Skip to contentSkip to main navigationSkip to footer

Strzały na Dworcowej – cztery dni walk w Bytomiu (maj 1921)

Strzały na Dworcowej – okładka artykułu o walkach w Bytomiu w maju 1921 roku, kolaż historycznych widoków ulicy, dworca i francuskich czołgów.

FLACZEK.COM / CYKL HISTORYCZNY

BYTOM 1919–1922 · LATA PRZEŁOMU 01

Strzały na Dworcowej

Cztery dni walk w Bytomiu – maj 1921

Dworzec, Café Central, polscy powstańcy, niemiecki Selbstschutz i francuski garnizon. Rekonstrukcja wydarzeń 27–30 maja 1921 roku na podstawie polskiej i niemieckiej prasy.

26 V · DWORZEC 28 V · BAHNHOFSTRASSE 29 V · WALKI W CENTRUM 30 V · HOTEL LOMNITZ

W niedzielę 29 maja 1921 roku, około szóstej wieczorem, na bytomskiej Bahnhofstraße rozległy się serie z karabinu maszynowego. Nazajutrz niemiecka „Oberschlesische Volksstimme” donosiła, że ogień otworzył francuski czołg nadjeżdżający od strony dworca. Pociski miały dosięgnąć także domów przy Kaiser-Franz-Joseph-Platz. Wśród rannych gazeta wymieniała cywilów.1

Bytom przeżywał jeden z najgwałtowniejszych weekendów trzeciego powstania śląskiego. Na ulicach pojawiali się uzbrojeni powstańcy, niemieckie grupy Selbstschutzu i francuscy żołnierze. Padały strzały, w ruch szła kawaleria, a w centrum miasta interweniowały pojazdy pancerne.

Polskie dzienniki alarmowały o niemieckich napaściach na Polaków i Francuzów. Niemieckie gazety pisały o natarciach powstańców i ogniu francuskiego wojska. Te odmienne relacje prowadzą nas przez cztery niespokojne dni — od pierwszych zajść na Dworcowej po poniedziałkowe starcia w centrum.

Początek tej historii rozegrał się jednak nie przed kawiarnią ani na placu, lecz przy dworcu kolejowym.

Bytom, Bahnhofstraße około 1921 roku. Kolorowana pocztówka ulicy Dworcowej z widocznym po prawej stronie szyldem hotelu Reichshof.
MIASTO / BAHNHOFSTRASSE Dworcowa około 1921 roku. Kolorowana pocztówka przedstawia dawną Bahnhofstraße, dzisiejszą ulicę Dworcową w Bytomiu. Po prawej stronie widoczny jest szyld hotelu Reichshof. To właśnie do tego hotelu, według „Gońca Częstochowskiego”, przeniesiono lekarza poszkodowanego podczas sobotnich zajść przed Café Central. Pocztówka nie dokumentuje samych walk. Źródło reprodukcji: Fotopolska.eu. Udostępnił Rafał Eckiert (Beuther), zbiory prywatne. Datowanie według portalu: 1921 r. Autor oryginalnej fotografii nieustalony.

Bytom otoczony powstaniem

W maju 1921 roku Bytom pozostawał pod nadzorem alianckim, a na jego ulicach widoczni byli francuscy żołnierze. W sąsiednich miejscowościach działały polskie oddziały powstańcze. W samym mieście organizowały się niemieckie grupy zbrojne określane jako Selbstschutz. Między tymi siłami żyli mieszkańcy, których codzienność coraz mocniej podporządkowywała się wydarzeniom rozgrywającym się wokół Bytomia.

Do Bytomia napływali uchodźcy. Przerwy w komunikacji utrudniały dostawy żywności, a na ulicach coraz częściej interweniowały alianckie patrole. Front nie przebiegał przez Rynek, ale skutki powstania było widać w całym mieście.

Już 23 maja rada miejska powołała komisję do spraw zaopatrzenia i bezpieczeństwa. Jej przedstawiciele — jak informował „Górnoślązak” — zabiegali o eskorty dla transportów żywności i patrole w zagrożonych częściach Bytomia.2

Dworzec pod dwiema strażami

W czwartek 26 maja powstańcy mieli wejść na bytomski dworzec. Dwa dni później „Górnoślązak” zamieścił depeszę z krótką, stanowczą wiadomością:

„Dziś rano niewielki oddział zajął bytomski dworzec kolejowy”.

