Ostatnia pieśń
Josefa Paczulli
Historia organisty z Szombierek i Śląska rozdartego w 1921 roku
Nauczyciel, organista i jego utalentowany syn. Rodzinna historia oraz powstanie, które podzieliło Górny Śląsk w 1921 roku.
W 1921 roku, na leśnej polanie pod Starym Koźlem, zginął młody chłopak, któremu jeszcze niedawno wróżono wielką muzyczną przyszłość. Nazywał się Josef Paczulla. Pochodził z Szombierek, był synem miejscowego nauczyciela i organisty, a już jako dziesięcioletni chłopiec potrafił zastępować ojca przy kościelnych organach. Kilka lat później zamiast na muzyczną estradę trafił w sam środek krwawego konfliktu o przyszłość Górnego Śląska. Walczył po stronie niemieckiej i z tej walki już nie wrócił. Pochowano go w Nysie, gdzie nad grobem ostatnią pieśń zaśpiewali mu krajanie z rodzinnej miejscowości.
Na tę historię natrafiłem we wspomnieniach szombierskiego nauczyciela Alberta Bartelta, opublikowanych w 1958 roku. Kilka zdań poświęconych młodemu Josefowi wystarczyło, by ruszyć tropem ksiąg metrykalnych, dawnych gazet i wykazów szkolnych. Z archiwalnych okruchów wyłonił się barwny świat dawnych Szombierek i nieznane dotąd losy ojca rodziny – choć sam Josef do końca zachował jedną tajemnicę i wciąż nie znamy dokładnej daty jego narodzin. Cała ta historia zaczęła się jednak od muzyki.
Szombierki, muzyka i organista
Gdy w Szombierkach zabrzmiały nowe organy
Na początku XX wieku Szombierki zmieniały się w oczach. Dawna rolnicza wieś z roku na rok nabierała charakteru przemysłowej osady: rozbudowywano kopalnię „Hohenzollern”, stawiano kolejne domy familijne, a wraz z nimi przybywało robotników i ich rodzin. Życie mieszkańców nie kończyło się jednak na kopalnianej szychcie. W epoce przed radiem działały tu liczne stowarzyszenia, śpiewano w chórach, wystawiano przedstawienia teatralne i urządzano koncerty. Wspólne muzykowanie było po prostu jedną z najpopularniejszych rozrywek po pracy.
Prawdziwym przełomem w życiu osady stała się budowa nowego kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa. Wznoszona w latach 1903–1904 świątynia była przedsięwzięciem na miarę rosnących ambicji Szombierek, wspartym przez miejscowych wiernych, środowisko przemysłowe oraz potężny ród Schaffgotschów. Kościół poświęcono 13 listopada 1904 roku, a uroczystej konsekracji dokonał 20 czerwca 1905 roku biskup wrocławski, kardynał Georg Kopp. Wśród bogatego wyposażenia świątyni znalazły się wspaniałe, 32-głosowe organy firmy Rieger – instrument stworzony zarówno do prowadzenia parafialnego śpiewu, jak i do wykonywania ambitnej literatury organowej.
Zanim jednak w nowej świątyni zabrzmiały organy Riegera, podczas uroczystości poświęcenia w listopadzie 1904 roku posłużono się instrumentem przeniesionym ze starej kaplicy. Grał na nim właśnie Konstantin Paczulla. Dopiero w 1905 roku zamontowano nowe organy, a starszy instrument wrócił na swoje dawne miejsce. Tę mało znaną ciekawostkę opisał po latach Albert Bartelt w artykule o szombierskich organach z 1966 roku.
O samej budowie świątyni, jej fundatorach i architekturze pisałem szerzej w artykule „Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa w Szombierkach”. Tutaj przyjrzyjmy się człowiekowi, który zasiadał za kontuarem tego instrumentu: Konstantinowi Paczulli.
