Legenda śląska • Żyglin / Miasteczko Śląskie
Bratobójczy pojedynek pod Żyglinem
Zapomniana legenda z pogranicza śląskiego
Na pograniczu lasów i pól, przy dawnych traktach, którymi od wieków ciągnęli kupcy i wędrowcy, leżą okolice dzisiejszego Żyglina (dawniej Groß Zyglin) i Miasteczka Śląskiego. Miejsca te od dawna żyją w opowieściach przekazywanych z pokolenia na pokolenie, a pamięć o dawnych wydarzeniach zachowała się tu bardziej w słowie niż w księgach.
Jedna z takich historii mówi o winie, krwi i długiej pokucie — i przez pokolenia miała tłumaczyć, dlaczego pewne wzgórza uznawano tu za szczególne.
Dwaj bracia i przeklęty łup
Jak głosi dawne podanie, zapisane w XIX wieku przez Józefa Lompę, dwaj bracia – rycerze i rozbójnicy – mieli swą siedzibę na Górze Grójeckiej, na dawnej granicy polskiej. Stamtąd napadali na kupców krakowskich i wrocławskich oraz na okoliczne wsie i miasteczka. Dopiero spór o podział zrabowanych dóbr zaprowadził ich w inne miejsce – na pagórek, gdzie później powstał Groß Zyglin (Wielki Żyglin), i tam doszło do bratobójczego pojedynku.
„Nagrabiwszy mnogo grabieży, pokłócili się względem podziału tejże. Ażeby sprawę sporną pomiędzy sobą sami rozstrzygnęli, wyzwali się na pojedynek i stanęli na pagórku, gdzie teraz wieś Wielki Żyglin.”
Józef Lompa, XIX w.
Z czasem nagromadzili wiele dóbr, lecz wraz z nimi wzrosła w nich pycha. Jak to w życiu bywa, zgubiła ich chciwość.
Spór o podział zrabowanych dóbr, o którym wspomina Lompa, doprowadził do decyzji o pojedynku.
Stanęli naprzeciw siebie na wzgórzu, w miejscu, gdzie – jak mówi legenda – później powstał Groß Zyglin (Wielki Żyglin). Tam jeden z braci padł martwy od ciosu drugiego, a krew wsiąkła w ziemię wzgórza, znacząc to miejsce na długie lata.
Pokuta na wzgórzu
Zwycięzca nie odszedł z miejsca walki. Widok martwego brata miał poruszyć jego sumienie bardziej niż wszystkie wcześniejsze zbrodnie. Dopiero wtedy — jak powiada legenda — zrozumiał ciężar winy, którą na siebie ściągnął.
Pochował brata tam, gdzie poległ, a na jego grobie wystawił drewniany kościółek, uposażony dobrami zdobytymi niegdyś niegodziwym rzemiosłem. Sam zaś porzucił życie rozbójnika i osiadł w pobliżu jako pustelnik. W samotności, modlitwie i uczynkach miłosierdzia próbował odkupić grzech bratobójstwa i zadośćuczynić sprawiedliwości Bożej.
Ten sam motyw w innych opowieściach
Choć zapis Lompy jest jedynym, który tak wyraźnie łączy tę historię z Żyglinem, podobna opowieść krążyła również w niemieckojęzycznej tradycji ludowej Górnego Śląska. XIX-wieczne zbiory podań przytaczają niemal identyczny wątek dwóch braci-rozbójników, bratobójczego pojedynku i fundacji kaplicy jako aktu pokuty:
„Nach der Sage lebten auf einem Hügel an der Grenze zwei Brüder von räuberischem Wesen.
Wariant niemieckojęzyczny tradycji ludowej (XIX w.)
Als sie sich über die Teilung der Beute entzweiten, forderten sie einander zum Zweikampf.
Der Sieger erschlug seinen Bruder und ließ ihn an jener Stelle begraben.
Von Reue ergriffen, errichtete er dort eine Kapelle und lebte fortan als Büßer.”
Motyw ten był więc znany szerzej w śląskim świecie podań, choć tylko miejscowa tradycja przypisała go konkretnemu wzgórzu i osadzie, z której z czasem wyrósł dzisiejszy Żyglin.
Legenda, która przylgnęła do wzgórza
Nie zachowały się dokumenty, które potwierdzałyby prawdziwość tej historii. Nie ma aktu fundacyjnego kościoła ani kronikarskiego zapisu pojedynku. Legenda ta należy do świata podań, przekazywanych z ust do ust, pamiętanych raczej przez krajobraz niż przez archiwa.
A jednak to właśnie takie opowieści przez wieki:
– nadawały sens miejscom,
– tłumaczyły ich osobliwość,
– ostrzegały przed chciwością i przemocą,
– przypominały, że każda wina wymaga pokuty.
Dlaczego warto o niej pamiętać?
Bo jest jedną z niewielu legend, które osadzają Żyglin w dawnym, przedindustrialnym świecie Górnego Śląska — świecie rycerzy, traktów, pustelni i zapomnianych kościółków. Nawet jeśli nie sposób dziś oddzielić w niej prawdę od zmyślenia, pozostaje ona częścią pamięci miejsca, trwalszej nieraz niż zapis w księgach.
