
FLACZEK.COM / CYKL HISTORYCZNY
BYTOM 1919–1922 · LATA PRZEŁOMU 01
Strzały na Dworcowej
Cztery dni walk w Bytomiu – maj 1921
Dworzec, Café Central, polscy powstańcy, niemiecki Selbstschutz i francuski garnizon. Rekonstrukcja wydarzeń 27–30 maja 1921 roku na podstawie polskiej i niemieckiej prasy.
W niedzielę 29 maja 1921 roku, około szóstej wieczorem, na bytomskiej Bahnhofstraße rozległy się serie z karabinu maszynowego. Nazajutrz niemiecka „Oberschlesische Volksstimme” donosiła, że ogień otworzył francuski czołg nadjeżdżający od strony dworca. Pociski miały dosięgnąć także domów przy Kaiser-Franz-Joseph-Platz. Wśród rannych gazeta wymieniała cywilów.1
Bytom przeżywał jeden z najgwałtowniejszych weekendów trzeciego powstania śląskiego. Na ulicach pojawiali się uzbrojeni powstańcy, niemieckie grupy Selbstschutzu i francuscy żołnierze. Padały strzały, w ruch szła kawaleria, a w centrum miasta interweniowały pojazdy pancerne.
Polskie dzienniki alarmowały o niemieckich napaściach na Polaków i Francuzów. Niemieckie gazety pisały o natarciach powstańców i ogniu francuskiego wojska. Te odmienne relacje prowadzą nas przez cztery niespokojne dni — od pierwszych zajść na Dworcowej po poniedziałkowe starcia w centrum.
Początek tej historii rozegrał się jednak nie przed kawiarnią ani na placu, lecz przy dworcu kolejowym.
01 / MIASTO I DWORZEC
Bytom otoczony powstaniem
W maju 1921 roku Bytom pozostawał pod nadzorem alianckim, a na jego ulicach widoczni byli francuscy żołnierze. W sąsiednich miejscowościach działały polskie oddziały powstańcze. W samym mieście organizowały się niemieckie grupy zbrojne określane jako Selbstschutz. Między tymi siłami żyli mieszkańcy, których codzienność coraz mocniej podporządkowywała się wydarzeniom rozgrywającym się wokół Bytomia.
Do Bytomia napływali uchodźcy. Przerwy w komunikacji utrudniały dostawy żywności, a na ulicach coraz częściej interweniowały alianckie patrole. Front nie przebiegał przez Rynek, ale skutki powstania było widać w całym mieście.
Już 23 maja rada miejska powołała komisję do spraw zaopatrzenia i bezpieczeństwa. Jej przedstawiciele — jak informował „Górnoślązak” — zabiegali o eskorty dla transportów żywności i patrole w zagrożonych częściach Bytomia.2
Dworzec pod dwiema strażami
W czwartek 26 maja powstańcy mieli wejść na bytomski dworzec. Dwa dni później „Górnoślązak” zamieścił depeszę z krótką, stanowczą wiadomością:
„Dziś rano niewielki oddział zajął bytomski dworzec kolejowy”.
„Górnoślązak”, 28 maja 1921, depesza datowana 26 maja2
Depesza dodawała, że odbyło się to bez poważniejszych zajść. Francuzi nie opuścili jednak stacji — ich posterunki pozostały w przedsieni. Jednocześnie inny artykuł z tego samego numeru zaliczał bytomski dworzec do obiektów pozostających poza władzą powstańczą. Kto więc naprawdę kontrolował stację?
Odpowiedź przyniosła relacja wydrukowana 30 maja w „Oberschlesische Volksstimme”. Przed dworcem stali Francuzi. W hali i na peronach służbę pełnili nieuzbrojeni powstańcy, a przy przejściu pod torami uzbrojony posterunek powstańczy sprawdzał podróżnym dokumenty.1
Ta stacja była małą mapą konfliktu: francuska straż przed wejściem, powstańcza w środku i kolejny posterunek przy przejściu pod torami. Proste słowo „zdobyty” nie oddawało całej sytuacji.
02 / 27–28 MAJA
Piątek i sobota. Przemoc na Bahnhofstraße
W piątek 27 maja częściowo przywrócono ruch kolejowy. Nie na długo. „Robotnik” informował później, że walki znów przerwały komunikację.4 Tymczasem napięcie przenosiło się na ulice prowadzące ku centrum.