Więcej niż parafialny muzyk
Konstantin uczył na co dzień w miejscowej szkole ludowej, ale jego pasja muzyczna wykraczała daleko poza szkolne mury i niedzielne msze. Wiedzy o nim dostarczają przede wszystkim wspomnienia Alberta Bartelta z lat 1958 i 1966. Bartelt sam uczył w Szombierkach i śpiewał w tamtejszych zespołach – opisywał więc świat, który znał z autopsji.
Z jego relacji wyłania się portret muzyka świetnie wykształconego, biegłego w harmonii i kontrapunkcie, czyli sztuce prowadzenia kilku niezależnych linii melodycznych. Paczulla potrafił też błyskawicznie rozpisywać głosy i własnoręcznie powielać nuty na hektografie. Dziś to kwestia kilku kliknięć i drukarki; wówczas przygotowanie partytur dla całego chóru wymagało godzin żmudnej pracy. Od 1912 roku Konstantin kierował także nauczycielskim oktetem wokalnym (Lehrer-Doppel-Gesangsquartett), uświetniającym lokalne uroczystości i koncerty. W Szombierkach działały wówczas chóry męskie, kółka smyczkowe i towarzystwa śpiewacze, a Paczulla był jednym z filarów tego środowiska.
To również pod jego kierunkiem w 1909 roku, kilka dni po złożeniu sprowadzonych z Wrocławia szczątków Karola Goduli w krypcie szombierskiego kościoła, odśpiewano uroczyste łacińskie Requiem. Bartelt wspominał ponadto, że organista był wytrawnym kontrabasistą. W życiu kulturalnym osady odgrywał więc rolę znacznie większą niż zwykły parafialny akompaniator.
Ślad w starej księdze adresowej
Zestawienie wspomnień sprzed dekad z twardym zapisem urzędowym zawsze daje badaczowi szczególną satysfakcję. W księdze adresowej Bytomia i Szombierek na lata 1910–1911 (Adressbuch für Beuthen O.-S.) zachował się krótki wpis:
ORYGINALNY WPIS • KSIĘGA ADRESOWA 1910/1911Paczulla Konst. — Lehrer — Godullahütterstr. (Vereinshaus)
Konstantin mieszkał więc przy dawnej Godullahütterstraße — dzisiejszej ulicy Andrzeja Frycza-Modrzewskiego. Wymieniony w księdze Vereinshaus to Katolicki Dom Stowarzyszeń, identyfikowany z dzisiejszym adresem Frycza-Modrzewskiego 3. Zachowała się nawet fotografia tego budynku z 1932 roku. Dzięki jednej linijce z księgi adresowej postać ze szkolnej kroniki odzyskuje konkretny punkt na mapie: widzimy budynek, do którego wracał po lekcjach nauczyciel i organista, gdzie toczyło się codzienne życie jego rodziny. Cały wykaz mieszkańców i ulic z tego rocznika opracowałem osobno w artykule „Szombierki w księdze adresowej 1910/1911”.
Sam gmach wzniesiono w 1908 roku, a hrabia Schaffgotsch ufundował na jego wyposażenie instrumenty dęte i smyczkowe dla lokalnych towarzystw muzycznych. Nic dziwnego, że właśnie pod tym dachem zamieszkał parafialny organista i dyrygent.
Biografia Konstantina ma jednak jeszcze jedno tło, o którym łatwo zapomnieć, czytając o próbach chóru i organowych koncertach: pracował jako pruski nauczyciel w czasach, gdy szkoła była na Górnym Śląsku narzędziem twardej polityki państwowej.
Nauczyciel w państwie pruskim
Szkoła, język i lojalność wobec państwa
W pruskim Górnym Śląsku przełomu XIX i XX wieku zawód nauczyciela wiązał się ze ścisłym podporządkowaniem aparatowi państwowemu. Od dziesięcioleci władze rugowały język polski z przestrzeni publicznej, a główny ciężar tego procesu spoczywał właśnie na szkołach ludowych. Fundamentem tych działań było rozporządzenie rejencji opolskiej z 20 września 1872 roku, które uczyniło niemiecki zasadniczym językiem wykładowym, pozostawiając polski jedynie pomocniczo na lekcjach religii w najniższych klasach.
