Królowie cynku i feudalne kajdany. Bytom na drodze do nowoczesności (1832–1862)
W połowie XIX wieku Bytom przypominał tygiel: z jednej strony rozwój przemysłu, z drugiej – głęboka nierówność i widmo głodu. W tej epoce pojawiają się nazwiska, które do dziś elektryzują historię Śląska: Karol Godula, „śląski Kopciuszek” Joanna Gryzik i niepokorny proboszcz Józef Szafranek. Stodolka pokazuje miasto, które rosło szybko, ale nie zawsze sprawiedliwie.
I. Karol Godula i ratunek dla miasta
W roku 1840 sytuacja finansowa Bytomia była dramatyczna: miasto wciąż spłacało ogromne długi z czasów wojen napoleońskich. Wtedy na scenę wkroczył Karol Godula – człowiek legendarny. Stodolka opisuje go jako skromnego, niepozornego współpracownika hrabiego Ballestrema, który dzięki intuicji i pracy zbudował ogromny majątek.
W 1840 roku miasto sprzedało Goduli dwie kopalnie węgla w Czarnym Lesie: Vorsicht i Friedrich Wilhelm za 15 300 talarów. Dzięki temu spłacono „długi wojenne” i uratowano miejskie finanse. Godula kazał na własny koszt założyć żelazny łańcuchowy parkan wokół kościoła Mariackiego; resztki tego ogrodzenia istniały jeszcze w 1945 roku.
Więcej o tej fascynującej postaci przeczytasz tutaj: Opowieść o Goduli.
II. Galman, węgiel i industrialny boom
Dzięki bogatym złożom galmanu, pod którymi bezpośrednio zalegał węgiel kamienny, bytomski przemysł surowcowy i hutniczy przeżywał złoty wiek. Już w pierwszych dekadach XIX wieku tutejszy cynk był ważnym towarem eksportowym. Geologia Bytomia była dla przemysłowców darem niebios.
Wraz z rozwojem technologii – w tym upowszechnieniem metody Ruberga, która pozwalała na efektywniejsze wytapianie cynku przy użyciu węgla kamiennego (zamiast drogiego węgla drzewnego) – wokół Bytomia zaczęły wyrastać potężne zakłady. Były to m.in. Friedenshütte (późniejsza Huta Pokój), Eintrachthütte (Huta Zgoda) oraz Hubertushütte (Huta Zygmunt).
„Bytom leżał na skarbach: galman na wierzchu, węgiel tuż pod nim. Przemysł wyrósł z tej geologii jak drzewo z korzeni.”
(parafraza na podstawie narracji Franza Stodolki)
III. Problem „państw w państwie”: Gutsbezirke
Jednym z najważniejszych tematów odcinka Stodolki jest zjawisko Gutsbezirków – obszarów dworskich. Były to tereny należące do prywatnych właścicieli (Donnersmarckowie, Schaffgotschowie, Ballestremowie), formalnie wyłączone spod miejskiej administracji. Mogły mieć kopalnie i huty, ale nie płaciły podatków miejskich.
| Jednostka (przykład Miechowice) | Status | Komunalny dodatek podatkowy (ok. 1910) |
|---|---|---|
| Obszar dworski (Gutsbezirk) | Rezydencje urzędników i kopalnie | ok. 50% |
| Gmina (Gemeinde) | Dzielnice robotnicze, szkoły, opieka | ponad 500% |
Ten system hamował rozwój Bytomia jeszcze długo po I wojnie światowej; w Prusach podstawę prawną do likwidacji obszarów dworskich dała ustawa z 27 grudnia 1927 r. Miasto dźwigało koszty szkół i infrastruktury, podczas gdy zyski z kopalń w obszarach dworskich omijały miejską kasę.
IV. Cień nad miastem: Wielki Głód 1847 roku
Zanim nadeszła Wiosna Ludów (1848), Bytom i cały Górny Śląsk przeżyły dramat „lat głodowych” (Hungerjahre). W wyniku zarazy ziemniaczanej i nieurodzaju, w latach 1847–1848 wybuchła epidemia tyfusu głodowego.
Stodolka notuje, że ceny żywności osiągnęły poziom nieosiągalny dla robotników. Biedota umierała masowo, a osłabione organizmy nie były w stanie walczyć z chorobami. To właśnie ta desperacja i nędza stały się iskrą, która doprowadziła do rozruchów podczas jarmarku w maju 1848 roku.
V. Blaski i cienie modernizacji: Od gazu do kolei
Mimo trudności systemowych, Bytom stawał się nowoczesnym miastem. 19 stycznia 1862 roku zapłonęło oświetlenie gazowe; rok później na ulicach stało już 117 latarni. Jednocześnie miasto odczuło „cień” postępu – główna trasa Kolei Górnośląskiej (OSE) rozwijanej etapami w latach 1845–1847 poprowadzona została przez Zabrze i Katowice do Mysłowic, a nie przez Bytom.