„Górnoślązak”, 28 maja 1921, depesza datowana 26 maja2

Depesza dodawała, że odbyło się to bez poważniejszych zajść. Francuzi nie opuścili jednak stacji — ich posterunki pozostały w przedsieni. Jednocześnie inny artykuł z tego samego numeru zaliczał bytomski dworzec do obiektów pozostających poza władzą powstańczą. Kto więc naprawdę kontrolował stację?

Historyczny dworzec kolejowy w Bytomiu. Na pierwszym planie budynek z 1897 roku, w głębi starszy dworzec z 1873 roku.
MIEJSCE / BYTOMSKI DWORZEC Dworzec kolejowy w dawnym Bytomiu. Na pierwszym planie widoczny jest budynek dworca wzniesiony w 1897 roku, a za nim starszy obiekt z 1873 roku. W maju 1921 roku stacja stała się jednym z ważnych punktów konfliktu. Według relacji prasowych znajdowały się tu zarówno posterunki francuskie, jak i powstańcze. Pocztówka nie dokumentuje samych wydarzeń. Źródło reprodukcji: Fotopolska.eu. Udostępnił Rafał Eckiert (Beuther). Źródło wskazane przez portal: „Aukcje internetowe”. Datowanie pocztówki według portalu: 1905–1929. Autor oryginalnego ujęcia nieustalony.

Odpowiedź przyniosła relacja wydrukowana 30 maja w „Oberschlesische Volksstimme”. Przed dworcem stali Francuzi. W hali i na peronach służbę pełnili nieuzbrojeni powstańcy, a przy przejściu pod torami uzbrojony posterunek powstańczy sprawdzał podróżnym dokumenty.1

Ta stacja była małą mapą konfliktu: francuska straż przed wejściem, powstańcza w środku i kolejny posterunek przy przejściu pod torami. Proste słowo „zdobyty” nie oddawało całej sytuacji.

Piątek i sobota. Przemoc na Bahnhofstraße

W piątek 27 maja częściowo przywrócono ruch kolejowy. Nie na długo. „Robotnik” informował później, że walki znów przerwały komunikację.4 Tymczasem napięcie przenosiło się na ulice prowadzące ku centrum.

O sobocie 28 maja „Goniec Częstochowski” pisał pod nagłówkiem „Niemieckie ataki na Francuzów w Bytomiu”. Na Bahnhofstraße — dzisiejszej Dworcowej — miały zbierać się niemieckie tłumy domagające się odebrania dworca powstańcom. Dziennik opisywał napaści na polskich przechodniów oraz na ludzi podejrzewanych o sympatie propolskie.3

Przed Café Central

Jednym z miejsc wymienionych w relacji była Café Central przy Bahnhofstraße. Kawiarnia Josefa Freudenthala figuruje w spisie handlowo-telefonicznym z 1923 roku pod numerem Bahnhofstraße 31, w rejonie dzisiejszej Moniuszki 9.9

Przed kawiarnią, jak relacjonował „Goniec”, napadnięto na lekarza. Mężczyzna miał odnieść liczne rany od noży; po zajściu przeniesiono go do hotelu Reichshof. W tej samej relacji pojawia się jeszcze jeden ciężko pobity Polak, odwieziony do szpitala.3

Bytom, Bahnhofstraße około 1921 roku. Kolorowana pocztówka ulicy Dworcowej z kamienicami, torowiskiem tramwajowym i szyldem Café po prawej stronie.
ULICA / KAWIARNIE I KAMIENICE Bahnhofstraße około 1921 roku. Kolorowana pocztówka przedstawia dawną ulicę Dworcową z eleganckimi kamienicami i torowiskiem tramwajowym. Na narożnym budynku po prawej stronie widoczny jest szyld „Café”. Nie potwierdzono jednak, że przedstawia on Café Central, przed którą według polskiej prasy doszło do zajść 28 maja 1921 roku. Źródło reprodukcji: Fotopolska.eu. Udostępnił użytkownik „stolik”. Źródło wskazane przez portal: „Aukcje internetowe”. Datowanie według portalu: 1921 r. Autor oryginalnej pocztówki nieustalony.

