2025-12-22
Kaplica szombierska i bytomska Madonna w relacjach źródłowych
Źródła 1936–1987 · Szombierki / Bytom
Kaplica szombierska i bytomska Madonna w relacjach źródłowych
W relacjach zebranych w prasie i piśmiennictwie regionalnym kaplica w Szombierkach pojawia się nie tylko jako budowla, lecz jako miejsce codziennej modlitwy i znak lokalnej pobożności. W jej wnętrzu źródła umieszczają wizerunek Matki Bożej, określany jako bytomska Madonna — obraz opisywany wielokrotnie, choć niejednoznacznie, z powracającymi pytaniami o wiek, przemiany i kopie.
Zakres źródeł i charakter przekazów
Zestaw wykorzystanych publikacji (1936–1987)
Podstawą niniejszego tekstu są zamknięte źródła prasowe i regionalno-historyczne publikowane w latach 1936–1987: artykuł prasowy o Simonie Flatzku oraz zestaw tekstów z Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt (w tym relacje historyczne, wspomnieniowe i jedna forma poetycka).[1]
Granice poznania wynikające z charakteru źródeł
Materiał jest zróżnicowany: część zapisów ma charakter pamięciowy i narracyjny, część syntetyczny, a część — literacki. W konsekwencji kaplica i Madonna pojawiają się tu raczej jako „obiekty opowiadane” niż jako w pełni udokumentowane fakty.
Kaplica szombierska w przekazach źródłowych
Geneza ślubowania w czasie epidemii cholery
W relacjach powraca motyw epidemii cholery jako punktu wyjścia do ślubowania, które miało doprowadzić do budowy kaplicy. Wprost zapisano: „Kaplica zawdzięcza swe powstanie ślubowi złożonemu podczas epidemii cholery.” [5]
W tekście: tło dla motywu ślubowania podczas zarazy.
Budowa i poświęcenie kaplicy w relacjach prasowych
Źródła wskazują, że kaplica powstała jako realizacja ślubowania z czasów cholery (1854), a budowę lokuje się w latach 1859–1862. Daty poświęcenia nie są zgodne: pojawia się zarówno 13 sierpnia 1862, jak i 25 października 1863.[5]
W tekście: odniesienie do lat 1859–1862 i rozbieżności w dacie poświęcenia.
Fundatorami w przekazach są rolnik August Cygan (grunt) oraz Simon Flatzek (znaczna część środków), przy czym podkreśla się, że początkowo planowano inną lokalizację (przy posesji Flatzków), z której zrezygnowano.[5]
Bytomska Madonna jako przedmiot kultu
Pochodzenie obrazu w przekazach źródłowych
Wizerunek Madonny obecny w kaplicy źródła wiążą z kościołem parafialnym św. Marii w Bytomiu, jednak nie oferują jednolitego, szczegółowego opisu okoliczności przeniesienia ani pierwotnej lokalizacji.[3]
Datowanie obrazu i problem autorstwa
Datowanie obrazu w relacjach waha się między XV a XVI wiekiem. W źródłach pada także rok 1480 na kopiach, przy czym zaznaczono: „Rok 1480, widniejący na kopiach, jest przyjęty dowolnie.”[3]
W tekście: datowanie XV/XVI w. i niepewność wokół „1480” na kopiach.
Kopie, przemalowania i restauracje
Przemiany wizerunku Madonny
W źródłach pojawia się informacja o wielokrotnych przemalowaniach i restauracjach obrazu, w tym o pracach z 1937 roku. Brak jednak szczegółowego opisu zakresu działań konserwatorskich.[3]
Istniejące kopie i ich funkcjonowanie
Przekazy mówią o licznych kopiach (m.in. fresk w kościele Mariackim oraz kopie malarskie). Nie powstał jednak w ramach tych źródeł jednolity wykaz kopii ani ich chronologia.[3]
Funkcjonowanie kaplicy w życiu religijnym
Nabożeństwa i modlitwa prywatna
Kaplica występuje w źródłach jako miejsce nabożeństw, modlitwy prywatnej i lokalnego kultu. W przekazach akcentuje się jej codzienną obecność w życiu mieszkańców.[5]
W tekście: kaplica jako codzienny punkt modlitwy i praktyk religijnych.