Dla tysięcy dzieci z polskojęzycznych, śląskich domów szkoła była pierwszym miejscem tak bezkompromisowego zderzenia z wymogiem używania niemczyzny. Nauczyciele stanowili zdyscyplinowaną część pruskiej administracji: kształcono ich w państwowych seminariach, dokładnie kontrolowano programy i egzekwowano lojalność. Konstantin Paczulla pracował wewnątrz tego systemu. Nie znamy jego prywatnych poglądów politycznych ani stosunku do polskości, ale nie sposób oderwać codziennej pracy pruskiego nauczyciela od realiów systematycznej germanizacji szkolnictwa.
Z Rożniątowa do Szombierek
Przez długi czas nie wiedziałem nawet, skąd Konstantin przybył do Szombierek. Dopiero dawna prasa nauczycielska pozwoliła uchwycić jego zawodową drogę. Schlesische Schulzeitung z 1899 roku wymienia go jako nauczyciela w Rosmiontau, czyli dzisiejszym Rożniątowie pod Strzelcami Opolskimi. Cztery lata później znajdujemy go już w Szombierkach.
SPIS NAUCZYCIELI · 1911 · SZOMBIERKIKonst. Paczulla, L. h) 4. 10. 1874. i) Peiskretscham 1895. k) 1. 10. 1903.
Ten zwięzły zapis ze schematyzmu szkolnego Cyrusa Herolda podaje dokładną datę urodzenia Konstantina: 4 października 1874 roku. Obok widnieją Pyskowice (Peiskretscham) i rok 1895, kiedy ukończył tamtejsze seminarium nauczycielskie, natomiast data 1 października 1903 roku wyznacza początek jego pracy w Szombierkach. Jesienią tamtego roku prasa odnotowała oficjalne zatwierdzenie jego nowej posady w Schomberg. W ten sposób udało się odtworzyć drogę nauczyciela spod Strzelec Opolskich do podbytomskich Szombierek.
W wykazie szkół katolickich z 1913 roku figuruje już wprost jako Lehrer und nebenamtlicher Organist – etatowy nauczyciel, który posługę organisty pełnił jako zajęcie dodatkowe. W tym samym spisie pojawia się nazwisko Alberta Bartelta. Obaj uczyli w tych samych murach, dzięki czemu Bartelt mógł po latach tak wiernie opisać losy swojego kolegi i jego rodziny.
Kościół na styku dwóch języków
Inaczej wyglądała sytuacja w Kościele katolickim. Pamięć o pruskim Kulturkampfie z lat siedemdziesiątych XIX wieku wciąż była żywa, a w wielu katolickich domach Górnego Śląska na co dzień mówiono po polsku. Stosunki państwowej administracji z miejscową społecznością katolicką były więc znacznie bardziej złożone, niż sugerowałby prosty podział na to, co niemieckie i to, co polskie.
Doskonale widać to w historii samego szombierskiego kościoła. Podczas uroczystości związanych z jego wznoszeniem kazania głoszono po polsku, a przy poświęceniu świątyni w listopadzie 1904 roku wiernych zaproszono na nabożeństwa z kazaniami w obu językach. W jednej ławie kościelnej spotykali się ci sami sąsiedzi, ale napięcia narodowe stawały się z roku na rok wyraźniejsze.
W polskojęzycznym przewodniku śląskiej pielgrzymki jubileuszowej do Rzymu z 1913 roku zachował się jeszcze jeden ciekawy ślad: na liście pątników grupy ósmej widnieje zapis „Paczulla Konstanty, Szombierki”. Trudno dziś przesądzić, czy ostatecznie wyruszył w drogę do Włoch, ale sama obecność jego nazwiska w polskim wydawnictwie pielgrzymkowym pokazuje, jak naturalnie przenikały się wówczas oba języki i środowiska.