Na tym nie kończyły się sobotnie zajścia. „Goniec” pisał o atakach na francuskie patrole i kawalerii przez kilka godzin rozpędzającej zgromadzenia. Pod wieczór dochodziły odgłosy strzałów i wybuchów z rejonu hotelu Lomnitz, dworca oraz sądu.3

Z niemieckich doniesień wyłaniał się inny obraz. „Oberschlesische Volksstimme” opisywała tłumy na Kaiser-Franz-Joseph-Platz i Bahnhofstraße, rozpędzane przez francuskich kawalerzystów, a także napływ uzbrojonych powstańców od strony Szombierek. W jednej z relacji francuski patrol piechoty odpowiedział ogniem karabinu maszynowego na strzały z sąsiednich ulic.1

Polski korespondent widział przede wszystkim napaści niemieckich tłumów; niemiecka redakcja — zagrożenie ze strony powstańców i francuskie interwencje. W obu przekazach sobotni wieczór kończył się już nie demonstracjami, lecz strzałami.

Noc z soboty na niedzielę

Po zmroku walki rozlały się na kolejne ulice. „Oberschlesische Volksstimme” wymieniała Hohenzollernstraße i Dyngosstraße, niedaleko Kaiser-Franz-Joseph-Platz. Powstańcy próbowali przedostawać się w głąb miasta, a Francuzi odpowiadali ogniem karabinowym i z broni maszynowej.1

Natarcia ponawiano w nocy. W jednej wiadomości niemiecka gazeta informowała o siedmiu zabitych, dopuszczając większą liczbę ofiar. W innym miejscu tego samego numeru pisała już o dwunastu zabitych i sześciu rannych powstańcach. Już w gazecie wydanej zaraz po walkach pojawiły się dwa różne bilanse nocnych starć.

Bytom, skrzyżowanie Krakauerstraße i Dyngosstraße, obecnych ulic Krakowskiej i Katowickiej. Historyczna kamienica narożna, tramwaj i przechodnie.
TOPOGRAFIA / DYNGOSSTRASSE Skrzyżowanie Krakowskiej i Katowickiej. Historyczny widok narożnika dawnej Krakauerstraße i Dyngosstraße, dzisiejszych ulic Krakowskiej i Katowickiej. Rejon Dyngosstraße pojawia się w niemieckich doniesieniach o nocnych walkach z 28 na 29 maja 1921 roku. Pocztówka ukazuje dawną zabudowę i komunikację tramwajową, lecz nie dokumentuje samych starć. Źródło reprodukcji: Fotopolska.eu. Udostępnił użytkownik „beny1970”, źródło wskazane przez portal: „Zbiory Prywatne”. Datowanie według portalu: 1920–1930. Autor oryginalnej fotografii nieustalony.

Krwawa niedziela — 29 maja 1921 roku

W niedzielę 29 maja walki sięgnęły kolejnych części śródmieścia. Niemieckie doniesienia mówiły o powstańcach nadchodzących od strony Szombierek i Rozbarku, o starciach przy Hohenzollernstraße, Dyngosstraße i Kaiser-Franz-Joseph-Platz oraz o próbach opanowania budynków i wypierania przeciwników z ulic.1

Do akcji wkraczały francuskie oddziały z karabinami maszynowymi i pojazdami pancernymi. Najgłośniejsze doniesienie tego dnia dotyczyło ostrzału Bahnhofstraße około szóstej wieczorem.

