Bytom, który dopiero uczył się śpiewać

W połowie XIX wieku Bytom był jeszcze niewielkim miastem. W 1849 roku liczył 5915 mieszkańców.

Życie muzyczne rozwijało się tu później niż w innych śląskich ośrodkach. Opole miało swoje tradycje wcześniej. Gliwice także wyprzedzały Bytom. Tarnowskie Góry dawały przykład, którego w Bytomiu nie dało się zignorować.

Śpiew oczywiście istniał. W kościołach, szkołach, domach i gospodach. Brakowało jednak trwałej organizacji: stowarzyszenia, prób, repertuaru, występów i własnej miejskiej dumy.

8 października 1850 roku powstało stowarzyszenie „Liedertafel Beuthen”. Wśród jego założycieli znaleźli się m.in. Franz Gramer (autor pierwszej wielkiej, dziewiętnastowiecznej kroniki miasta), Rudolf Braxator (kantor kościoła Mariackiego, który objął funkcję pierwszego dyrygenta chóru), sędzia powiatowy Mader, kapelan Amende oraz pastor Pasch.

Kilka lat później, 15 września 1856 roku, stowarzyszenie przyjęło nazwę „Männergesangverein Sängerbund Beuthen”.

Początki były proste. Gospoda. Piwo. Dym tytoniowy. Pieśni biesiadne. Męskie rozmowy po pracy.

Ale z tej atmosfery miało wyrosnąć coś znacznie większego.

Pierwszy wielki dźwięk: koncert w „Białym Orle” (Weiße Adler)

Biały Orzeł stał przy Rynku, na rogu dawnej Synagogenstraße. Był miejscem znanym, miejskim, reprezentacyjnym. Tam 22 maja 1852 roku bytomscy śpiewacy wykonali „Die Glocke”. Wybór nie był przypadkowy. „Pieśń o dzwonie” Friedricha Schillera, z muzyką Andreasa Romberga, należała do repertuaru podniosłego i wymagającego. Nie była zwykłą pieśnią przy kuflu.

Dyrygował Braxator. Śpiewacy stanęli przed publicznością, a przy wejściu brzęczały monety rzucane na talerz.

Od karczmy do sali koncertowej

Najstarsze chóry wyrastały z życia towarzyskiego.

Próby odbywały się w lokalach. Śpiewano przy piwie. Repertuar był lekki, biesiadny, bliski codzienności.

Potem przyszli kantorzy, nauczyciele muzyki i dyrygenci z większymi ambicjami. Bytom był już wtedy miastem, w którym szkoły odgrywały coraz większą rolę w życiu publicznym i kulturalnym — szerzej pisałem o tym w artykule „Bytom — miasto szkół. Historia edukacji” . Zaczęła się praca nad głosem, dyscypliną i repertuarem.

Chóry sięgały po pieśni dawne, ludowe, kompozycje śląskich twórców i muzykę a cappella. Z czasem coraz częściej występowały nie tylko w gospodach, ale w salach koncertowych, szkołach i podczas miejskich uroczystości.

Symboliczny był ruch Paula Jaschkego. Próby najstarszego chóru przeniósł do sali muzycznej Wyższej Szkoły Realnej, czyli Oberrealschule.

Śpiewacy nadal byli wspólnotą. Spotykali się, żartowali, jeździli na zjazdy, śpiewali na pogrzebach kolegów. Ale obok towarzyskiego ducha pojawiła się praca artystyczna.

Bytomskie chóry zaczęły brzmieć coraz pewniej.

Ludzie, którzy kazali Bytomiowi śpiewać

Za chórami stali ludzie, którzy potrafili zebrać głosy i utrzymać je razem.

Rudolf Braxator dał początkom autorytet kościelnego kantora. Julius Schiwy przejął pałeczkę na długie lata. Paul Braxator podtrzymał rodzinną ciągłość. Max Neumann obudził ruch, gdy zaczął popadać w stagnację. Paul Jaschke podniósł wymagania artystyczne.

Richard Ullmann wniósł do „Liedertafel” energię i charakter. Jego chór wyrósł z grupy kilkudziesięciu rzemieślników i robotników do zespołu liczącego około stu śpiewaków.

Po nocnych próbach śpiewacy trafiali czasem do domu Ullmannów. Lisa Ullmann parzyła kawę i przygotowywała poczęstunek.

Tak właśnie tworzyła się wspólnota.

Śpiewacy byli ze sobą nie tylko na scenie. Byli tam również po próbie — gdy po wspólnym wysiłku siadali przy stole, by odetchnąć i zwyczajnie ze sobą pobyć.

Publiczna obecność chórów

W latach 20. XX wieku bytomskie towarzystwa śpiewacze stanowiły już znaczącą siłę w życiu kulturalnym miasta.

Miasto było większe, bardziej przemysłowe, głośniejsze. Chóry też nabrały siły. Występowały w salach, jeździły na zjazdy, przyjmowały gości, wystawiały sztandary.

