Paul Gloger — burmistrz Szombierek u progu wojny
Niemiecki urzędnik samorządowy i zarządca przemysłowych Szombierek w latach 1937–1939
Historia Szombierek to nie tylko dzieje kopalń, hut i koncernu Schaffgotschów. To również historia urzędu gminnego, który musiał organizować życie miejscowości niemal całkowicie podporządkowanej wielkiemu przemysłowi. W latach 1937–1939 na jego czele stał Paul Gloger — doświadczony niemiecki urzędnik, wcześniej związany z administracją Königszelt, dzisiejszej Jaworzyny Śląskiej.
Jego kadencja przypadła na ostatnie lata pokoju i pierwsze tygodnie wojny. Zachowane przekazy pokazują go jako sprawnego zarządcę zajętego finansami, sporami komunalnymi, szkodami górniczymi i problemami mieszkaniowymi. Jednocześnie była to kariera rozwijana w realiach narodowosocjalistycznego państwa — kontekstu, którego nie można ani przemilczeć, ani zastąpić prostą oceną.
Pochodzenie i pierwsze doświadczenia
Paul Gloger urodził się 18 sierpnia 1890 roku w Hertwigswalde, dzisiejszych Doboszowicach w powiecie ząbkowickim. Był synem rolnika Paula Glogera i Anny z domu Christoph. Pochodził zatem ze środowiska wiejskiego, ale jego dalsza droga zawodowa bardzo szybko oddaliła go od rodzinnego gospodarstwa.
Ukończył ośmioletnią szkołę ludową jako najlepszy uczeń. Później uczestniczył w kursach rolniczych we Wrocławiu, a z czasem uzupełniał wiedzę z zakresu finansów na tamtejszym uniwersytecie. Z zachowanych danych wyłania się człowiek nastawiony na praktyczne wykorzystanie wykształcenia: rachunkowość, kontrolę, organizację pracy i zarządzanie środkami publicznymi.
Karierę administracyjną rozpoczął w 1908 roku jako wolontariusz w gminie Kohlfurt, dzisiejszym Węglińcu. W latach 1909–1912 pracował jako asystent kontroli rolniczej we Wrocławiu. Był wtedy bardzo młody, ale zdobywał doświadczenie w dziedzinach, które później miały stać się podstawą jego zawodowej pozycji.
Od huzara do urzędnika
W 1912 roku Gloger został powołany do 2. Pułku Huzarów Przybocznych stacjonującego w Gdańsku-Wrzeszczu, znanego jako formacja „Czarnych Huzarów”. Awansował na podoficera. Po wybuchu I wojny światowej nie pełnił jednak wyłącznie służby liniowej. Pracował w biurze płatnika pułku, a w 1915 roku, podczas służby we Francji, otrzymał funkcję polowego płatnika rezerwy.
W 1918 roku wracał z frontu na Ukrainie. Po zakończeniu wojny pracował jeszcze w intendenturze we Wrocławiu, a w 1919 roku został zwolniony z Reichswehry. Wojskowe doświadczenia nie uczyniły z niego zawodowego oficera. Wzmocniły natomiast profil urzędnika obeznanego z finansami, zaopatrzeniem i funkcjonowaniem rozbudowanej organizacji.
W 1922 roku objął stanowisko kierownika handlowego w spółdzielni rolniczej w Münsterberg, dzisiejszych Ziębicach. Włączył się także w działalność samorządową: został radnym, a następnie członkiem magistratu. Od 1929 roku mieszkał w Schweidnitz, czyli Świdnicy, gdzie również wszedł do lokalnej rady.
Königszelt i polityczny kontekst kariery
W 1933 roku Paul Gloger został powołany na naczelnika urzędu i gminy Königszelt, dzisiejszej Jaworzyny Śląskiej. Od października tego samego roku pełnił funkcję burmistrza, formalnie wybranego na dwanaście lat. Oficjalne księgi adresowe rejestrowały go jako urzędującego burmistrza gminy liczącej około 3900 mieszkańców.
Nie był jednak urzędnikiem stojącym poza systemem politycznym swojej epoki. Według opracowań poświęconych przedwojennej Jaworzynie Śląskiej należał do NSDAP od 1930 roku, a w styczniu 1932 roku uczestniczył w trzytygodniowym kursie partyjnym w Monachium. W Königszelt miał również prowadzić prelekcję poświęconą zadaniom gminy w państwie narodowosocjalistycznym.
Informacje te nie pozwalają przedstawiać Glogera jako całkowicie apolitycznego technokraty. Jego kariera rozwijała się w strukturach III Rzeszy i korzystała z warunków stworzonych przez narodowosocjalistyczny system. Jednocześnie materiały wykorzystane w tym opracowaniu nie dokumentują jego osobistego udziału w represjach ani nie pozwalają przypisywać mu działań, których źródła nie potwierdzają.
Misja w Szombierkach
Paul Gloger objął stanowisko naczelnika urzędu i burmistrza Szombierek 15 października 1937 roku. Według powojennych relacji został sprowadzony z polecenia bytomskiego landrata, Freiherr von Wangenheima, aby uporządkować sytuację po wcześniejszych zarządcach wyłonionych z partyjnego klucza.
Ten obraz pochodzi przede wszystkim z późniejszych wspomnień samego Glogera i środowiska dawnych niemieckich mieszkańców. Należy więc czytać go ostrożnie. Pokazuje jednak, jak po wojnie zapamiętano jego pojawienie się w Szombierkach: jako przyjazd doświadczonego urzędnika mającego opanować problemy finansowe i organizacyjne gminy.
