2025-08-22
Najstarsza dzielnica Świętochłowic: dzieje Chropaczowa w pigułce
Chropaczów – od średniowiecznej wioski do przemysłowego serca Śląska
Chropaczów to dziś największa dzielnica Świętochłowic, ale jego historia jest starsza niż samo miasto. Pierwsza pewna wzmianka pochodzi z 21 lipca 1295 r. – w dokumencie księcia bytomskiego występuje świadek Johannes de Chropazcow (Jan z Chropaczowa). Przez stulecia była to wieś rolnicza; dopiero XIX wiek przyniósł przemysłową rewolucję, która odmieniła krajobraz i strukturę społeczną.
Od osady rolniczej do dóbr magnackich (XIII–XVIII w.)
Chropaczów leżał w księstwie bytomskim. Źródła z XVI w. mówią o kilkunastu gospodarstwach i wolnym sołtysie. Przy dworze działała karczma z prawem warzenia – lokalne centrum życia towarzyskiego.Wieś często zmieniała ręce. W 1532 r. jako właścicielka figuruje Jadwiga Świętochowska, a na początku XVII w. część wsi posiadał Krzysztof Mieroszewski – sekretarz polskich królów i śląski pisarz polityczny. U schyłku XVIII w. dobra krążyły w sferach arystokratycznych, by w XIX stuleciu trafić do jednego z najpotężniejszych rodów przemysłowych regionu.Donnersmarckowie i epoka pary (XIX – pocz. XX w.)
W pierwszych dekadach XIX w. Chropaczów krótko należał m.in. do Maksymiliana Józefa, króla Bawarii (1806), a w 1826 r. majątek nabył Karol Łazarz Henckel von Donnersmarck. Około 1850 r. dobra przejął jego syn Guido Henckel von Donnersmarck – i to on uruchomił tu wielkie inwestycje.- 1883 – start kopalni węgla „Schlesien/Śląsk”.
- 1887 – uruchomienie huty cynku „Guidotto”.
- Napływ robotników, budowa familoków i kolonii robotniczych, szybki wzrost liczby mieszkańców.
- Ok. 1902 r. przy ul. Kościelnej stanęła stalowa wieża ciśnień (wys. ok. 40 m; rozebrana w latach 60.). Zasilanie wodociągów: Zawada (Ø 50 cm) oraz rejon szybu „Adolf” (Ø 55 cm).
- 1901 – rusza elektryczna wąskotorowa linia tramwajowa (w 1904 przedłużona do Lipin); 1937 – przebudowa na tor normalny.
- 7 lipca 1909 r. – pruskim dekretem zmieniono nazwę gminy na Schlesiengrube (obowiązywała 1909–1922 i 1939–1945).
- 1911 – otwarcie ratusza gminy przy dzisiejszej ul. Łagiewnickiej.
Plebiscyt, powstania i II Rzeczpospolita (1919–1939)
Mieszkańcy Chropaczowa brali udział we wszystkich trzech powstaniach śląskich. W plebiscycie 20 marca 1921 r. większość głosowała za Polską.Dla rejonu Łagiewniki–Chropaczów–Lipiny w relacjach wskazywana jest data 26 czerwca 1922 r. – wtedy wkroczyło Wojsko Polskie, a gmina wróciła do nazwy Chropaczów.Okres międzywojenny to rozwój stowarzyszeń, chórów (Echo, później Hejnał), sportu (Czarni Chropaczów), handlu i rzemiosła. Mimo kryzysu lat 30. dzielnica wciąż rosła liczebnie i urbanistycznie.
Pomnik Powstańców: kamień węgielny położono w czerwcu 1922 r., a 3 maja 1923 r. uroczyście odsłonięto
Pomnik Ku Czci Poległych Powstańców Śląskich. We wrześniu 1939 r. okupant pomnik zniszczył.
Wojna i pierwsze lata po niej (1939–1951)
Okupacja przyniosła represje wobec działaczy i powstańców, obóz pracy przymusowej przy zakładach oraz przymusowe wcielenia do Wehrmachtu. Mimo terroru działał lokalny ruch oporu i podziemna prasa.Po 1945 r. kopalnia „Śląsk” i zakłady po „Guidotto” (później m.in. Farbochemia/Bytochemia) wznowiły pracę. 1 stycznia 1950 r. Chropaczów uzyskał prawa miejskie, lecz 1 kwietnia 1951 r. został włączony do Świętochłowic. Kopalnia „Śląsk” pracowała do 1974 r.Znani właściciele (wybór)
- Jadwiga Świętochowska – wzmiankowana właścicielka, 1532 r.
- Krzysztof Mieroszewski – pocz. XVII w., sekretarz królów polskich, publicysta.
- Maksymilian Józef – król Bawarii, nabywca dóbr 1806 r.
- Karol Łazarz Henckel von Donnersmarck – nabywca 1826 r.
- Guido Henckel von Donnersmarck – od ok. 1850 r. faktyczny twórca przemysłowego Chropaczowa.
Znani mieszkańcy i osoby związane
- Roman Lentner (1937–2023) – urodzony w Chropaczowie, piłkarz Górnika Zabrze i reprezentacji Polski (32 mecze, 7 goli).
- Edwin Kowalik (1928–1997) – urodzony w Chropaczowie, wybitny niewidomy pianista i kompozytor, działacz społeczny.
- Józef Trojok (1890–1972) – powstaniec i polityk, poseł na Sejm Śląski; działał m.in. w Chropaczowie, dowodził kompanią zdobywającą Królewską Hutę.
- Wiktor Wiechaczek (1879–1941) – górnik, uczestnik trzech powstań śląskich, odznaczony Virtuti Militari; mocno związany z Chropaczowem pracą i działalnością społeczną.
Ciekawostki
- Schlesiengrube: mało która śląska gmina przyjęła urzędowo nazwę od własnej kopalni (1909–1922, 1939–1945).
- Dwie „żyły wody”: Chropaczów zasilały dwa główne rurociągi (Zawada i rejon szybu „Adolf”), co było imponującym rozwiązaniem na pocz. XX w.
- Tramwaj: elektryczna wąskotorówka (od 1901 r.) została w 1937 r. przebudowana na normalny tor.
Źródła i literatura
- Marian Piegza, Chropaczów – zarys dziejów osady, gminy, dzielnicy.
- Oficjalne materiały UM Świętochłowice – „Historia Świętochłowic” – wzmianka o Chropaczowie z 1295 r. i zarys dziejów.
- Codex Diplomaticus Silesiae – 21 VII 1295 („Johannes de Chropazcow”) – łaciński tekst dokumentu.
- Codex diplomaticus Silesiae (wyd. 1866) – skany całego tomu – repozytorium Archive.org.
- Wikipedia: Chropaczów – skrót historii dzielnicy (przemiany administracyjne i przemysł).
- KWK „Śląsk” – Wikipedia – daty uruchomienia, właściciel (Donnersmarck), kontekst kopalni.
- Huta cynku „Guidotto” – polska-org.pl – lokalizacja i fotografie archiwalne zakładu.
- Tramwaje w Świętochłowicach – Wikipedia – daty otwarcia linii (1901/1904) i dalsze zmiany (1937).
- I powstanie śląskie w Świętochłowicach – materiały UM – tło lokalne zrywów i wydarzeń 1919 r.
