1. Przez bagna do Sutuhali

Najstarsza warstwa tej opowieści nie dotyczy jeszcze ulicy w dzisiejszym znaczeniu. Dotyczy krajobrazu. Wczesny Bytom powstał na wyniesieniu otoczonym ciekami wodnymi i podmokłymi terenami. Na położonym dalej wzgórzu św. Małgorzaty istniał gród utożsamiany z Sutuhali — nazwą pojawiającą się w dawnych przekazach.

W. Immerwahr przypuszczał, że warownia mogła powstać jeszcze przed rokiem 1000. Opisywał ją jako Sumpfburg — gród bagienny — wzniesiony na sztucznie uformowanym wzgórzu. Inni autorzy widzieli w Małgorzatce naturalne wyniesienie, którego zbocza i wały zostały później przekształcone przez człowieka. O różnych koncepcjach dotyczących Sutuhali pisałem szerzej w artykule „Byl tu?” i tajemnica Sutuhali.1

Dostęp do warowni i jej zaopatrzenie wymagały połączenia z rozwijającym się osadnictwem. Immerwahr uznawał trakt prowadzący przez podmokłe tereny pomiędzy Sutuhali a wczesnym Bytomiem za dalekiego poprzednika późniejszej Bahnhofstraße oraz jeden z najstarszych szlaków południowo-wschodniego Górnego Śląska.

Średniowieczny trakt nie musiał na całej długości pokrywać się z dzisiejszą ulicą Dworcową. Zachowała się jednak ciągłość kierunku komunikacyjnego: od dawnej drogi, przez zabudowania Przedmieścia Gliwickiego, aż po ulicę wytyczoną przez pola w XIX wieku.

Na wzgórzu w XII wieku powstał romański kościół św. Małgorzaty, którego fundację wiąże się z księciem Bolesławem Kędzierzawym. Opiekę nad świątynią powierzono następnie wrocławskim premonstratensom. Z czasem przy drodze osiedlali się rolnicy i ogrodnicy, a obszar zaczął funkcjonować jako Przedmieście Gliwickie — Gleiwitzer Vorstadt.

W dokumencie podziałowym Bytomia z 26 stycznia 1369 roku pojawia się określenie „Gleiwitzer Straße”. W ówczesnym języku słowo Straße oznaczało przede wszystkim drogę lądową lub wylotową, w przeciwieństwie do miejskich ulic określanych jako Gasse. Był to więc trakt prowadzący w kierunku Gliwic — starszy od późniejszej Bahnhofstraße, ale utrwalający ten sam kierunek komunikacyjny.2

2. Pożogi, przebranie i czeskie dukaty

Przedmieścia, zbudowane w znacznej części z drewna i pozbawione ochrony miejskich murów, były szczególnie narażone podczas wojny trzydziestoletniej. Rok 1627 pozostawił w źródłach co najmniej dwa opisy działań wojennych i pożarów.

Immerwahr pisał o wydarzeniach z 5 marca 1627 roku. Według przytoczonej przez niego relacji oddziały Wallensteina, wzmocnione żołnierzami cesarskimi i formacją określoną jako polscy Kozacy, próbowały wyprzeć z Bytomia wojska duńskie lub mansfeldzkie. Podczas walk zabudowania miały stanąć w ogniu.

Franz Gramer opisywał natomiast wydarzenia z sierpnia tego samego roku. Wojska cesarskie dowodzone przez Fahrensbacha miały podpalić zabudowę, aby zmusić przeciwnika do opuszczenia miasta. Według przytoczonego przez kronikarza dokumentu spłonęło około 30 domów i gospodarstw oraz 72 stodoły wraz ze zgromadzonym zbożem.3

Najprawdopodobniej oba przekazy opisują dwa kolejne epizody walk o miasto. Przedmiejska zabudowa stawała się wówczas częścią działań wojennych — podpalano ją, aby pozbawić przeciwnika osłony i zapasów.

O pożarach Bytomia i rozwoju zorganizowanej ochrony przeciwpożarowej pisałem szerzej w osobnym artykule: Historia straży pożarnej na Śląsku: Bytom, Katowice i Gliwice.

Z niespokojnym XVII stuleciem Immerwahr łączył również osobliwy epizod obyczajowy. Powołując się na Benno Nietschego i jego Geschichte der Stadt Gleiwitz, wspominał o sprawie z listopada 1638 roku, która zajmowała gliwickie władze kościelne i świeckie. W jednej z bytomskich karczm odnaleziono wówczas młodą kobietę przebraną za mnicha.4

3. Pola, bruk, gaz i lazaret

Jeszcze w pierwszej połowie XIX wieku Przedmieście Gliwickie zachowywało wiejski charakter. Na planie z 1828 roku dominowały pola, ogrody, gospodarstwa i luźna zabudowa. Rozrost Bytomia, rozwój przemysłu i wzrost liczby mieszkańców stopniowo zmieniały jednak oczekiwania wobec tej przestrzeni.

Franz Gramer opisywał modernizację miasta językiem codziennych doświadczeń. Zamiast nierównego, niekiedy niebezpiecznego bruku pojawiały się szerokie płyty granitowe przed wejściami do domów. Nowe mieszkania miały jaśniejsze klatki schodowe, wyższe pokoje i bardziej miejski standard. Nie była to jeszcze przemiana całej przyszłej Dworcowej, lecz zapowiedź nowego sposobu budowania.