Gmina zależna od przemysłu
W przemówieniu wygłoszonym wiele lat później Gloger oceniał, że około 97 procent mężczyzn w Szombierkach pracowało w górnictwie, a zależność gminy od przedsiębiorstw Schaffgotschów sięgała około 80 procent. Nawet jeżeli potraktujemy te liczby jako wspomnieniowe przybliżenie, dobrze oddają one charakter miejscowości.
Dzięki pozyskanym funduszom zrealizowano inwestycje widoczne w przestrzeni gminy: uporządkowanie lokalnego parku, nową ścieżkę komunikacyjną czy przebudowę wjazdu do miejscowości. Działania te doskonale wpisywały się w wizerunek Glogera – człowieka stawiającego na konkretne, komunalne rozwiązania.
Ludzie urzędu i sprawy komunalne
Administracja nie była dziełem jednej osoby. W powojennych zestawieniach zachowały się nazwiska części urzędników pracujących z Glogerem. Ich obecność przypomina, że za decyzjami burmistrza stał zespół prowadzący codzienną ewidencję i finanse.
Wrzesień 1939 roku
Wybuch wojny postawił nadgraniczne Szombierki w zupełnie nowej sytuacji. Z późniejszych relacji wynika, że miejscowość znalazła się pod ostrzałem polskiej artylerii prowadzonego z kierunku Goduli i rejonu Hubertushütte. Gloger miał kontaktować się z wojskiem, starając się uzyskać ochronę gminy i informacje o rzeczywistym zagrożeniu.
Najbardziej znana opowieść dotyczy nocy z 2 na 3 września. Wśród mieszkańców miała narastać panika oraz zamiar ucieczki w stronę Miechowic. Gloger wraz z miejscowym komendantem policji miał udać się w kierunku rowów granicznych, miejscami poruszając się pod ostrzałem, aby rozpoznać sytuację. Po powrocie uspokoił mieszkańców, skutecznie zapobiegając chaotycznej ewakuacji.
Mikulczyce i koniec wojny
15 listopada 1939 roku Gloger zakończył pracę w Szombierkach i objął urząd burmistrza Klausberg (Mikulczyc). Nowa gmina liczyła około 20 000 mieszkańców, co stanowiło wyraźny awans w strukturze urzędniczej. Pozostał tam do stycznia 1945 roku, po czym wyjechał ze Śląska i ostatecznie trafił do amerykańskiego obozu dla internowanych, gdzie przebywał do 1947 roku.
Powojenne losy i pamięć o Szombierkach
Po wojnie Gloger osiadł w heskim Alten-Buseck. Do późnej starości utrzymywał jednak kontakt z dawnymi mieszkańcami Szombierek, uczestnicząc chociażby w zjazdach klasowych (m.in. w 1975 roku w Bonn-Bad Godesberg). Zmarł 26 kwietnia 1983 roku, w wieku 92 lat, zapisując się w pamięci współpracowników jako urzędnik o niebywałej pamięci do detali administracyjnych.
Jak oceniać Paula Glogera?
Paul Gloger nie mieści się wygodnie ani w formule lokalnego dobroczyńcy, ani w uproszczonym portrecie anonimowego funkcjonariusza dyktatury. Był członkiem NSDAP i sprawował urząd dzięki karierze rozwijanej w narodowosocjalistycznym państwie. Tego faktu nie wolno usuwać z biografii.
Jednocześnie zachowane materiały pokazują konkretne decyzje administracyjne: prowadzone spory, pozyskane środki, niewielkie inwestycje, negocjacje mieszkaniowe oraz działania podejmowane w pierwszych dniach wojny. Rzetelny opis zachowuje oba te wymiary – polityczne uwikłanie i codzienny, pragmatyczny warsztat urzędniczy.
Paul Gloger — kalendarium
Narodziny w Hertwigswalde (Doboszowice).
Służba w 2. Pułku Huzarów Przybocznych (m.in. we Francji i na Ukrainie).
Obejmuje urząd burmistrza w Königszelt (Jaworzyna Śląska).
Zostaje powołany na naczelnika urzędu i burmistrza Szombierek.
Podejmuje działania zapobiegające ewakuacji i panice w ostrzeliwanych Szombierkach.
Awansuje na burmistrza Mikulczyc.
Okres powojennego internowania przez wojska amerykańskie.
Umiera w Alten-Buseck w Hesji.
Bibliografia i źródła
Najważniejsze materiały bazowe wykorzystane przy rekonstrukcji biografii:
Prasa regionalna i ziomkowska
- Gleiwitzer-Beuthener-Tarnowitzer Heimatblatt — wydania 1975 (nr 9), 1977 (nr 10), 1978 (nr 7/8), 1979 (nr 11), 1983 (nr 6) oraz 1989 (nr 5).
- Der Oberschlesische Wanderer — wydania z 1938 r. (nr 236) i 1939 r. (nr 46).
Księgi adresowe i rejestry
- Deutsches Reichs-Adressbuch für Industrie, Gewerbe, Handel (Bd. IV).
Uwaga: Znaczna część informacji pochodzi z powojennych wspomnień środowisk ziomkowskich. W artykule starano się oddzielić weryfikowalne fakty administracyjne od późniejszych, nacechowanych emocjonalnie ocen[cite: 3].
