1. Czym było państwo bytomskie?

W źródłach nowożytnych pojęcie Herrschaft Beuthen oznaczało nie tylko samo miasto Bytom, ale szerszy kompleks praw i dóbr obejmujących wsie, dochody, sądownictwo, obciążenia fiskalne oraz — co szczególnie ważne — obszary związane z eksploatacją surowców. Dlatego dzieje państwa bytomskiego w XVI i na początku XVII wieku to zarazem historia miejskiej samorządności, władzy dynastycznej i gospodarki górniczej.

2. Jak Hohenzollernowie weszli do gry

Kluczową postacią początku tej historii był margrabia Jerzy z Brandenburgii-Ansbach, znany jako Jerzy Pobożny (Georg der Fromme). Jego rosnące znaczenie na Śląsku wiązało się zarówno z polityką dynastyczną, jak i z bardzo praktycznym interesem w górnictwie oraz dochodach płynących z ziem śląskich.

Trzeba tu jednak zachować precyzję: Jerzy nie otrzymał Bytomia w prostym akcie „nadania” od króla. W 1526 roku przejął państwa Bytom i Bogumin jako zastaw od księcia opolskiego Jana II Dobrego, a król Czech i Węgier Ludwik II Jagiellończyk potwierdził tę transakcję 16 stycznia 1526 roku.

Ta różnica nie jest drobiazgiem. Pokazuje bowiem, że Jerzy wchodził do gry nie jako bierny odbiorca królewskiej łaski, lecz jako aktywny uczestnik śląskiej polityki finansowo-prawnej.

3. Jerzy Pobożny i górniczy zwrot Bytomia

Jerzy Pobożny wniósł do państwa bytomskiego doświadczenia wyniesione z Frankonii, gdzie górnictwo należało do najważniejszych gałęzi gospodarki. Już 30 kwietnia 1526 roku ogłoszono w Bytomiu pierwszą górnośląską wolność górniczą (Bergfreiheit), a w kolejnych latach margrabia sprowadzał fachowców i inżynierów oraz porządkował administrację skarbową i gruntową.

Z punktu widzenia samego Bytomia skutki były jednak ambiwalentne. Rozwój wydobycia sprzyjał bowiem przede wszystkim nowemu ośrodkowi — Tarnowskim Górom (Tarnowitz), które szybko przejęły rolę głównego centrum górniczego. Dla mieszczan bytomskich oznaczało to realne straty gospodarcze i osłabienie pozycji miasta.

4. Zakup Dąbrówki Wielkiej i konflikt z margrabią

W odpowiedzi na rosnącą dominację Tarnowskich Gór Bytom szukał własnej przeciwwagi gospodarczej. Taką szansę dostrzegł w Dąbrówce Wielkiej (Groß-Dombrowka), gdzie rozwijało się górnictwo.

8 czerwca 1538 roku burmistrz Jan Kneflik (Johann Knefflik) kupił w imieniu miasta Dąbrówkę Wielką wraz z lasami od cystersów z Mogiły za 800 florenów. Transakcja obejmowała też trzy jatki mięsne i wolny plac w Bytomiu.

Problem polegał na tym, że Bytomianie — obawiając się sprzeciwu margrabiego — poprosili o zatwierdzenie transakcji bezpośrednio króla Ferdynanda I, z pominięciem Jerzego Pobożnego. Margrabia potraktował to jako zamach na swój autorytet. Nałożył na miasto karę, a swój gniew wyraził również w korespondencji politycznej.

Ostatecznie przekazanie i potwierdzenie odstąpienia Dąbrówki Wielkiej radzie oraz gminie Bytomia nastąpiło 26 stycznia 1542 roku. To jedna z tych dat, które warto zapamiętać, bo dobrze pokazują napięcie między interesem miasta a interesem margrabiego.

„Najciekawsze w tej historii jest to, że walka o jedną wieś była w istocie walką o gospodarczą przyszłość Bytomia.”

5. Kolejni margrabiowie i spór o regalia górnicze

Po śmierci Jerzego Pobożnego sytuacja Bytomia nie stała się prostsza. Miasto doświadczało pożarów, kryzysów gospodarczych i sporów o zakres praw władzy nad kopalniami. Szczególnie ważny był przeciągający się konflikt o tzw. Bergregal, czyli regalia górnicze.

Habsburgowie próbowali dowodzić, że akt z 1526 roku nie obejmował praw do eksploatacji złóż, a więc Hohenzollernowie nie mieli pełnego tytułu do korzyści płynących z górnictwa. Spór ten ciągnął się przez dekady i pokazuje, że bytomskie kopalnie były nie tylko lokalnym zasobem, ale też przedmiotem gry prawnej w skali całego Śląska.

6. Upadek Hohenzollernów na Śląsku

Ostateczny cios przyniosła wojna trzydziestoletnia. Jan Jerzy Hohenzollern stanął po stronie protestantów i „Króla Zimowego”, Fryderyka V. Po klęsce pod Białą Górą w 1620 roku cesarz uderzył w swoich przeciwników z całą surowością.

W efekcie Jan Jerzy został objęty banicją cesarską (Reichsacht), a jego śląskie dobra — w tym Bytom — uległy konfiskacie. Tym samym epizod Hohenzollernów w dziejach państwa bytomskiego dobiegł końca.

7. Wejście Donnersmarcków

Po upadku Hohenzollernów państwo bytomskie weszło w orbitę wpływów rodu Henckel von Donnersmarck. Nie był to jednak prosty akt „nowego dziedziczenia” już w 1623 roku.

Cesarz przekazał wówczas Lazarusowi I Henckel von Donnersmarck państwa Bytom i Bogumin jako zabezpieczenie ogromnych długów. Lazarus I był jednym z najważniejszych finansistów związanych z dworem cesarskim, a skala zadłużenia była ogromna.

Prawo dziedziczne do tych ziem nie zostało jednak od razu przypisane jemu. Dopiero później Lazarus II, za zgodą cesarza, odkupił dziedziczne prawo własności od spadkobierców hrabiego von Harrach za 50 000 reńskich guldenów. To właśnie ten moment zamknął definitywnie przejściowy charakter wcześniejszego przekazania zastawu.

8. Najważniejsze daty

9. Aneks genealogiczno-katalogowy

Poniższe zestawienia mają charakter pomocniczy i katalogowy. To materiał szczególnie cenny dla badaczy dziejów lokalnych, historii społecznej Bytomia oraz genealogii rodzin miejskich.

10. Bibliografia / źródła

• P. Kytzia, artykuł dotyczący dziejów Bytomia i państwa bytomskiego, w: Oberschlesien. Zeitschrift zur Pflege der Kenntnis und Vertretung der Interessen Oberschlesiens, 1. Jahrgang, Mai 1902, Heft 2.
• Franz Stodolka, Deutsches Schicksal der Stadt Beuthen in Oberschlesien.
• Franz Gramer, Chronik der Stadt Beuthen in Oberschlesien, Beuthen 1863.
• Oskar Klaußmann, Oberschlesien vor 55 Jahren und wie ich es wiederfand — fragmenty cytowane przez Franza Stodolkę.
• W. Pissarski, Der Selbstschutzkampf um Beuthen 1921/22 — pozycja wymieniana w aparacie źródłowym Stodolki.
• Materiały archiwalne przywoływane w opracowaniach: urbarze państwa bytomskiego, akta miejskie Bytomia, dokumenty dotyczące skarg mieszczan oraz przekazania praw do Dąbrówki Wielkiej.