Wyobraźcie sobie Berlin lat 70. XIX wieku. Aleja Unter den Linden tętni życiem, dorożki stukają o bruk, a eleganccy dżentelmeni w cylindrach spacerują z damami.

Turyści tłoczą się przed wejściem do słynnego gabinetu figur woskowych Castan’s Panopticum. Kogo chcą zobaczyć? Bismarcka? Cesarza Wilhelma? Też.

Ale prawdziwą sensacją, za którą Niemcy płacą fenigi, są dwie postacie stojące w osobnej sali.

Nie są to wodzowie ani królowie. To Karol Pistulka i Wincenty Eliasz. Dwóch chłopaków z Górnego Śląska.

Ich woskowe podobizny ubrano w autentyczne, znoszone ubrania, które policja zarekwirowała po aresztowaniu.

Dla pruskiej policji byli terrorystami, którzy wprowadzili na Śląsku Schreckensregiment (rządy terroru).

Dla ludu w Bytomiu, Zabrzu i Królewskiej Hucie byli nieśmiertelnymi herosami, którzy grali na nosie władzy.

Dziś, mając na biurku unikalną kronikę Franza Stodolki oraz stosy zapomnianych gazet „Heimatblätter”, przeprowadzamy ostateczne śledztwo. Zapomnijcie o Janosiku.

To historia o włamywaczach w cylindrach, zamachach bombowych i haku do nawozu.

ROZDZIAŁ I: GENIUSZ ZŁA I ELEGANCIK (Profil Psychologiczny)

Franz Stodolka, skrupulatny kronikarz dziejów Bytomia, nie bawi się w romantyzm.

Z jego zapisków wyłania się obraz nie „wesołej kompanii”, ale zorganizowanej grupy przestępczej liczącej – bagatela – 50 osób, z siatką paserów i melinami rozciągymi się od Pyskowic aż po Rybnik.

Aby zarządzać taką organizacją, potrzebni byli liderzy o wyjątkowych cechach.

Karol Pistulka: Wspinacz w cylindrze

Zapomnijcie o brudnym zbóju czającym się w krzakach.

Karol Pistulka (dla przyjaciół z dzieciństwa „Franzek”) był wirtuozem. W policyjnych aktach figuruje jako Fassadenkletterer – wspinacz elewacyjny.

Był genialnym ślusarzem ze Strzeleczek, który potrafił dorobić klucz do każdego zamka.

Jego znakiem rozpoznawczym nie była jednak broń, lecz… cylinder. To w nim, niczym iluzjonista, ukrywał zestaw precyzyjnych, małych narzędzi i wytrychów.

Do akcji zakładał elegancki surdut, często udając urzędnika, leśniczego lub inżyniera. Wyglądał jak panisko, a otwierał sejfy z precyzją chirurga.

Wincenty Eliasz: Szampan w lochu

Jego partner, Wincenty Eliasz, to inna liga. Brutalny, nazywany czasem „Grobianem” (prostakiem), ale obdarzony gustem arystokraty.

Archiwa zdradzają pikantny szczegół: Eliasz kochał luksus do tego stopnia, że nawet przebywając w więzieniu, korumpował strażników, by dostarczali mu szampana.

Co więcej – pod więziennym drelichem nosił wyłącznie jedwabną bieliznę. To nie byli biedni chłopcy kradnący węgiel, by przeżyć.

To byli prekursorzy zorganizowanej przestępczości, którzy stylizowali się na dżentelmenów.

ROZDZIAŁ II: WIĘCEJ NIŻ JANOSIK (Technologia, Krew i Dynamit)

Legendy mówią, że zabierali bogatym i dawali biednym.

Akta sądowe z Królewskiej Huty mówią coś innego: brali wszystko, co dało się sprzedać, i nie wahali się używać metod, które dziś nazwalibyśmy terrorystycznymi.

Skok stulecia: Sprawa Moritza Tichauera

Jest ranek, 14 maja 1874 roku.

W Królewskiej Hucie (dzisiejszy Chorzów) kupiec Moritz Tichauer otwiera swój sklep i blednie. Z półek zniknęło wszystko.

Stodolka wylicza precyzyjnie: „Zniknęły bele sukna, wełna, gotowe ubrania, buty, a także luksusowe towary: cukier i cygara. Łączna szkoda: 2400 Marek”.

Co ciekawe – zamki nie były wyłamane. Były otwarte. To był „podpis” Pistulki.

Jeszcze większym majstersztykiem technologicznym był skok na administrację Tiele-Wincklera w Katowicach. Celem był sejf ważący około 400 kg (8 cetnarów).

