe połączenie z Gliwicami, które stało się symbolem dynamicznego rozwoju niemieckiej części Górnego Śląska.

Podczas gdy bytomska część doliny niszczała, resztki dawnego piękna ocalały w tzw. Szwajcarii Orzegowskiej (dawna bażanciarnia Schaffgotschów). Właściciel przekazał ten teren gminom Szombierki i Bobrek na „Park Ludowy”. Do dziś, spacerując wśród tamtejszych dębów, można usłyszeć echo dawnej idylli, której serce przestało bić w 1922 roku.

📸 Okruchy Bytomskiej Atlantydy: Dokumentacja wizualna

Zestawienie archiwalnych ujęć, które pozwalają zrekonstruować świat Promenady Goj. Kliknij zdjęcie, aby je powiększyć.