Bytom podzielony i oclony: Historia miasta w świetle kroniki Franza Stodolki (XIV–XVII w.)

Historia Bytomia w wiekach XIV–XVII to zapis niezwykłej dynamiki: od złotego wieku wydobycia srebra, przez tragiczne epidemie i absurdalne podziały administracyjne, aż po biurokratyczną precyzję renesansowych ksiąg podatkowych. Analiza kroniki Franza Stodolki pozwala nam dziś zrekonstruować nie tylko wielką politykę, ale przede wszystkim codzienne życie i koszty utrzymania dawnych bytomian.

I. Pod rządami Piastów: Złoty wiek srebra (1289–1475)

Za panowania Kazimierza II, Władysława i Bolka Bytom przeżył okres bezprecedensowego rozkwitu. Jako rezydencja książęca, miasto stało się centrum politycznym, którego bogactwo opierało się na intensywnej eksploatacji rud srebra w bezpośrednim sąsiedytwie murów miejskich. To właśnie ten kruszec przyciągał osadników i budował potęgę gospodarczą regionu.

Dnia 10 stycznia 1289 r. miało miejsce wydarzenie, które na stulecia zmieniło bieg dziejów miasta. Książę Kazimierz II bytomski, jako pierwszy z panujących na Śląsku, złożył w Pradze hołd lenny królowi czeskiemu Wacławowi II. Decyzja ta, podyktowana potrzebą stabilizacji ośrodka górniczego, odsunęła Bytom od kręgu wpływów polskich na rzecz Korony Czeskiej.

Rozwój ten został brutalnie przerwany w latach 1348–1350, gdy przez miasto przeszła „czarna śmierć” – straszliwa zaraza, która zdziesiątkowała Europę i nie oszczędziła bytomskich górników. Wyludnienie i upadek kopalń srebra doprowadziły do powolnego wygasania złotego wieku Piastów bytomskich.

II. Absurdalny Podział Miasta i Spory Dynastyczne (1369–1475)

Po wygaśnięciu męskiej linii bytomskich Piastów (śmierć Bolka w 1355 r.), miasto stało się przedmiotem sporów, które w 1369 r. doprowadziły do jego fizycznego podziału między księcia Konrada oleśnickiego a Przemysława cieszyńskiego. Granica była tak absurdalna, że biegła przez sam środek zamku, rynku, ulic, a nawet przez domy prywatne i wagę miejską.

Kościół Mariacki przypadł części oleśnickiej, a klasztory minorytów i św. Małgorzaty – części cieszyńskiej. Symbolem tych napięć stały się dwa kamienne kielichy nad południowym portalem kościoła Mariackiego, upamiętniające tragiczne utopienie proboszcza Piotra i wikarego Mikołaja w stawie Małgorzaty (14 września 1363 r.), co ściągnęło na miasto interdykt papieski.

Mieszkańcy Bytomia w roku 1369

Z dokumentów podziałowych znamy nazwiska ówczesnych właścicieli domów, których życie przecięła kuriozalna granica:

III. Czas Przejściowy: Węgrzy, Czesi i Ostatni Piast (1475–1526)

Koniec wieloletniego podziału przyniósł dopiero rok 1475, kiedy król Węgier Maciej Korwin siłą zjednoczył obie połowy miasta. Był to jednak dopiero początek nowej ery w dziejach miasta, którą Franz Stodolka opisuje jako czas „zastawów i niepewności”.

Już 27 stycznia 1477 roku król Maciej, potrzebując funduszy na wojny, zastawił całe państwo bytomskie wraz z zamkiem Świerklaniec czeskiemu szlachcicowi Janowi z Żerotina (Johann von Zierotin) za kwotę 8000 złotych węgierskich guldenów. Żerotin, choć był tylko zastawnikiem, dbał o scalanie majątku, wykupując m.in. zastawione wsie Piekary, Chorzów i Brzozowice.

IV. Urbarium z 1532 r.: Wielki Spis Podatkowy

W XVI wieku, pod rządami Hohenzollernów, Bytom stał się precyzyjnie zarządzanym organizmem. Urbarium z 1532 r. to prawdziwy skarb – bezcenny dokument statystyczny wykazujący każdą markę płacaną przez mieszczan.