Jak dwóch ludzi wynosi taki ciężar z pierwszego piętra bez windy? Użyli inżynierii.

Sejf spuszczono na linach przez okno, a następnie załadowano na specjalne wałki do maglowania (Mangelkullen), by bezszelestnie przetoczyć go do lasu w Dębie (dzisiejsza dzielnica Katowic), gdzie spalono papiery wartościowe, zabierając gotówkę.

Prekursorzy terroryzmu: Wybuch w Ligocie

To fakt, który umyka większości badaczy legend, a który zmienia optykę z „Janosika” na „gangstera”.

Pistulka i Eliasz byli mściwi. Gdy dowiedzieli się, że w Ligocie Zabrzańskiej (dziś okolice Gliwic/Zabrza) niejaki Marondel i Hirsch donoszą na nich policji, nie wysłali listu z pogróżkami.

W październiku 1874 roku wysadzili ich lokale dynamitem. To pokazuje, że banda miała dostęp do materiałów wybuchowych z kopalń i nie wahała się ich użyć w terenie zabudowanym.

Morderstwo w lesie (Bez cenzury)

Stodolka burzy mit „łagodnych zbójników”, opisując mroczną historię zmasakrowanego ciała znalezionego w lesie Domber Wald.

Ofiarą był rosyjski wspólnik bandy, niejaki Malinowski. Zginął przez własną chciwość – domagał się równego udziału w łupach z wielkiego napadu, choć sam ukradł wtedy tylko krowę.

Wyrok wydał Eliasz. Egzekucja miała charakter rytualny: każdy członek bandy musiał zadać cios nożem, by „krew wiązała milczeniem” i nikt nie mógł zostać świadkiem koronnym.

ROZDZIAŁ III: SPRAWA GWOŹDZI (Brutalna prawda o kobietach)

W legendach Pistulka jest szarmancki. Całuje dłonie damom.

Ale pruskie raporty przechowują anegdotę, która nigdy nie trafiła do bajek dla dzieci, a która pokazuje sadystyczną stronę bandy (lub, jak chcą obrońcy legendy – czarną propagandę Prusaków).

Zdarzenie miało miejsce w lesie między Rokitnicą a Miechowicami. Pistulka spotkał tam kobietę, która rzekomo plotkowała o tym, że zbójnicy napadają na bezbronne niewiasty.

Chcąc dać jej nauczkę, kazał jej iść do sklepu i kupić ćwieki (gwoździe do butów) lub pinezki (Reißzwecken).

Gdy wróciła, zbójnik rozsypał gwoździe na ziemi. Następnie – jak notuje kronikarz – „zadarł jej spódnicę, zawiązał nad głową i posadził nagim ciałem na rozsypanych gwoździach, mówiąc: »Żebyś wiedziała, jak Eliasz i Pistulka napadają na kobiety«”.

Niektórzy badacze twierdzą, że czynu tego dokonał inny zbójnik – Gryc – a propaganda przypisała go „eleganckiemu” Pistulce, by zniszczyć jego wizerunek.

Niezależnie od sprawcy, historia ta mrozi krew w żyłach.

ROZDZIAŁ IV: MAGIA CZY SPRYT?

(Alrauna i Miotła)
Skąd brała się ich nieuchwytność? Ludzie prości wierzyli w czary. Prusacy – w korupcję i spryt.

Mit: Kwiat Paproci. Fakt: Korzeń Alrauny

Najsłynniejsza legenda mówi, że Pistulka znalazł w Noc Kupały kwiat paproci, który zaszył sobie pod skórą dłoni.

Dzięki temu miał stawać się niewidzialny i otwierać zamki dotykiem.

Jednak analiza starych gazet (Heimatblätter) wskazuje na inny trop: Korzeń Alrauny (Mandragory) – Alraunwurzel.

W XIX-wiecznym okultyzmie wierzono, że ten korzeń jest potężnym talizmanem złodziei.

Niezależnie od tego, co nosił w kieszeni, działało – zamki ustępowały.

Ucieczka na miotle (Tak, to prawda!)

Więzienie w Raciborzu było dla nich jak hotel obrotowy.

Pistulka uciekał z niego trzykrotnie, za każdym razem ośmieszając strażników.

Raz uciekł po rynnie dachowej (niczym rasowy Fassadenkletterer).

Innym razem przecisnął się przez instalację sanitarną (czyli przez ustęp).

Ale absolutnym hitem, odnotowanym w źródłach, jest ucieczka na miotle brzozowej (Besen).

Pistulka zaparł kij od miotły o gzymsy (Gesimse) muru więziennego i zjechał po nim na dół, lub użył go jako pomostu.