Archiwalny widok dawnego Kaiser-Franz-Joseph-Platz w Bytomiu, dzisiejszego placu Kościuszki, z kamienicami, tramwajem i przechodniami.
MIEJSCE / KAISER-FRANZ-JOSEPH-PLATZ Plac Franciszka Józefa w dawnym Bytomiu. Archiwalny widok dawnego Kaiser-Franz-Joseph-Platz, czyli dzisiejszego placu Kościuszki. Nazwa tego miejsca pojawia się w relacjach prasowych dotyczących zajść i ostrzału z końca maja 1921 roku, jednak sama pocztówka nie dokumentuje tych wydarzeń. Źródło reprodukcji: Fotopolska.eu. Udostępnił Rafał Eckiert (Beuther). Źródło wskazane przez portal: „Aukcje internetowe”. Datowanie według Fotopolska: 1915–1925. Autor oryginalnej fotografii nieustalony.

„Oberschlesische Volksstimme” opisywała zajście, w którym na Bahnhofstraße ranni zostali Niemiec i francuski żołnierz. Potem, jak podawała gazeta, francuski czołg otworzył ogień z karabinu maszynowego wzdłuż ulicy. Pociski miały uderzać w pobliskie budynki, a wśród rannych znaleźli się również cywile.1

Francuskie czołgi Renault FT z załogami podczas rewii wojskowej na placu Moltkego w Bytomiu, 4 kwietnia 1921 roku.
WOJSKO / FRANCUSKIE CZOŁGI Francuskie czołgi w Bytomiu, 4 kwietnia 1921 roku. Rewia francuskich wojsk pancernych na placu Moltkego (dzisiejszym placu Jana III Sobieskiego). Fotografia przedstawia czołgi Renault FT wraz z załogami. Dokumentuje obecność francuskich pojazdów pancernych w mieście przed wybuchem III powstania śląskiego. Nie przedstawia jednak ostrzału Bahnhofstraße z 29 maja ani nie pozwala zidentyfikować pojazdu opisanego w ówczesnej prasie. Źródło reprodukcji: Fotopolska.eu, fotografia nr 958440. Udostępnił użytkownik „Desperado”. Źródło wskazane przez portal: Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. Datowanie według Fotopolska: 4 kwietnia 1921 r. Autor oryginalnej fotografii nieustalony.

Starcia nie ustały wraz z ostrzałem. Niemiecka prasa pisała o wybitych szybach, uszkodzonych fasadach i kolejnych próbach wejścia powstańców do centrum. W pamięci niemieckich autorów 29 maja pozostał jako blutiger Sonntag — „krwawa niedziela”.

Ilu ludzi zginęło?

Od pierwszych depesz po późniejsze wspomnienia powracały różne liczby zabitych. Arthur Riedel w monografii Bytomia z 1925 roku pisał o dziewięciu osobach zastrzelonych przez Francuzów 29 maja. Dziewięć ofiar wymieniał również później Franz Stodolka. Z kolei wspomnienie poświęcone doktorowi Maxowi Blochowi, opublikowane w 1931 roku, wymieniało siedmiu zabitych.67

„Oberschlesische Volksstimme” podawała w oddzielnych wiadomościach siedmiu oraz dwunastu zabitych podczas starć z udziałem powstańców. „Katolik” z 4 czerwca donosił natomiast, że niemieckie gazety wymieniły nazwiska ośmiu zastrzelonych i wspomniały o dwóch kolejnych osobach bez ustalonych nazwisk.15

Poniedziałek. Walki jeszcze się nie skończyły

Poniedziałek 30 maja nie przyniósł uspokojenia. Tym razem w centrum doniesień znalazły się okolice hotelu Lomnitz, związanego z działalnością polskiego komisariatu plebiscytowego. O nowych starciach pisał nazajutrz „Robotnik”.

Około jedenastej przed południem, jak relacjonował dziennik, niemieckie grupy próbowały zaatakować hotel od strony Langegasse — ulicy Długiej. Powstańcy powstrzymali napastników, lecz po krótkiej przerwie doszło do kolejnej walki.

Około wpół do dwunastej Francuzi, naciskani przez liczniejsze siły niemieckie, cofnęli się aż na Rynek. Dopiero około wpół do drugiej nadjechała francuska kawaleria. Jej szarża rozproszyła uczestników starć — tak przedstawiał przebieg wydarzeń „Robotnik”.4

Dla polskich korespondentów Francuzi byli często siłą powstrzymującą niemieckie ataki. Niemieckie gazety oskarżały ich z kolei o przemoc wobec mieszkańców i obrońców miasta.