Konstantin Paczulla stał dokładnie na styku tych porządków: rano uczył w pruskiej szkole, po południu grał na organach w dwujęzycznej parafii. Samo słowiańskie brzmienie nazwiska nie przesądzało na Górnym Śląsku o wyborze narodowym. Wkrótce jednak wielka historia miała zażądać od mieszkańców regionu jednoznacznych deklaracji. Zanim to nastąpiło, w domu nauczyciela dorastał syn, o którego talencie muzycznym Bartelt pisał po latach z najwyższym podziwem.
Josef – muzyczny talent i śmierć ojca
Dom nauczyciela i organisty
Księgi metrykalne z Szombierek i Goduli pozwoliły zajrzeć także za próg domu Paczullów. Żoną Konstantina była Konstantine Barbara z domu Cieslik, a w zachowanych aktach z początku XX wieku odnajdujemy wpisy urodzeń i chrztów kilkorga ich dzieci.
Dom, w którym wychowywała się gromadka rodzeństwa, a ojciec dzielił czas między szkolną tablicę, kościelny chór i powielanie nut na hektografie, musiał od rana do wieczora tętnić muzyką. Wśród dzieci dorastał syn, którego Albert Bartelt zapamiętał pod imieniem Josef. To właśnie z nim wiąże się scena, która pozwala nam niemal usłyszeć wnętrze dawnego szombierskiego kościoła.
Dziesięciolatek przy kontuarze
Gdy Konstantin podupadł na zdrowiu, przy organach podczas codziennych nabożeństw zastępował go – jak wspominał Bartelt – dziesięcioletni syn Josef, będący jeszcze uczniem szkoły ludowej (10jähriger Volksschüler).
Każdy, kto choć raz widział z bliska klawiatury manuałów, klawiaturę nożną i dziesiątki rejestrów wielkich, 32-głosowych organów Riegera, wie, że nie jest to instrument, przy którym może usiąść początkujący uczeń. Dziesięcioletni chłopiec musiał mieć wybitny słuch i setki godzin ćwiczeń za sobą, skoro proboszcz i ojciec powierzali mu prowadzenie liturgii przed całą parafią. Bartelt określił go wprost jako muzyka „rokującego najpiękniejsze nadzieje”, choć nie odnotował niestety ani roku, w którym chłopiec zastępował ojca, ani daty jego urodzenia.
Wrzesień 1920 roku
W powojennych tekstach Bartelta daty śmierci Konstantina Paczulli były rozbieżne. Zagadkę rozwiązał dopiero wpis w parafialnej księdze zmarłych: organista Konstantin Paczulla zmarł 22 września 1920 roku i spoczął na cmentarzu trzy dni później, na niespełna dwa tygodnie przed swoimi 46. urodzinami.
Szombierki straciły nauczyciela, organistę i animatora kultury, ale dla rodziny był to przede wszystkim nagły cios w podstawy codziennego bytu. Zaledwie kilka miesięcy po wrześniowym pogrzebie spór o granice Górnego Śląska przerodził się w otwartą walkę zbrojną, a młody Josef pojawił się w opowieści Bartelta już nie przy organowym kontuarze, lecz z bronią w ręku.
Rok 1921 — Śląsk rozdarty między Polską a Niemcami
Jedna ziemia, dwie przyszłości
Po klęsce Cesarstwa Niemieckiego w I wojnie światowej o przynależności Górnego Śląska miała rozstrzygnąć wielka polityka i głosy samych mieszkańców. Stawką były dziesiątki kopalń i hut, ale dla ludzi żyjących tu od pokoleń spór nie był abstrakcyjną debatą dyplomatów. Z gabinetów polityków rywalizacja błyskawicznie przeniosła się na ulice, do cechowni, stowarzyszeń i familoków.
Po obu stronach działały komitety plebiscytowe, prasa propagandowa i tajne struktury bojowe. Atmosfera gęstniała z tygodnia na tydzień; dochodziło do wieców, pobić, zastraszania i zamachów. Czasem wystarczyło wejść do niewłaściwej gospody lub głośno wypowiedzieć swoje zdanie, by stać się wrogiem sąsiada z tej samej klatki schodowej. Co najważniejsze, linia podziału rzadko pokrywała się z brzmieniem nazwiska czy językiem używanym w kuchni. Słowiańskie nazwisko nie oznaczało automatycznie wyboru Polski, a niemiecka szkoła nie każdego czyniła Niemcem.