Przyczyną tego historycznego błędu był opór bytomskich furmanów i właścicieli gruntów, którzy obawiali się konkurencji i „dymiących potworów”. Decyzja ta na dekady spowolniła rozwój miasta.
- 1834 r.: powstaje pierwsze gimnazjum (jeszcze bez praw państwowych).
- 1842 r.: uruchomiono nowoczesną drukarnię Theodora Kirscha.
- 1844 r.: ks. Jan Alojzy Ficek (Fietzek) z Piekar Śląskich zakłada Bractwo Wstrzemięźliwości.
- 1861 r.: powstaje Towarzystwo gimnastyczne, strażackie i ratunkowe.
VI. Śląski Kopciuszek: Joanna Gryzik i ślub stulecia
Kiedy Karol Godula zmarł w 1848 roku, jego spadkobierczynią została Joanna Gryzik. Dziewczynka z biednej rodziny stała się „śląskim Kopciuszkiem” – wychowywaną w pałacu i przygotowywaną do roli arystokratki. W roku 1858 odbył się ślub, który był wydarzeniem całego miasta.
VII. Ksiądz Józef Szafranek: Lider i buntownik
Po śmierci proboszcza Stefana Nawrata (Nawratha) w 1839 roku, funkcję tę objął ks. Józef Szafranek (Schaffranek). Stał się on jednym z najbardziej wyrazistych liderów Bytomia tamtej epoki. W czasie rewolucji 1848 r. został deputowanym do pruskiej konstytuanty i Pruskiego Zgromadzenia Narodowego (Berlin); mandat sprawował do 1851 r., gdy musiał z niego zrezygnować.
W Berlinie Szafranek odważnie zabiegał o prawa językowe i społeczne swoich parafian. Słynął z nieustępliwości – ukarany zakazem zasiadania w ławach, potrafił stać przez wiele godzin przed nimi, by móc zabrać głos w obronie ludności Górnego Śląska. Cieszył się ogromnym szacunkiem i został pochowany na założonym przez siebie cmentarzu Mater Dolorosa.
Więcej o jego walce przeczytasz tutaj: Ksiądz Józef Szafranek – śląski proboszcz Bytomia.
VIII. Demografia, Kalendarium i Źródła
Eksplozja demograficzna Bytomia
Dynamiczny rozwój przemysłu widać w gwałtownym przyroście ludności:
Słowniczek postaci
- Karol Godula (1781–1848)
- Legendarny przemysłowiec, który stworzył fortunę na galmanie; uratował miasto przed długami w 1840 roku.
- Joanna Gryzik (1842–1910)
- „Śląski Kopciuszek”, spadkobierczyni Goduli, której ślub z hrabią Schaffgotschem był wielkim wydarzeniem.
- Ks. Józef Szafranek (1807–1874)
- Niepokorny proboszcz Bytomia, poseł z czasów Wiosny Ludów, obrońca praw lokalnej ludności.
- Ks. Jan Alojzy Ficek (Fietzek)
- Inicjator budowy bazyliki w Piekarach Śląskich i propagator ruchu wstrzemięźliwości.
- Stefan Nawrat (Stephan Nawrath)
- Proboszcz Bytomia przez 42 lata, ostatni premonstratens z Wrocławia, szanowany przez wszystkich obywateli.
- Adolf Manderle
- Burmistrz Bytomia wybrany w 1852 roku; wcześniej sprawował funkcję kamerariusza.
Kalendarium kluczowych wydarzeń (1832–1862)
Źródła i opracowania:
- Franz Stodolka, „Deutsches Schicksal der Stadt Beuthen in Oberschlesien”, numery 12/1953, 01/1954, 02/1954.
- Monographien deutscher Städte, Bd. XV: Beuthen O/S., 1925 (red. Erwin Stein).
- Miasto Bytom – kalendarium: uruchomienie latarni gazowych 19.01.1862 i liczba 117 latarni w 1863 r.
- Józef Szafranek – hasło biograficzne (mandat w pruskich zgromadzeniach 1848–1851).
- Gutsbezirk / Gutsbezirke – opracowania nt. likwidacji obszarów dworskich w Prusach (ustawa 27.12.1927; wdrożenia 1928–1930).
- Johann Christian Ruberg – „śląska metoda” produkcji cynku (ok. 1798) – tło technologiczne dla „królów cynku”.
W następnym odcinku (nr 10) przyjrzymy się wielkiej wojnie 1866 roku, dowiemy się, jak Bytom odzyskał upragnione gimnazjum i jak narodziły się nowoczesne dzielnice miasta.