O sobocie 28 maja „Goniec Częstochowski” pisał pod nagłówkiem „Niemieckie ataki na Francuzów w Bytomiu”. Na Bahnhofstraße — dzisiejszej Dworcowej — miały zbierać się niemieckie tłumy domagające się odebrania dworca powstańcom. Dziennik opisywał napaści na polskich przechodniów oraz na ludzi podejrzewanych o sympatie propolskie.3
Przed Café Central
Jednym z miejsc wymienionych w relacji była Café Central przy Bahnhofstraße. Kawiarnia Josefa Freudenthala figuruje w spisie handlowo-telefonicznym z 1923 roku pod numerem Bahnhofstraße 31, w rejonie dzisiejszej Moniuszki 9.9
Przed kawiarnią, jak relacjonował „Goniec”, napadnięto na lekarza. Mężczyzna miał odnieść liczne rany od noży; po zajściu przeniesiono go do hotelu Reichshof. W tej samej relacji pojawia się jeszcze jeden ciężko pobity Polak, odwieziony do szpitala.3
Na tym nie kończyły się sobotnie zajścia. „Goniec” pisał o atakach na francuskie patrole i kawalerii przez kilka godzin rozpędzającej zgromadzenia. Pod wieczór dochodziły odgłosy strzałów i wybuchów z rejonu hotelu Lomnitz, dworca oraz sądu.3
Z niemieckich doniesień wyłaniał się inny obraz. „Oberschlesische Volksstimme” opisywała tłumy na Kaiser-Franz-Joseph-Platz i Bahnhofstraße, rozpędzane przez francuskich kawalerzystów, a także napływ uzbrojonych powstańców od strony Szombierek. W jednej z relacji francuski patrol piechoty odpowiedział ogniem karabinu maszynowego na strzały z sąsiednich ulic.1
Polski korespondent widział przede wszystkim napaści niemieckich tłumów; niemiecka redakcja — zagrożenie ze strony powstańców i francuskie interwencje. W obu przekazach sobotni wieczór kończył się już nie demonstracjami, lecz strzałami.
03 / NOC 28–29 MAJA
Noc z soboty na niedzielę
Po zmroku walki rozlały się na kolejne ulice. „Oberschlesische Volksstimme” wymieniała Hohenzollernstraße i Dyngosstraße, niedaleko Kaiser-Franz-Joseph-Platz. Powstańcy próbowali przedostawać się w głąb miasta, a Francuzi odpowiadali ogniem karabinowym i z broni maszynowej.1
Natarcia ponawiano w nocy. W jednej wiadomości niemiecka gazeta informowała o siedmiu zabitych, dopuszczając większą liczbę ofiar. W innym miejscu tego samego numeru pisała już o dwunastu zabitych i sześciu rannych powstańcach. Już w gazecie wydanej zaraz po walkach pojawiły się dwa różne bilanse nocnych starć.
04 / 29 MAJA
Krwawa niedziela — 29 maja 1921 roku
W niedzielę 29 maja walki sięgnęły kolejnych części śródmieścia. Niemieckie doniesienia mówiły o powstańcach nadchodzących od strony Szombierek i Rozbarku, o starciach przy Hohenzollernstraße, Dyngosstraße i Kaiser-Franz-Joseph-Platz oraz o próbach opanowania budynków i wypierania przeciwników z ulic.1
Do akcji wkraczały francuskie oddziały z karabinami maszynowymi i pojazdami pancernymi. Najgłośniejsze doniesienie tego dnia dotyczyło ostrzału Bahnhofstraße około szóstej wieczorem.
„Oberschlesische Volksstimme” opisywała zajście, w którym na Bahnhofstraße ranni zostali Niemiec i francuski żołnierz. Potem, jak podawała gazeta, francuski czołg otworzył ogień z karabinu maszynowego wzdłuż ulicy. Pociski miały uderzać w pobliskie budynki, a wśród rannych znaleźli się również cywile.1
Starcia nie ustały wraz z ostrzałem. Niemiecka prasa pisała o wybitych szybach, uszkodzonych fasadach i kolejnych próbach wejścia powstańców do centrum. W pamięci niemieckich autorów 29 maja pozostał jako blutiger Sonntag — „krwawa niedziela”.
ROZBIEŻNOŚCI / OFIARY
Ilu ludzi zginęło?
Od pierwszych depesz po późniejsze wspomnienia powracały różne liczby zabitych. Arthur Riedel w monografii Bytomia z 1925 roku pisał o dziewięciu osobach zastrzelonych przez Francuzów 29 maja. Dziewięć ofiar wymieniał również później Franz Stodolka. Z kolei wspomnienie poświęcone doktorowi Maxowi Blochowi, opublikowane w 1931 roku, wymieniało siedmiu zabitych.67
„Oberschlesische Volksstimme” podawała w oddzielnych wiadomościach siedmiu oraz dwunastu zabitych podczas starć z udziałem powstańców. „Katolik” z 4 czerwca donosił natomiast, że niemieckie gazety wymieniły nazwiska ośmiu zastrzelonych i wspomniały o dwóch kolejnych osobach bez ustalonych nazwisk.15
05 / 30 MAJA
Poniedziałek. Walki jeszcze się nie skończyły
Poniedziałek 30 maja nie przyniósł uspokojenia. Tym razem w centrum doniesień znalazły się okolice hotelu Lomnitz, związanego z działalnością polskiego komisariatu plebiscytowego. O nowych starciach pisał nazajutrz „Robotnik”.