Szombierki głosują za Polską, zostają w Niemczech
Przeprowadzony 20 marca 1921 roku plebiscyt pokazał nastroje w Szombierkach czarno na białym. W gminie wiejskiej (Gemeinde Schomberg) za przyłączeniem do Polski oddano 1 996 głosów, podczas gdy za pozostaniem w Niemczech – 702. Opcja polska zdobyła niemal 74 procent głosów. Podobnie wypadło głosowanie na obszarze dworskim (Gutsbezirk), gdzie Polska wygrała stosunkiem 371 do 244 głosów.
Mimo tak wyraźnego werdyktu mieszkańców, po ostatecznym podziale regionu w 1922 roku Szombierki wraz z sąsiednim Bytomiem pozostały po niemieckiej stronie granicy. Ten lokalny paradoks najlepiej pokazuje dramat tamtych miesięcy: w jednej osadzie, przy tych samych ulicach i w tym samym kościele żyli obok siebie ludzie o zupełnie sprzecznych wizjach przyszłości. Zaledwie sześć tygodni po plebiscycie część z nich chwyciła za broń.
Gdy sąsiedzi stanęli naprzeciw siebie
W nocy z 2 na 3 maja 1921 roku wybuchło III powstanie śląskie. Polskie oddziały ruszyły do walki o korzystniejszy dla Polski podział Górnego Śląska, a strona niemiecka skierowała przeciw nim formacje Selbstschutzu i oddziały ochotnicze. Do ciężkich walk doszło w rejonie Kędzierzyna, Koźla, Leśnicy i Góry św. Anny.
Bywa, że ten konflikt nazywa się „wojną domową”, bo po przeciwnych stronach stawali również Górnoślązacy z tych samych miejscowości. To określenie oddaje dramat sąsiedzkich podziałów, ale nie zastępuje całego obrazu: w tle stały przecież państwa polskie i niemieckie, a o granicy współdecydowały także mocarstwa alianckie.
Josef Paczulla, wychowany w rodzinie szombierskiego nauczyciela i organisty, stanął po stronie niemieckiej. Gdyby nie powojenne zapiski kolegi jego ojca, los młodego muzyka zapewne utonąłby w niepamięci wraz z setkami innych poległych tamtej wiosny.
Śmierć Josefa i ostatnia pieśń
Leśna polana pod Starym Koźlem
Albert Bartelt zamknął wojenne losy chłopca w jednym zdaniu: obiecujący młody muzyk poległ w 1921 roku w walce z polskimi powstańcami na leśnej polanie pod Starym Koźlem (Alt-Cosel) w powiecie kozielskim.
Nie zapisał, w jakim oddziale służył Josef, ani którego dokładnie dnia zginął. Wiemy jednak, że lasy wokół Kędzierzyna i Starego Koźla były w maju i czerwcu 1921 roku areną zaciętych walk. Tam właśnie, niespełna rok po śmierci ojca, urwało się życie chłopaka z Szombierek, który jeszcze kilka lat wcześniej siedział przy kościelnych organach.
Ostatni śpiew w Nysie
Ciało Josefa przewieziono i pochowano w Nysie (Neisse). Jak wspominał Bartelt, przy otwartej mogile zgromadzili się członkowie niemieckiego Selbstschutzu oraz uchodźcy z Szombierek – warto zauważyć, że już w trakcie walk w 1921 roku część cywilów opuszczała niespokojne tereny przemysłowe.
Na pożegnanie zaśpiewali mu nad grobem ostatnią pieśń. Bartelt nie zapisał jej tytułu; nie wiemy, czy był to chorał kościelny, czy pieśń żołnierska. Została sama scena: garstka ludzi z Szombierek, kilkadziesiąt kilometrów od domu, żegna śpiewem syna swojego organisty. Chłopaka, który od dziecka żył wśród muzyki i sam grał parafianom do mszy, w ostatnią drogę również odprowadził śpiew.