W oczach strażników, którzy rano zobaczyli pustą celę, musiało to wyglądać jak czary.

ROZDZIAŁ V: JUDASZ W SPÓDNICY I HAK DO NAWOZU (Upadek)

Każdy heros ma swoją piętę achillesową.

Dla Pistulki była nią kobieta, a dla jego wolności – narzędzie rolnicze.

Zdrada Marii Roskosz

Zapomnijcie o romantycznych pożegnaniach.

Upadek bandy zawdzięczamy Marii Roskosz (u Stodolki czasem nazywanej Zofią), kochance z Zabrza.

Historia jak z dreszczowca: Pistulka, dręczony sumieniem, przez sen zaczął majaczyć o szczegółach morderstwa Malinowskiego. Maria słuchała.

Gdy rano zapytała go o to, wpadł w szał i próbował ją zastrzelić z rewolweru.

Przerażona kobieta uciekła i trafiła w ręce policji. W celi w Bytomiu, podpuszczona przez podstawioną konfidentkę, „pękła” i wydała kryjówki w Nowej Wsi.

Pojmanie w Kujawach: Hak na zbójnika

To nie komisarz z Berlina dopadł „króla włamywaczy”. Dopadł go rolnik.

Pistulka, po ucieczce, ukrywał się w stodole w Kujawach (powiat prudnicki). Został nakryty przez gospodarza nazwiskiem Placzek (teścia Josefa Marzodki).

Wywiązała się brutalna walka. Pistulka strzelał – ranił Placzka w szyję!

Ale rolnik, nie mając broni palnej, chwycił to, co miał pod ręką: hak do rozrzucania nawozu (Düngerhaken).

Wielki, żelazny hak wbił się w ciało zbójnika, powalając go w gnój.

Tak skończyła się legenda – nie w blasku chwały, ale w oborniku, pokonana przez chłopa.

Placzek za nagrodę za ujęcie bandyty kupił powóz, który przez lata nazywano w okolicy „Pistulka-Wagen” – była to lokalna relikwia.

ROZDZIAŁ VI: ŻYCIE PO ŚMIERCI (Niesamowity Epilog)

Co stało się z naszymi antybohaterami? Tutaj historia rozjeżdża się w dwie fascynujące strony.

Karol Pistulka: Śmierć rockandrollowca

Zmarł młodo w więzieniu w Raciborzu. Daty są sporne (1874, 1876, 1878), ale okoliczności budzą dreszcze.

Oficjalnie: zmarł z wycieńczenia po strajku głodowym. Wersja nieoficjalna (ludowa): Zatrucie surowym tytoniem.

Miał zjeść lub wypić wywar z tytoniu, by wywołać wysoką gorączkę i trafić do szpitala, skąd łatwiej uciec.

Serce nie wytrzymało dawki.

Wincenty Eliasz: Żywy eksponat w Raciborzu

Losy Eliasza to materiał na osobny film.

Choć skazany na śmierć, został ułaskawiony przez cesarza Wilhelma I na dożywocie. I tu zaczyna się najdziwniejsza część tej historii.

Eliasz nie tylko przeżył, ale stał się „rezydentem” raciborskiego więzienia.

Źródła podają, że żył aż do 1913 roku (niektóre mówią o 1918)!. Pełnił funkcję zaufanego pomocnika (Kalfaktor) dyrektora więzienia.

Cieszył się taką swobodą, że w dzień spacerował po mieście, stając się żywą atrakcją turystyczną.

Siwy staruszek, który pamiętał czasy, gdy Śląsk był Dzikim Zachodem, pod koniec życia patrzył na elektryczne tramwaje i automobile.

Nie chciał już nawet wyjść na wolność – więzienie stało się jego domem.

PODSUMOWANIE

Byli bandytami? Bez wątpienia.

Używali dynamitu, noży i gwoździ. Ale byli też dziećmi swoich czasów – twardego, przemysłowego Śląska, gdzie granica między prawem a przetrwaniem była cienka jak ostrze wytrycha.

I choć ich ciała dawno rozsypały się w proch, a Castan’s Panopticum w Berlinie już nie istnieje, ich historia wciąż żyje.

Zadanie dla Was:
Jeśli będziecie kiedyś w Katowicach, idźcie na spacer w okolice Stawu Upadowego (na granicy Janowa i Zawodzia).

To właśnie tamtędy, starą leśną drogą, uciekał wóz z cygarami Moritza Tichauera.

Kto wie, może w błocie wciąż spoczywa zgubiony wytrych z cylindra Pistulki?