1. Roczne Wynagrodzenia Urzędników i Służb (1532 r.)

2. Cennik Bytomski – Cła i Podatki (1532 r.)

Każdy towar wjeżdżający do miasta był skrupulatnie oclony. Podatki te budowały budżet miasta w XVI wieku:

V. Indeks Mieszkańców: Rzemieślnicy i Mieszczanie (1532 r.)

Urbarium z 1532 r. to kompletny spis rzemieślników tworzących tkankę renesansowego Bytomia. To bezcenna wiedza dla genealogów:

W spisie widnieją również: Perko, Tschenska, Hinke von Freudenthal, Lang Nickel, Beck, Paul, Putner, Mennich, Kolaschka, Marie, Tieschnitt, Jachmerek, Hirsch, Stolka, Scheska, Lorenzin, Buchner, Genich, Rogobky, Kurzner, Koschmol, Wolny, Solzer, Käschitz, Zahn, Schempeiz, Hutkorn, Blalis, Berikheier, Wolschofski, Schimansky, Oparka, Penker, Kalus, Palaki, Puchner.

VI. Wojna Gospodarcza i Sukces Knefflika

W XVI wieku Bytom musiał walczyć o monopol. Margrabia Jerzy faworyzował założone przez siebie Tarnowskie Góry, starając się przenieść tam wagę miejską. Bytomianie zdołali jednak obronić swoje prawa, zbierając zeznania od najstarszych mieszkańców Gliwic, Będzina, Sławkowa i Olkusza, udowadniając wyłączne prawo do ważenia ołowiu z całego regionu.

Największym sukcesem burmistrza Johanna Knefflika był zakup **Wielkiej Dąbrówki** (Groß-Dombrowka) w 1538 roku od klasztoru w Mogile za 800 florenów. Knefflik ominął niechętnego margrabiego i uzyskał zgodę bezpośrednio u króla Ferdynanda w Pradze. Margrabia, złośliwie komentując transakcję, nazywał w dokumentach Dąbrówkę „pustą wsią” (wüstes Dorf).

VII. „Dziki Zachód” na granicy (1612–1620)

Początek XVII wieku ukazuje Bytom jako niespokojne miasto przygraniczne, nękane incydentami ze strony polskiej szlachty i zbrojnych grup. Stodolka przytacza dramatyczne przykłady bezprawia tamtego okresu:

• Kradzież wołów: Polski szlachcic Stenzel von Dembinski siłą odebrał mieszczaninowi Christowi Pittaßowi 20 wołów i uprowadził je do Polski.
• Napad na Miechowice: 7 maja 1617 roku uzbrojeni Polacy wpadli do wsi, wybijając okna w domach, dotkliwie bijąc kowala oraz karczmarza, a nawet strzelając do synów miejscowej właścicielki.
• Skandal na Rynku: Christoph von Golkowsky dopuścił się zuchwałego ataku na proboszcza Josepha Osdobiusa, wrzucając go do rynsztoka na bytomskim rynku. Napastnika ukarano wysoką grzywną.

VIII. Bytom jako zastaw za długi cesarskie

Jednym z najważniejszych zwrotów w historii miasta było przejście pod rządy rodu Hencklów, co było bezpośrednim wynikiem gigantycznego zadłużenia Habsburgów. Cesarz Rudolf II był winien bankierowi i kupcowi Lazarusowi Hencklowi zawrotną sumę ponad 400 000 florenów, której nie był w stanie spłacić w gotówce.

W efekcie, w marcu 1623 roku, cesarz Ferdynand II ostatecznie przekazał państwo bytomskie wraz z Boguminem (Oderberg) rzędowi Henckel von Donnersmarck jako zastaw. Wraz z miastem ród otrzymał szerokie przywileje, w tym prawo do sprawowania wysokiego sądownictwa (tzw. „miecz i szubienicę”), co ugruntowało ich potęgę na Śląsku na kolejne stulecia.

IX. Prawo i Kara (Ciekawostka)

Surowość dawnego prawa ilustruje przypadek Mathiasa ze Stolarzowic. Został on schwytany na kradzieży spódnicy służącej, za co trafił do więzienia. Aby odzyskać wolność, musiał złożyć niezwykłą, publiczną przysięgę:

X. Kalendarium Wydarzeń (1289–1623)