Lokalny kult maryjny
W relacjach podkreśla się rodzinny i regionalny charakter kultu. W jednym z tekstów zapisano: „Madonna z Dzieciątkiem była od pokoleń głęboko zakorzeniona w rodzinach górnośląskich.” [9]
Simon Flatzek w relacjach źródłowych
Sołtys, opiekun i dzwonnik kaplicy
Źródła przedstawiają Simona Flatzka jako sołtysa oraz opiekuna i dzwonnika kaplicy. Funkcję tę miał pełnić aż do swojej śmierci w 1914 roku.[1]
Obraz Flatzka w przekazach pamięciowych
W relacjach rodzinnych przytacza się słowa przypisywane Stanislausowi Flatzkowi: „Nie wódka, lecz Matka Boża mi pomoże.”[1]
Pamięć lokalna i narracje wtórne
Przekazy wspomnieniowe i regionalne
Część tekstów ma charakter pamięciowy i regionalny: kaplica oraz Madonna funkcjonują w nich jako element opowieści o miejscu, rodzinach i lokalnej religijności. Ton bywa rzeczowy lub wyraźnie narracyjny — zależnie od rocznika i intencji autora. [7]
Elementy narracyjne i poetyckie
Wiersz z 1979 roku („Der Grund zum Bau der Schomberger Kapelle”) utrwala temat w formie literackiej. Jego specyficzna forma zbliżona jest do znanych opowieści w stylu Wilhelma Buscha. Niektórzy lokalni twórcy mogli inspirować się tą stylistyką, tworząc przekaz anegdotyczny i rytmiczny, który jednocześnie niesie pamięć o religijnym tle budowy kaplicy.[6]
Oryginał (DE)
Der Grund zum Bau der Schomberger KapelleIn Schomberg in der Cholera-Zeit, da gab es große Krankheit weit. Ein Drittel starb, ja vielleicht halb, drum war das Dorf voll Angst und Qual.Da knieten sie am Wegekreuz, und baten Gott um Schutz und Reiz. Sie schworen, wenn die Seuch’ vergeht, daß eine Kapelle man hier stellt.So kam es dann in später Jahr, als Schomberg wieder sicher war, daß man den Bau auch wirklich tat, und Gott für seine Hilfe bat.Die Kapelle steht noch heute da, und mancher geht zur Andacht nah. Wer vorbeikommt, der zieht den Hut, und denkt an Not und Gottes Gut.
Tłumaczenie (PL)
Powód budowy kaplicy szombierskiejW Szombierkach, w czas zarazy cholery, rozlała się choroba po ziemi. Jedna trzecia zmarła — a może połowa, więc strach i udręka wioskę chowała.Klękali przy krzyżu na drodze, i prosili Boga o opiekę w trwodze. Ślubowali, jeśli zaraza ustąpi, że tu się kapliczka wzniesie — bez zwłoki.Tak przyszły późniejsze lata spokojne, gdy Szombierki znów były bezpieczne i wolne, wtedy naprawdę budowę podjęto, dziękując Bogu za pomoc i święto.Kaplica stoi do dnia dzisiejszego, i niejeden wchodzi w ciszę modlitwy w niej samej. Kto przechodzi obok — czapkę zdejmuje, i myśli o biedzie oraz o Bogu, co czuwa.
Rozbieżności, luki i niejednoznaczności źródeł
Daty, liczby i sprzeczne relacje
Najważniejsze rozbieżności dotyczą daty poświęcenia kaplicy (1862 vs 1863) oraz skali epidemii cholery (różne ujęcia procentowe). W obrębie zamkniętych źródeł brak narzędzi do jednoznacznego rozstrzygnięcia.
Granice pewności historycznej
Źródła zawierają także wątki o charakterze legendarnym (np. husyci, cudowne ocalenia). W tym artykule pozostają one oznaczone jako elementy przekazu — bez orzekania o ich historyczności.
Zakończenie
Zebrane publikacje z lat 1936–1987 nie tworzą jednej, spójnej kroniki. Pokazują raczej, jak kaplica szombierska i bytomska Madonna były opisywane — raz jako fakt lokalnej historii, innym razem jako pamięć rodzinna, a czasem jako temat literacki. W obrębie tych źródeł pozostają nierozstrzygnięte daty, liczby i szczegóły pochodzenia obrazu. Ten stan niepewności jest częścią przekazu i nie powinien być wygładzany dopowiedzeniem spoza materiału.
Źródła (zamknięte)
- Schaffgotsch Werks-Zeitung, 31.10.1936, nr 22: „Unser einstiger Dorfschulze Flatzek, der Betreuer und Glöckner der Schomberger Kapelle”.
- Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt (1954): „Die Beuthener Kirchen”, s. 25–31.
- Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt (1961): „Die Beuthener Madonna”, s. 26–27.
- Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt (1960): „Zur Heimatkunde von Schomberg”, s. 31–34.
- Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt (1972): „Die Schomberger Kapelle”, s. 32–33.
- Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt (1979): wiersz „Der Grund zum Bau der Schomberger Kapelle”.
- Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt (1983): „Schomberg – wie es damals war (Schluß)”, s. 36–38.
- Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt (1982): okładka numeru „Die Schomberger Kapelle”.
- Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt (1987): „Schombergs letzter Nachfahr seines Stammes”, s. 34–36.
Zobacz też:
Historia kaplicy NMP / św. Józefa w Szombierkach
Druki: budowa i poświęcenie kaplicy św. Józefa w Szombierkach