Kto zapamiętał tę historię?
Czytając relację Alberta Bartelta, trzeba pamiętać o miejscu i czasie jej powstania. Wspomnienia ukazały się w 1958 roku w zachodnioniemieckim piśmie ziomkowskim „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt” (do losów organisty i jego syna ten sam autor powrócił jeszcze krótko w 1966 roku). Bartelt pisał z perspektywy swojego środowiska: używał określeń Polenputsch oraz Polenaufstand, a śmierć Josefa określił jako walkę „za niemczyznę” (für das Deutschtum).
Nie podzielam politycznej optyki Bartelta, ale jego tekst pozostaje cennym świadectwem epoki. Pokazuje, że tam, gdzie polski powstaniec widział walkę o powrót śląskiej ziemi do odrodzonej Polski, młody chłopak z rodziny pruskiego nauczyciela widział obronę państwa i porządku, w którym wyrósł. Nie wiemy, czym kierował się Josef Paczulla, gdy ruszał pod Koźle, możemy jednak z szacunkiem spojrzeć na ludzki wymiar jego przedwczesnej śmierci.
Tym bardziej że historia Josefa niemal lustrzanie odbija się w losach innego chłopaka z Szombierek – mojego pradziadka.
Epilog — Dwie strony jednej miejscowości
Pisząc o Josefie Paczulli, przez cały czas miałem przed oczami innego młodego mieszkańca ówczesnych Szombierek: mojego pradziadka, Wincentego Szymona Flaczka, urodzonego 15 lipca 1901 roku. Dorastał w tej samej miejscowości, chodził tu do szkoły ludowej, a później pracował na kopalniach „Szombierki” i „Karol”. Nie wiem, czy znali się osobiście. Przy ówczesnej wielkości osady niemal na pewno mijali się na ulicy i widywali w kościele Najświętszego Serca Pana Jezusa – być może Wincenty słyszał nawet, jak mały Josef gra na organach.
Wiosną 1921 roku obaj młodzi mieszkańcy tej samej parafii stanęli po przeciwnych stronach barykady.
Wincenty Flaczek miał już wówczas za sobą ochotniczą służbę w Wojsku Polskim i zaprzysiężenie w Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska, a w czasie kampanii plebiscytowej pracował w Wydziale Propagandy Polskiego Komisariatu Plebiscytowego w bytomskim hotelu „Lomnitz”. Gdy wybuchło III powstanie śląskie, ruszył do boju jako kapral 12. kompanii III batalionu 11. pułku piechoty Wojsk Powstańczych. Zachowane dokumenty wiążą jego szlak bojowy z rejonem Gogolina, Leśnicy, Zalesia i Góry św. Anny – zaledwie kilkanaście kilometrów od lasów pod Starym Koźlem, gdzie po niemieckiej stronie walczył Josef Paczulla.
Wincenty przeżył walki, a po przyznaniu Szombierek Niemcom nadal działał w polskim ruchu, za co w 1924 roku trafił do niemieckiego aresztu pod zarzutem zdrady stanu. Josef z tamtej wojny już nie wrócił – spoczął na cmentarzu w Nysie.
Ich losy przypominają, że granica, o którą toczono boje, przebiegała nie tylko przez pola i lasy, lecz także przez szkolne klasy, kopalniane cechownie i sąsiedzkie podwórka. Pamiętając o niepodległościowym wysiłku polskich powstańców, wśród których walczył mój pradziadek, warto zachować w pamięci również tragiczny los syna szombierskiego organisty z drugiej strony okopu. Po Konstantinie zostały kroniki i księgi, po Wincentym – rodzinne dokumenty i odznaczenia. A po Josefie – kilka zdań dawnego nauczyciela i wspomnienie pieśni, która zabrzmiała nad jego grobem.
