Nazwy źródłowe z epoki

W tekście zachowuję część nazw niemieckich w brzmieniu źródłowym, ponieważ właśnie tak występują w kronice, prasie i obwieszczeniach urzędowych z lat 1940–1944: Rückkehr zu Deutschland, Bürgermeister, Zimmer 8, Hüttengasthaus, Fischkarte, Volkslistenentscheid, Heldengedenktag, Julsonnwende, HJ, BDM, DAF, NSV.

W przypadku Lipin szczególnie często pojawia się Adolf-Hitler-Straße. Była to nazwa używana po 1939 roku dla dawnej Kronprinzenstraße, odpowiadającej dzisiejszej ulicy Chorzowskiej w Świętochłowicach.

Nazwy niemieckie zostawiam tam, gdzie pomagają rozpoznać język źródeł i realia administracyjne epoki.

Max Kröner: burmistrz, administrator i człowiek systemu

Jedną z kluczowych postaci Lipin po 1939 roku był Max Kröner. W zestawieniu administracyjnym powiatu katowickiego z 1941 roku przy gminie Lipine / Lipiny wskazano go jako burmistrza. W źródłach występuje przede wszystkim jako Bürgermeister, ale jego rola była szersza.

W dokumentach pojawia się również jako Betriebsführer, Leiter der Ortsgemeinschaft oraz Ortsgruppenbeauftragter NSDAP. Te funkcje dobrze pokazują, jak po 1939 roku łączyły się w Lipinach administracja gminna, porządek zakładowy i struktury partyjne.

Kröner podpisywał obwieszczenia, występował przy sprawach podatkowych i porządkowych, przemawiał podczas uroczystości, pojawiał się w kontekście NSDAP i lokalnych organizacji. Jego nazwisko wraca więc tam, gdzie przecinały się urząd gminy, zakład pracy i struktury partyjne.

Co załatwiano w lipińskim ratuszu

W źródłach pojawiają się konkretne pokoje ratusza: Zimmer 8, Zimmer 13, Zimmer 14 i Zimmer 22. To pozornie drobna informacja, ale pozwala zobaczyć urząd jako konkretne miejsce: z pokojami, godzinami przyjęć i sprawami, które mieszkańcy musieli załatwiać osobiście.

Najczytelniej pokazuje to prosty wykaz spraw przypisanych do konkretnych pokoi ratusza.

W Zimmer 8 wyłożono m.in. plany przebudowy infrastruktury. Dotyczyło to przebudowy linii Piaśniki — Königshütte przez Schlesische Kleinbahn A.-G. Mieszkańcy mogli zapoznać się z dokumentacją techniczną w określonym miejscu i czasie.

W Zimmer 14 działała Steuerstelle, czyli komórka związana z podatkami. Tam pojawiały się formularze, deklaracje i sprawy płatności kierowanych do kasy gminnej.

Osobny wątek dotyczy cmentarza. Friedhofsordnung z 1943 roku wyłożono w Zimmer 13, czyli w Friedhofs- und Gartenamt. Z kolei sprawy praw do grobów kierowano do Zimmer 22. Właściciele grobów musieli zgłaszać swoje roszczenia, podawać numery kwater i przedstawiać dokumenty.

Po upływie 20-letniego Ruhefrist groby niezweryfikowane mogły być likwidowane i wyrównywane. To ważny szczegół. Administracja zajmowała się nie tylko podatkami, budową czy handlem, ale także prawami do miejsc pochówku i porządkiem na cmentarzu.

Budżet, podatki i kasa gminy

Wojna nie zatrzymała zwykłej pracy gminy. Lipiny nadal miały budżet, podatki, opłaty lokalne i osobne regulaminy finansowe. W źródłach z lat 1941–1944 pojawiają się uchwały budżetowe, budżety uzupełniające oraz stawki podatków gminnych.

W 1943 roku plan wydatków gminy wynosił 2 406 737,42 RM. Skrót RM oznacza Reichsmarkę, czyli markę Rzeszy — niemiecką walutę używaną w tym okresie.

W dokumentach podano także stawki wymiaru podatków gminnych. W niemieckim systemie określano je jako Hebesätze. Nie były to „podatki 440%” albo „650%” w dzisiejszym, potocznym rozumieniu. Chodziło o stawki służące do naliczania podatku gminnego według obowiązujących zasad.

Najważniejsze liczby można zestawić krótko:

Osobno regulowano także podatek od psów. Pierwszy pies kosztował rocznie 30 RM, drugi 40 RM, a każdy kolejny 54 RM. Przewidziano też zwolnienia, m.in. dla psów służbowych, psów przewodników osób niewidomych, psów ratowniczych DRK oraz psów Wehrmachtu.

Ten przykład dobrze pokazuje drobiazgowość ówczesnej administracji. Nawet posiadanie psa oznaczało zgłoszenie, określoną stawkę, możliwe zwolnienie, znaczek podatkowy i obowiązek przestrzegania lokalnej ordynacji.