19 stycznia 1862 roku uruchomiono w Bytomiu oświetlenie gazowe. Sieć miejska liczyła 117 latarni, a gazowe światło stało się jednym z najbardziej widocznych znaków, że Bytom wychodził poza ramy niewielkiego miasta.6

Jednym z pierwszych większych obiektów publicznych na Przedmieściu Gliwickim był lazaret Spółki Brackiej — Knappschafts-Lazareth — którego budowę rozpoczęto w 1849 roku. Placówka służyła chorym i poszkodowanym górnikom, stając się elementem rodzącej się infrastruktury przemysłowego miasta.7

Rozwój górnośląskiej medycyny przemysłowej opisywałem szerzej w wieloczęściowym cyklu o historycznych placówkach medycznych w Piaśnikach.

4. Narodziny Bahnhofstraße: 1858–1872

Nowoczesna ulica Dworcowa nie była prostym przedłużeniem średniowiecznego traktu. Powstała w wyniku świadomego przekształcenia podmiejskich pól w nową oś komunikacyjną. Opracowanie rozwoju przestrzennego Bytomia pozwala uchwycić ten proces niemal rok po roku.

Jeszcze na planie z 1828 roku teren przyszłej ulicy był przede wszystkim przestrzenią rolniczą. W 1858 roku wytyczono przez pola nową drogę. Pierwsze nowoczesne kamienice przy obecnych numerach 9 i 18 powstały w 1869 roku, a kolejne budynki pojawiały się niemal co sezon.

Początkowo nowa trasa funkcjonowała jako Gleiwitzer Straße. Decydująca zmiana nastąpiła w 1872 roku wraz z budową linii kolejowej. Tory skróciły i zamknęły dotychczasowy przebieg drogi, a odcinek prowadzący od Boulevardu do dworca zaczął funkcjonować jako Bahnhofstraße. Nazwa utrwalała się wraz z nową rolą ulicy — reprezentacyjnej drogi prowadzącej od stacji ku centrum miasta.8

Przedmieście, które przez stulecia pozostawało obszarem ogrodów i gospodarstw, w krótkim czasie stało się połączeniem dworca z centrum. Kolej nie tylko przywoziła ludzi. Podnosiła wartość działek, przyciągała hotelarzy, banki, restauracje, redakcje i handel.

5. Ulica hoteli, banków i kawiarni

Od ogrodu Stolarczyka do Hotelu Bristol

Franz Gramer wymieniał na Przedmieściu Gliwickim Garten des Stolarczyk, natomiast Immerwahr pisał o Stollarczyk’sche Etablissement jako poprzedniku późniejszego Kaiserhofu. Współczesna dokumentacja zabytku pozwala uzupełnić dalszą chronologię tej parceli.

W miejscu wcześniejszej gospody rozwijał się Hotel Sanssouci. Pierwszy etap inwestycji przypadł na 1858 rok, gdy powstała sala taneczno-teatralna; część opracowań datuje ukończenie właściwego gmachu hotelowego na 1871 rok. Projekt wiązany jest z Ferdinandem Hermannem. W 1895 roku wnętrza przebudował J. Cyganek, a w 1910 roku firma Boswau & Knauer przeprowadziła gruntowną modernizację według projektu Ahrensa. Wtedy obiekt otrzymał nazwę Kaiserhof. Po II wojnie światowej zaczął funkcjonować jako Hotel Bristol.9

Ta sama parcela przez dziesięciolecia zachowywała funkcję gastronomiczną, rozrywkową i hotelową: od ogrodu oraz lokalu Stolarczyka, przez Sanssouci i Kaiserhof, po Bristol. Kolejne przebudowy zmieniały wygląd kompleksu, ale nie jego znaczenie dla życia ulicy.

Znajdująca się przy hotelu sala należała do ważnych miejsc życia kulturalnego jeszcze przed powstaniem reprezentacyjnego Teatru Miejskiego w Bytomiu.

Między hotelami, bankami i kawiarniami

W krajobrazie Bahnhofstraße pojawiał się także Hotel Lomnitz, zapamiętany między innymi jako miejsce związane z Wojciechem Korfantym w okresie plebiscytowym. Obok hoteli działały kawiarnie, banki, redakcje, szkoły muzyczne i pracownie fotograficzne. Ulica zmieniała najemców oraz szyldy, ale nie traciła wielkomiejskiego charakteru.

Wybrane firmy i instytucje przy Bahnhofstraße

Bahnhofstraße nie była jedynie drogą do pociągu. Stała się miejskim salonem, w którym podróżny po wyjściu z dworca mijał hotele, restauracje, banki, sklepy, pracownie fotograficzne i redakcje. Wielkomiejskość tej ulicy nie powstała jednak od razu — była wynikiem kilkudziesięciu lat intensywnej zabudowy i ciągłej wymiany najemców.10

6. Od Bahnhofstraße do Dworcowej

Po 1945 roku Bahnhofstraße otrzymała polską nazwę Dworcowa. Zmieniło się państwo, język szyldów i wielu użytkowników kamienic, ale podstawowa funkcja ulicy pozostała czytelna: nadal prowadziła od dworca ku centrum miasta.

Z czasem ulica utraciła część dawnej pozycji handlowej, a ruch samochodowy ustąpił funkcji pieszego deptaka. Ostatnia duża rewitalizacja objęła wymianę sieci, nową kamienną nawierzchnię, zieleń, małą architekturę oraz remonty zabytkowych kamienic. Miasto ponownie przedstawia Dworcową jako jedną z najbardziej reprezentacyjnych ulic Bytomia.11

Historia Dworcowej nie jest prostą opowieścią o jednej drodze, która przez tysiąc lat biegła tym samym śladem. Jest historią miejsca, którego funkcja nieustannie się zmieniała: od podmokłego przedpola grodu i rolniczego przedmieścia, przez ulicę prowadzącą do kolei, po handlowy bulwar i współczesny deptak.