Około jedenastej przed południem, jak relacjonował dziennik, niemieckie grupy próbowały zaatakować hotel od strony Langegasse — ulicy Długiej. Powstańcy powstrzymali napastników, lecz po krótkiej przerwie doszło do kolejnej walki.
Około wpół do dwunastej Francuzi, naciskani przez liczniejsze siły niemieckie, cofnęli się aż na Rynek. Dopiero około wpół do drugiej nadjechała francuska kawaleria. Jej szarża rozproszyła uczestników starć — tak przedstawiał przebieg wydarzeń „Robotnik”.4
Dla polskich korespondentów Francuzi byli często siłą powstrzymującą niemieckie ataki. Niemieckie gazety oskarżały ich z kolei o przemoc wobec mieszkańców i obrońców miasta.
W tych samych dniach francuscy żołnierze rozpędzali zgromadzenia, odpowiadali ogniem i sami stawali się celem ataków. Ich obecność nie uchroniła Bytomia przed walkami w samym centrum.
06 / PAMIĘĆ I ŚWIADECTWA
Bytom między trzema siłami
W ciągu tych czterech dni wciąż powracały te same miejsca: Bahnhofstraße, dworzec, Kaiser-Franz-Joseph-Platz i hotel Lomnitz. Tam gromadziły się tłumy, tam interweniowały patrole, tam padały strzały.
Polscy i niemieccy reporterzy opowiadali o nich z przeciwnych stron konfliktu. Jedni pisali o pobiciach Polaków i francuskich interwencjach. Drudzy — o powstańczych natarciach i ofiarach francuskiego ostrzału. W obu opowieściach pojawiało się jednak to samo miasto.
Bytom nadal był miastem kamienic, hoteli, kawiarni i tramwajów — lecz jego codzienny rytm coraz częściej przerywały strzały.
Przy dworcu Francuzi i powstańcy pełnili służbę na różnych posterunkach. Na Dworcowej napadnięto, według polskiej relacji, na lekarza przed kawiarnią; w niedzielę ulicę przeciął ogień karabinu maszynowego. Miejsca znane z codziennego życia stały się sceną zbrojnych konfrontacji.
Najważniejsze linie frontu przebiegały poza śródmieściem. A jednak powstanie dotarło pod drzwi bytomskich hoteli i sklepów, na plac przed dworcem, między ludzi idących główną ulicą.
W ostatnich dniach maja 1921 roku walka o przyszłość Górnego Śląska toczyła się także na bytomskiej Dworcowej — między kamienicami, hotelami i kawiarniami, w samym sercu miasta.
Źródła, bibliografia i uwagi do ilustracji 10 pozycji
- „Oberschlesische Volksstimme”, nr 219, 30 V 1921, wydanie południowe, Der Polensturm auf Beuthen, s. 1. Oryginalny skan.
- „Górnoślązak”, nr 119, 28 V 1921, Powstańcy zajęli dworzec bytomski (depesza z 26 V) i Aprowizacja Bytomia. Oryginalny skan.
- „Goniec Częstochowski”, nr 120, 31 V 1921, Niemieckie ataki na Francuzów w Bytomiu, s. 2, oraz wiadomość datowana 29 V. Oryginalny skan.
- „Robotnik”, nr 142, 31 V 1921, Zaburzenia w Bytomiu. Oryginalny skan.
- „Katolik”, nr 67, 4 VI 1921, doniesienia o ofiarach zajść. Oryginalny skan. Reklama Café Central: „Katolik”, nr 64, 28 V 1921, oryginalny skan.
- Arthur Riedel, Das Buch der Stadt Beuthen O/S. und Umgebung, 1925, s. 29–30 (przypis o wykorzystanej broszurze na s. 30). Oryginał.
- In memoriam Dr. med. Max Bloch aus Beuthen, pierwodruk „Die Provinz Oberschlesien”, 1931; przedruk „Gleiwitzer–Beuthener–Tarnowitzer Heimatblatt”, marzec 1964, s. 36–38. Przedruk. Por. Franz Stodolka, Deutsches Schicksal der Stadt Beuthen in Oberschlesien, odc. 25 (wykorzystano transkrypcję).
- Paul Hoenisch, Erinnerungen an die Abstimmungszeit in Oberschlesien, „Neustädter Heimatbrief”, marzec 1961, s. 73–75. Oryginał wspomnienia.
- Schlesisches Handels-Adreß- und Fernsprechbuch, wyd. 3, 1923, dział Beuthen, wpis „Freudenthal, J., Café Central, Bahnhofstr. 31”. Wydanie cyfrowe. Zapis znany z odczytu cyfrowego, obraz wpisu niezweryfikowany.
- Muzeum Broni Pancernej w Poznaniu, Pancerniacy na obszarach plebiscytowych, opracowanie i fotografie Renault FT. Opracowanie muzealne.