Porządek w gminie: ścieki, szyldy i straż pożarna

Obwieszczenia z lat 1940–1944 pokazują także mniej widowiskową, ale bardzo ważną stronę działania gminy: utrzymanie porządku w przestrzeni publicznej. Chodziło o kanalizację, obowiązki właścicieli posesji, wygląd szyldów, plany techniczne i bezpieczeństwo przeciwpożarowe.

W 1942 roku obowiązywały opłaty za odprowadzanie wód i ścieków. Liczono je według rocznego czynszu brutto nieruchomości, a stawka wynosiła 2% albo 2,5%, zależnie od rodzaju odprowadzanych wód.

Osobne obwieszczenie przypominało właścicielom i zarządcom posesji o zabezpieczaniu przed mrozem rynien, rur spustowych i osadników piasku. To były zwykłe obowiązki komunalne, ale właśnie przez takie przepisy urząd wpływał na codzienne utrzymanie budynków i ulic.

Władze gminy regulowały również wygląd szyldów i reklam. Kröner nakazał ujednolicenie Firmenschilder i Reklameschilder, uzasadniając to troską o Verschönerung des Ortsbildes, czyli „upiększenie obrazu miejscowości”. W praktyce oznaczało to, że nawet wygląd sklepowych tablic i reklam stawał się sprawą urzędową.

Do tej samej codziennej infrastruktury należała straż pożarna. Źródła wspominają zakup Motorspritze, czyli motopompy, Wehrführera Honslika oraz ćwiczenia wyznaczone na każdy piątek o godzinie 18:00 przed Gerätehaus.

Ten fragment źródeł pokazuje Lipiny nie od strony wielkiej polityki, lecz od strony zarządzania miejscowością: kanalizacji, utrzymania budynków, wyglądu ulic i służb odpowiedzialnych za bezpieczeństwo.

Kartki na ryby i przydział miodu dla dzieci

Jednym z najbardziej konkretnych śladów wojennej codzienności była reglamentacja żywności.

System reglamentacji opierał się na kartach, odcinkach i wyznaczonych punktach sprzedaży. W praktyce oznaczało to, że nawet niewielki przydział żywności wymagał odpowiedniego kuponu, terminu i sklepu wskazanego przez administrację.

Od 16 lutego 1942 roku w powiecie katowickim funkcjonował system kart kontrolnych na ryby — Fischkarte. Karty miały pięć kolorów, zależnych od wieku. Inny kolor miały dzieci do lat 3, inny dzieci od 3 do 6 lat, inny dzieci od 6 do 14 lat, młodzież od 14 do 18 lat i dorośli.

W Lipinach wskazano autoryzowanych sprzedawców ryb. Byli to: Angela Foit przy Adolf-Hitler-Straße 3, E. Hojczyk przy Remystraße 7 oraz Kulik przy Hindenburgplatz.

Podobnie wyglądał przydział miodu. W listopadzie 1942 roku dzieci w wieku 6–14 lat mogły otrzymać 1/4 kg miodu. Przydział realizowano przez odcinek H 91 zielonej Haushaltskarte. W Lipinach dystrybutorami byli Ludwig Pajonk przy Adolf-Hitler-Straße 8 oraz Elisabeth Kurasch przy Hermann-Göring-Straße 14.

Reglamentacja miała więc bardzo praktyczny wymiar: wiek dziecka, numer odcinka, wyznaczony sklep i urzędowe rozliczenie.

Cena też była sprawą urzędową

Reglamentacja nie kończyła się na kartach i przydziałach. Obejmowała także handel: ceny, marże, obowiązek ich oznaczania i kontrolę sprzedawców.

W Lipinach organizowano zebrania Fachschaft Einzelhandel, czyli zrzeszenia handlu detalicznego. Odbywały się m.in. u Seiberta i u Thomasa. Omawiano tam sprawy cen, marż, nadzoru i obowiązków kupców.

Język źródeł jest tu bardzo urzędowy, ale sens był prosty: ceny miały być widoczne, marże kontrolowane, a nadmierny zysk mógł zostać odebrany. W dokumentach pojawiają się m.in. Preisüberwachungsstelle — kontrola cen, Preisauszeichnungspflicht — obowiązek oznaczania cen, Gewinnspanne — marża, Gewinnabschöpfung — przejmowanie nadmiernego zysku oraz Hamsterei, czyli „chomikowanie” towarów.

Cena miała być widoczna. Marża miała mieścić się w określonych granicach. Zysk mógł być kontrolowany. Spekulacja i gromadzenie towarów stawały się sprawą urzędową albo policyjną.

Kontrola cen nie była tylko teorią. W marcu 1941 roku Berta Damski, handlarka targowa z Adolf-Hitler-Straße 7, została ukarana przez urząd określony w źródle jako Polizeipräsident in Kattowitz karą 100 RM za oferowanie cytryn po zawyżonych cenach. Nadzór nad handlem mógł więc kończyć się konkretną karą administracyjną.

Lokal Seiberta nie był więc w tym przypadku tylko miejscem spotkań towarzyskich. Był także miejscem zebrań i przekazywania instrukcji dla handlu detalicznego.

