Złoty wiek cynku i trudne decyzje (Carlshütte)

Zanim Ballestremowie stworzyli potęgę węglową wokół dzisiejszego Zabrza, ich majątek opierał się na fundacjach pamiętających pierwszą połowę XIX wieku. To właśnie w ich dobrach w Pławniowicach i Rudzie swoje pierwsze szlify jako aktuariusz zdobywał młody Karol Godula.

Jednym z filarów ich wczesnego przemysłu była rudzka huta cynku Carlshütte. Archiwalne statystyki ukazują jej imponującą efektywność:

• W 1859 roku huta posiadała 36 pieców destylacyjnych, zatrudniała 196 robotników i wyprodukowała 27 383 centnarów surowego cynku.
• W 1860 roku, utrzymując tę samą liczbę pieców i przetwarzając ponad 195 tys. centnarów wsadu, produkcja wzrosła do ponad 29 tys. centnarów (około 1490 ton) cynku, co dawało średni uzysk na poziomie 14,8%.

Wszystko zmieniło się wraz z kryzysem lat 70. i 80. XIX wieku. Spadek cen cynku oraz konieczność przestawienia się z galmanu na trudniejszą w obróbce blendę cynkową wymusiły gigantyczne inwestycje kapitałowe. Ballestremowie zdecydowali się wówczas na wydzierżawienie zakładu potężnemu kapitałowi księcia Hugo zu Hohenlohe – układ ten obowiązywał już w 1887 roku. Dzierżawa trwała przez kolejne dekady, a w 1905 roku Carlshütte funkcjonowała w ramach skonsolidowanej spółki akcyjnej Hohenlohe-Werke AG.

Krwiobieg imperium: 25 kilometrów kolei piaskowej

Rozwój górnictwa pod gęsto zabudowanymi miastami, takimi jak Zabrze, groził katastrofą budowlaną. Receptą na uniknięcie szkód na powierzchni stała się innowacyjna podsadzka płynna (Spülversatz), promowana m.in. przez dyrektora generalnego Ballestremów, Franza Pielera. Aby jednak system zadziałał, potrzebne były olbrzymie ilości piasku.

Hrabia Nikolaus von Ballestrem połączył siły z zarządem dóbr A. Borsiga, inicjując projekt o niespotykanym dotąd rozmachu. W latach 1909–1913 wybudowano 25-kilometrową normalnotorową linię kolejową, która połączyła piaskownie w Dzierżnie/Sersnie (pod Pyskowicami) z Kuźnicą Rudzką.

Gdy 1 października 1913 roku uruchomiono ten „krwiobieg”, była to największa kolej piaskowa na Górnym Śląsku, zasilająca bezpośrednio kopalnie Castellengo-Abwehr w Rokitnicy i Mikulczycach oraz Ludwigsglück i Hedwigwunsch w Zabrzu.

Podział Śląska, wielka fuzja i przeprowadzka (1922–1928)

Podział Górnego Śląska rozerwał dawne gospodarcze więzi. Przedsiębiorstwa chcące kontynuować produkcję w niemieckiej części regionu przenosiły swoje zarządy do Gliwic. To właśnie pod adres Markgrafenstr. 2 w Gliwicach przeniesiono dyrekcję dóbr hrabiego von Ballestrema oraz główny zarząd gwarectwa Castellengo-Abwehr.

W tych właśnie gabinetach, w maju 1927 roku, domknięto jedną z największych fuzji w regionie. Powołano do życia oficjalnie zjednoczony związek Gewerkschaft Castellengo-Abwehr. Struktura nowej spółki była imponująca – połączyła ona w jeden organizm kopalnię „Abwehr” (wniesioną przez Donnersmarckhütte A.-G.), dawnych udziałowców kopalni „Castellengo” oraz koncern hutniczy Vereinigte Oberschlesische Hüttenwerke AG (VOH). Na czele tej konsolidacji stanął dyrektor generalny Pieler.

Szach-mat na rynku hutniczym (1932)

Sama spółka Vereinigte Oberschlesische Hüttenwerke AG (VOH, potocznie „Oberhütten”) była gigantem powstałym z połączenia dawnych zakładów Hegenscheidta, Caro, Huldschinsky’ego oraz potężnego Oberbedarf. Wydawało się, że ten stalowy kolos będzie funkcjonował niezależnie.

Tymczasem w 1932 roku doszło do ostatecznego przetasowania: węglowy związek Gewerkschaft Castellengo-Abwehr z Gliwic wykupił pakiet większościowy (Kapitalmehrheit) w koncernie „Oberhütten”. W ten sposób kopalnie zyskały kontrolę nad hutami. Z urzędowych rejestrów z 1936 roku dowiadujemy się o strukturze tego giganta w terenie:

• Castellengo-Grube (Rokitnica): Zastępcą kierownika ruchu był tu dr inż. Kurt Repetzki.
• Abwehr-Grube (Mikulczyce): Stanowisko kierownika ruchu objął dr inż. Repetzki.
• Concordia-Grube (Zabrze): Formalnie kopalnia należała do wykupionego VOH, ale była dzierżawiona i zarządzana przez Castellengo-Abwehr, również pod technicznym okiem dr. Repetzkiego.

Epilog: Lemoniada dla wicefeldwebla

Kiedy kilkadziesiąt lat później dr Kurt Repetzki w swojej recenzji stanowczo bronił osiągnięć socjalnych Ballestremów (takich jak budowa osiedla w Rokitnicy czy domu wypoczynkowego w Głuchołazach), miał w pamięci potężny, doskonale naoliwiony mechanizm gospodarczy, który współtworzył. Mechanizm ten nie przetrwał wojny – dr Nikolaus hrabia von Ballestrem, dziedzic fortuny, zginął tragicznie w lutym 1945 roku podczas bombardowania Drezna.

Pomimo gigantycznego bogactwa, hrabia zaskakiwał bezpośredniością. Najlepiej ilustruje to wspomnienie zapisane przez Paula Jaroscha z ćwiczeń wojskowych 84. Pułku Piechoty, odbywających się w czerwcu 1939 roku w Świętoszowie (Neuhammer). Potężny przemysłowiec służył tam jako zwykły wicefeldwebel, znany z tego, że jako jedyny miał oficjalną zgodę na noszenie tradycyjnej brody. Jak wspominał jeden z młodych oficerów, podczas wieczoru w kasynie Ballestrem nie zważał na konwenanse: siedział z resztą żołnierzy na materacu i zamiast drogiego wina popijał… najzwyklejszą lemoniadę.