W tych samych dniach francuscy żołnierze rozpędzali zgromadzenia, odpowiadali ogniem i sami stawali się celem ataków. Ich obecność nie uchroniła Bytomia przed walkami w samym centrum.

Bytom między trzema siłami

W ciągu tych czterech dni wciąż powracały te same miejsca: Bahnhofstraße, dworzec, Kaiser-Franz-Joseph-Platz i hotel Lomnitz. Tam gromadziły się tłumy, tam interweniowały patrole, tam padały strzały.

Polscy i niemieccy reporterzy opowiadali o nich z przeciwnych stron konfliktu. Jedni pisali o pobiciach Polaków i francuskich interwencjach. Drudzy — o powstańczych natarciach i ofiarach francuskiego ostrzału. W obu opowieściach pojawiało się jednak to samo miasto.

Bytom nadal był miastem kamienic, hoteli, kawiarni i tramwajów — lecz jego codzienny rytm coraz częściej przerywały strzały.

Przy dworcu Francuzi i powstańcy pełnili służbę na różnych posterunkach. Na Dworcowej napadnięto, według polskiej relacji, na lekarza przed kawiarnią; w niedzielę ulicę przeciął ogień karabinu maszynowego. Miejsca znane z codziennego życia stały się sceną zbrojnych konfrontacji.

Najważniejsze linie frontu przebiegały poza śródmieściem. A jednak powstanie dotarło pod drzwi bytomskich hoteli i sklepów, na plac przed dworcem, między ludzi idących główną ulicą.

W ostatnich dniach maja 1921 roku walka o przyszłość Górnego Śląska toczyła się także na bytomskiej Dworcowej — między kamienicami, hotelami i kawiarniami, w samym sercu miasta.

Źródła, bibliografia i uwagi do ilustracji 10 pozycji
Prasa z epoki
  1. „Oberschlesische Volksstimme”, nr 219, 30 V 1921, wydanie południowe, Der Polensturm auf Beuthen, s. 1. Oryginalny skan.
  2. „Górnoślązak”, nr 119, 28 V 1921, Powstańcy zajęli dworzec bytomski (depesza z 26 V) i Aprowizacja Bytomia. Oryginalny skan.
  3. „Goniec Częstochowski”, nr 120, 31 V 1921, Niemieckie ataki na Francuzów w Bytomiu, s. 2, oraz wiadomość datowana 29 V. Oryginalny skan.
  4. „Robotnik”, nr 142, 31 V 1921, Zaburzenia w Bytomiu. Oryginalny skan.
  5. „Katolik”, nr 67, 4 VI 1921, doniesienia o ofiarach zajść. Oryginalny skan. Reklama Café Central: „Katolik”, nr 64, 28 V 1921, oryginalny skan.
Opracowania, wspomnienia i dokumentacja topograficzna
  1. Arthur Riedel, Das Buch der Stadt Beuthen O/S. und Umgebung, 1925, s. 29–30 (przypis o wykorzystanej broszurze na s. 30). Oryginał.
  2. In memoriam Dr. med. Max Bloch aus Beuthen, pierwodruk „Die Provinz Oberschlesien”, 1931; przedruk „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, marzec 1964, s. 36–38. Przedruk. Por. Franz Stodolka, Deutsches Schicksal der Stadt Beuthen in Oberschlesien, odc. 25 (wykorzystano transkrypcję).
  3. Paul Hoenisch, Erinnerungen an die Abstimmungszeit in Oberschlesien, „Neustädter Heimatbrief”, marzec 1961, s. 73–75. Oryginał wspomnienia.
  4. Schlesisches Handels-Adreß- und Fernsprechbuch, wyd. 3, 1923, dział Beuthen, wpis „Freudenthal, J., Café Central, Bahnhofstr. 31”. Wydanie cyfrowe. Zapis znany z odczytu cyfrowego, obraz wpisu niezweryfikowany.
  5. Muzeum Broni Pancernej w Poznaniu, Pancerniacy na obszarach plebiscytowych, opracowanie i fotografie Renault FT. Opracowanie muzealne.
0
0

There are no comments yet

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *