Techniczna Saga Śląskiego Cynku i Ołowiu

Przez ponad sto lat panorama Górnego Śląska nie należała do szybów węglowych, lecz do gigantycznych, ponad stumetrowych kominów hut cynku. W połowie XIX wieku region ten był metalurgicznym sercem Europy, dostarczając niemal 40% światowej produkcji cynku. To tutaj, w oparach kwasu siarkowego i w żarze pieców muflowych, rodziły się fortuny, które zmieniały bieg historii.

Początki: Galman i cesarskie przywileje

Górnictwo kruszcowe w rejonie Bytomia i Tarnowskich Gór ma korzenie sięgające XVI wieku. Już w latach 1560–1570 Peter Jost wydobywał pod Tarnowskimi Górami galman (utlenioną rudę cynku), by stapiać go z miedzią na mosiądz. W owym czasie cynk jako metal był jeszcze nieznany – galman uważano za odmianę wapienia, która dodana do miedzi tworzyła twardy mosiądz.

Przełom technologiczny: Sekrety z Wesołej i Geniusz Baildona

Do końca XVIII wieku Europa była uzależniona od importu metalicznego cynku z Chin i Anglii. Przełom nastąpił w 1792 (lub według innych źródeł w 1800) roku w hucie szkła w Wesołej (Wessola) koło Pszczyny. Asesor Johann Christian Ruberg, szukając nowych barwników do szkła, odkrył w zamkniętym naczyniu srebrzystobiały metal – czysty cynk. Zrozumiał, że metal ten powstaje tylko przy ogrzewaniu rudy w szczelnie zamkniętym naczyniu (mufli). Metoda Ruberga była trzymana w tajemnicy, jednak sekret „wyciekł” przez uciekających z Wesołej robotników, co wkrótce doprowadziło do budowy w 1808 roku wielkiej państwowej huty Lydognia.

Równolegle rozwijało się hutnictwo żelaza. W 1788 roku na kopalni „Friedrichsgrube” uruchomiono pierwszą na kontynencie europejskim maszynę parową. W 1796 roku szkocki inżynier John Baildon, przy wsparciu hrabiego Redena, nadzorował w Gliwicach budowę pierwszego w Europie wielkiego pieca opalanego koksem. Baildon, który zmarł w Gliwicach w 1846 roku, pozostawił po sobie dziedzictwo w postaci Baildonhütte oraz udziałów w wielu zakładach.

Technologia w pigułce: Tablica z Meyers Konversations-Lexikon (1890). Rysunki 9 i 10 pokazują przekrój „Schlesischer Zinkofen”.

Mufle i ekologia: Cena potęgi

Produkcja cynku wymagała precyzji i ogromnych nakładów energii. Odbywała się w naczyniach z gliny ogniotrwałej, zwanych muflami, ustawianych poziomo w piecach o temperaturze ponad 1000 stopni. Proces ten, choć zyskowny, wiązał się ze stratami metalu rzędu 12–15%. Huty odzyskiwały jednak inne cenne surowce:

• Kadm: W 1912 roku Górny Śląsk był największym producentem tego metalu na świecie, osiągając wynik ponad 42 ton (dokładnie 42 757 kg) rocznie, kluczowego m.in. dla fotografii i pirotechniki.
• Pył cynkowy (Poussière): Produkt uboczny stosowany masowo jako środek redukujący w przemyśle chemicznym.
• Kwas siarkowy: Prażenie rud siarczkowych (blendy cynkowej) uwalniało do atmosfery żrące gazy. By rozproszyć opary niszczące okoliczne pola i chronić środowisko, władze wymusiły budowę kominów przekraczających 100 metrów wysokości, które na dekady zdefiniowały pionową panoramę regionu.

Bateria pieców muflowych w zbliżeniu. Każdy z tych otworów musiał być ręcznie obsługiwany przez robotników.

Wielcy gracze i ich imperia

Donnersmarckowie i Schlesag

Książę Guido Henckel von Donnersmarck zrewolucjonizował zarządzanie kopalniami, wykorzystując nowoczesne paryskie instrumenty finansowe. W 1853 roku zainicjował powstanie Śląskiej Spółki Akcyjnej dla Górnictwa i Hutnictwa Cynku („Schlesag”) z potężnym kapitałem 5 milionów talarów. Najbardziej spektakularnym efektem działalności Schlesagu był rozwój Lipin. Przed 1800 rokiem był to maleńki folwark; dzięki budowie potężnych hut Silesia I–III oraz walcowni blach cynkowych, osada ta stała się jednym z najgęściej uprzemysłowionych punktów na świecie.

Praca „na froncie” ognia. Robotnicy używali długich żerdzi do czyszczenia i napełniania mufli w skrajnie trudnych warunkach termicznych.

Giesche’s Erben i Wizja Uthemanna

Koncern Giesche również nie zwalniał tempa. Pod zarządem dyrektora Bernhardiego cynk z Giesche zdobył światową renomę. Jego następca, Anton Uthemann, zmodernizował hutnictwo i stworzył w Szopienicach nowoczesną hutę swojego imienia, a przy niej słynne modelowe osiedla – Giszowiec i Nikiszowiec.

Friedländerowie i Godulla

Pochodząca z Bytomia rodzina Friedländerów odegrała kluczową rolę w finansowaniu przemysłu. Moritz Friedländer budował Friedenshütte w 1840 roku i był doradcą finansowym samego Karola Goduli. Godulla, zwany „Królem Cynku”, pozostawił po sobie m.in. Godullahütte (zbudowaną w 1854 r.), która w ciągu 40 lat wyprodukowała ponad 158 tysięcy ton metalu, zanim przejął ją koncern Hohenlohe.

Podział i upadek: „Lista Duchów”

Rok 1922 i wytyczenie nowej granicy po plebiscycie drastycznie „rozcięło” organizm przemysłowy – 100% produkcji cynku surowego znalazło się po polskiej stronie. Niemieckie firmy, takie jak Giesche, odcięte od swoich hut, musiały reagować – stąd m.in. w 1934 roku wybudowano nową hutę elektrolityczną w Magdeburgu.

Dziś o potędze śląskiego cynku świadczą głównie kopalnie widma i nazwy w starych kronikach. Wiele legendarnych zakładów nie przetrwało próby czasu i zostało całkowicie rozebranych. Historyczna „lista duchów” wymienia 10 słynnych hut:

• 1. Silesiahütte
• 2. Guidottohütte
• 3. Rosamundehütte
• 4. Hugohütte
• 5. Liebehoffnungshütte
• 6. Franzhütte
• 7. Thurzohütte
• 8. Hohenlohehütte
• 9. Lazyhütte
• 10. Godullahütte

Dziedzictwo cynku i ołowiu pozostaje jednak trwale zapisane w architekturze oraz geologii regionu – chociażby w głębokich nieckach rudnych pod Bytomiem i Miechowicami, które kiedyś stanowiły o sile ekonomicznej całego państwa.