W dniach 28–30 czerwca 1925 roku Bytom był stolicą 21. Górnośląskiego Święta Związku Śpiewaczego. Nadburmistrz dr Knakrick witał zjeżdżających z całego regionu gości. Uroczystości na Rynku odbywały się w strugach ulewnego deszczu. Mokry bruk odbijał światło wysokich latarń oraz szyldy domów towarowych, takich jak Josef Cohn czy M. Wolff Jr.

Na środku placu dyrektor muzyczny Paul Jaschke dyrygował z podwyższenia potężnym, jubileuszowym chórem tysiąca dzieci ubranym w charakterystyczne marynarskie mundurki. Bezpośrednio za nimi stał gęsty tłum mężczyzn w ciemnych garniturach — to bytomskie towarzystwa śpiewacze łączyły swój głos z młodym pokoleniem.

Dwa lata później przyszły jeszcze bardziej widowiskowe uroczystości. W dniach 13–14 sierpnia 1927 roku obchodzono 25-lecie reaktywowanego chóru „Liedertafel”.

Był komers w Domu Strzeleckim. Było odsłonięcie tablicy ku czci dziesięciu poległych członków chóru. Były delegacje, goście i poczty sztandarowe.

Pochód dotarł na Rynek. Tam Max Neumann poświęcił nowy sztandar „Liedertafel”.

Rynek stał się główną sceną miejskich uroczystości, a historyczna zabudowa — naturalnym tłem wydarzenia. W tej scenerii uroczyste poświęcenie sztandaru „Liedertafel” przez radcę Neumanna nie było tylko ceremonią, lecz manifestacją trwałości i prestiżu bytomskich śpiewaków.

Śpiew stał się nieodłącznym elementem bytomskiego pejzażu.

Muzyczna mapa dawnego Bytomia

Nie tylko wielkie chóry

Najmocniej zapisały się „Sängerbund” i „Liedertafel”. Ale muzyczny Bytom był gęstszy.

Działał MGV „Liederkranz”, założony 27 listopada 1890 roku. Przez lata miał charakter towarzyski, lecz około 1924 roku pod kierunkiem Josepha Reimanna nabrał bardziej reprezentacyjnego charakteru.

Popularny był także „Männergesangverein Beuthen”. W latach 1922–1927 prowadził go Georg Kitzler. Koncerty w Domu Strzeleckim (Schützenhaus) bywały wyprzedane.

Osobną barwę miał założony w 1912 roku „Bäckermeistergesangverein”, chór mistrzów piekarskich. Nie ścigał się z wielkimi chórami o publiczny splendor. Uświetniał życie własnego cechu. Śpiew był tam częścią zawodowej wspólnoty.

Byli też „Beuthener Sängerknaben” — bytomski chór chłopięcy prowadzony przez Georga Klußa. Zapamiętano ich m.in. dzięki marynarskim mundurkom.

Obok chórów działały orkiestry kopalniane i hutnicze, uświetniające święta zakładowe i miejskie. Osobnym przykładem zespołu zakładowego był męski chór śpiewaczy kopalni Bleischarley pod przewodnictwem nadinżyniera Schüttela.

Był też cały świat edukacji muzycznej. Konserwatorium Cieplika, nauczyciele, kantorzy, szkolne chóry, kościelne zespoły, dyrygenci i kompozytorzy.

W tym pejzażu pojawia się Erich Lokay — kompozytor, chórmistrz i jedna z ważnych postaci bytomskiego życia muzycznego , a obok niego Alois Heiduczek, Paul Kraus, Michael Jarczyk i wielu innych.

Bytom śpiewał głosami mężczyzn, chłopców, uczniów, piekarzy, górników i kantorów.

Ostatnie akordy

Jeszcze w listopadzie 1936 roku odbyło się II Górnośląskie Święto Muzyczne.

Były połączone chóry. Były transmisje radiowe. Była twórczość lokalnych kompozytorów. Było poczucie, że Bytom należy do ważnych punktów muzycznej mapy regionu.

Potem przyszła wojna.

Zespoły traciły ludzi. Stowarzyszenia słabły. Dawny rytm prób, koncertów i zjazdów zaczął się rozpadać.

W 1941 roku w Bytomskim Domu Koncertowym odbył się pożegnalny koncert najstarszego chóru. Wystąpiły resztki dawnych chórów męskich, około 100 chłopców z Beuthener Mittelschule oraz 16 muzyków Teatru Miejskiego.

Razem około dwustu wykonawców.

Po 1945 roku dawny świat bytomskich stowarzyszeń śpiewaczych przestał istnieć w znanej sobie formie. Zmieniła się ludność, język, administracja i pamięć miasta.

Według relacji Georga Klußa tragiczny los spotkał Polewkę, drukarza i drugiego chórmistrza „Liedertafel”, który zginął w Bytomiu w 1945 roku.

Richard Ullmann osiadł po wojnie w Ilten koło Hanoweru. W jednym z powojennych listów wracał myślą do dawnego bytomskiego chóru. Pisał, że w nowych warunkach nie udało mu się już stworzyć tak zgranej wspólnoty.

Dawny głos Bytomia nie zabrzmiał drugi raz tak samo…

Słowniczek postaci