Dziecko w dokumentach wojennej administracji

Jednym z najmocniejszych przykładów wejścia administracji w życie rodzinne są zapisy szkolne z maja 1943 roku.

Schulanmeldung, czyli zapisy szkolne, prowadzono od 24 do 29 maja 1943 roku. Dotyczyły dzieci urodzonych między 1 listopada 1936 a 31 grudnia 1937 roku.

Rodzice musieli przynieść Geburtsurkunde (akt urodzenia) albo Stammbuch (księgę rodzinną), a także Impfschein (zaświadczenie o szczepieniu).

Wymagano również Volkslistenentscheid obojga rodziców, czyli decyzji dotyczącej wpisu na Niemiecką Listę Narodowościową.

Zapis dziecka do szkoły nie był więc tylko czynnością edukacyjną. Był momentem, w którym administracja sprawdzała wiek dziecka, dokumenty rodzinne, szczepienie oraz status narodowościowy rodziców.

Rytuały publiczne i organizacje nazistowskie

Propaganda w Lipinach miała swój kalendarz, swoje miejsca i swoje organizacje. W źródłach pojawiają się uroczystości pamięci, zebrania partyjne, działania młodzieży oraz akcje prowadzone nie w salach urzędowych, lecz w zwykłej przestrzeni ulicy.

Ważnym elementem tego kalendarza był Heldengedenktag, czyli dzień pamięci o poległych. W marcu 1941 roku obchody rozpoczęto od złożenia wieńców na grobach poległych i na mogile Rösnera. Potem odbyła się akademia w Hüttengasthaus, z oprawą muzyczną, przemówieniem Krönera i defiladą przed ratuszem.

Ten dawny gościniec huty pojawia się w źródłach jako jedna z ważnych sal zebrań i uroczystości publicznych. W latach 1943–1944 organizowano tam m.in. wydarzenia NSDAP oraz uroczystości przedświąteczne dla lokalnego okręgu.

Innym przykładem były obchody Julsonnwende, czyli nazistowsko przetwarzanej symboliki przesilenia zimowego i Bożego Narodzenia. Organizowała je NSDAP Ortsgruppe Nord, czyli północna grupa miejscowa NSDAP, z udziałem HJ — Hitlerjugend, nazistowskiej organizacji młodzieżowej. Kröner przemawiał wtedy o „sensie niemieckiego Bożego Narodzenia”.

W źródłach pojawiają się także obchody 9 listopada, związane z partyjną pamięcią o puczu monachijskim z 1923 roku. Odbywały się w ratuszu oraz w kopalni Matylda. W przemówieniach Krönera wracali Sturmmänner, czyli członkowie oddziałów szturmowych, oraz marsz na Feldherrnhalle w Monachium.

Propaganda oznaczała również dyscyplinowanie lokalnych struktur partyjnych. Podczas apelu NSDAP w gospodzie Machon Kröner występował jako zarządca okręgowy i mówił o obowiązkach Block- und Zellenleiter, czyli kierowników bloków i komórek partyjnych.

Przekaz polityczny wychodził jednak także poza sale zebrań. W grudniu 1943 roku przy Adolf-Hitler-Straße odnotowano Schaufensteraktion, czyli akcję wystawową przygotowaną przez jedną z miejscowych grup NSDAP. Witryna sklepowa została wykorzystana do antysowieckiej ekspozycji propagandowej o „Sowjet-Paradies”, czyli rzekomym „sowieckim raju”.

Podobny mechanizm widać przy Adolf-Hitler-Straße 21, gdzie NS-Frauenschaft, nazistowska organizacja kobieca, organizowała kiermasz zabawek wykonanych przez młodzież HJ na rzecz Winterhilfswerk, czyli zimowej akcji pomocy. Nie była to zwykła dobroczynność. Pomoc społeczna działała tu razem z propagandą, organizacją młodzieży i wojennym obrazem wspólnoty rodzin żołnierskich.

Dla porządku można zebrać te przykłady w jednym miejscu:

Te przykłady pokazują, że propaganda nie ograniczała się do przemówień i kademii. Działała przez organizacje młodzieżowe, kobiece, zawodowe i opiekuńcze, ale także przenikała szkołę, sklepy, ulice i lokalne uroczystości.

Codzienność zapisana w obwieszczeniach

Dokumenty z lat 1940–1944 pokazują Lipiny od strony codziennych obowiązków. Mieszkańcy stykali się z administracją w ratuszu, przy podatkach, opłatach komunalnych, kartkach żywnościowych, zapisach szkolnych, sprawach cmentarnych i kontroli handlu.

Kronika Moeckego opowiadała o 1939 roku językiem powrotu, uroczystości i niemieckiej propagandy. Obwieszczenia urzędowe prowadzą w inną stronę: do ratusza, sklepu, szkoły i na ulicę.

To tam codzienność widać najbliżej mieszkańca. Nie w wielkich hasłach, ale w dokumentach, terminach, opłatach, przydziałach i obowiązkach, które porządkowały życie Lipin pod niemiecką administracją po 1939 roku.