
FLACZEK.COM / CYKL HISTORYCZNY
BYTOM 1919–1922 · LATA PRZEŁOMU 02
Karb 1921. Dom pod ostrzałem
Noc 22/23 marca 1921 roku
Jeden dom, tragiczna noc i dwie opowieści o tym, co wydarzyło się po plebiscycie.
Trzy dni po plebiscycie w Karbiu wybuchła wielogodzinna strzelanina. Zginęli ludzie, ale polska i niemiecka prasa od razu opowiedziały dwie zupełnie inne historie o tym, co tam zaszło.
W marcu 1931 roku niemiecka gazeta pokazała trzypiętrowy dom w Karbiu z podpisem: „Das Karfer Haus nach der Beschießung” — dom w Karbiu po ostrzale. Zdjęcie nie ma pewnej daty, ale redakcja łączyła je z nocą sprzed dziesięciu lat. 1
Nie był to żaden policyjny fort. Za oknami mieszkali zwykli ludzie, a na pierwszym piętrze jeden pokój służył żandarmom. W nocy z 22 na 23 marca 1921 roku w budynek posypały się kule. Nad ranem próbowano przerwać walkę, ale śmierci nie powstrzymano.
Depesze obu stron, wspomnienie mieszkańca domu i zdjęcia tablic nie składają się na jedną gładką opowieść. Widać w nich raczej, jak jedno nocne starcie pod Bytomiem od razu rozpadło się na dwie konkurujące wersje.
Trzy dni po plebiscycie
20 marca 1921 roku Górny Śląsk głosował. W Karbiu odnotowano następujący wynik:
Głosowanie nie zgasiło napięcia. Komisja Międzysojusznicza rządziła obszarem plebiscytowym, ale spór trwał, a gazety regularnie donosiły o napaściach i strzałach.
W Karbiu do strzelaniny doszło w nocy z wtorku 22 na środę 23 marca, trzy dni po plebiscycie — we wsi sąsiadującej z Bytomiem na drodze do Miechowic. Do III powstania śląskiego było jeszcze kilka tygodni, ale lokalnie już iskrzyło.
Niemieckie depesze z 23 marca mówią o nocnym starciu, a „Goniec Śląski” dwa dni później zaczyna od tajnego zebrania wieczorem 22 marca. 2 4 „Głos Górnośląski” tego samego dnia powiela niemal ten sam tekst, tylko przesuwając wieczór o dobę — drobny zgrzyt w dacie, ale ta sama opowieść. 3
Dom przy ulicy Miechowickiej
W marcu 1931 roku E. Prchalla opisał tę noc w „Der Oberschlesier”. Mieszkał w domu kojarzonym niegdyś z nazwiskiem Loos(e), a później z rodziną Gorziwodów. 5
Żandarmi nie zajmowali całego budynku. Na pierwszym piętrze mieli jeden pokój wartowniczy — Wachtlokal — a tuż nad nim, po drugiej stronie stropu, sypiał sam Prchalla.
Według niego w domu było tej nocy siedmiu żandarmów: trzech od ulicy, dwóch od podwórza i dwóch na dachu. Wspomnienie spisano dziesięć lat później, więc nie jest sztabowym planem, ale dobrze pokazuje dom, w którym nagle zrobiło się gorąco. 5
Prchalla wspomina eksplozję, pociski wpadające do mieszkań i lokatorów szukających osłony. W tle wracają znajome punkty: plac Roesnera, gospoda Lipińskiego i przejście pod torami. To nie bezimienny „posterunek”, tylko zamieszkany dom pośród sąsiedzkich zabudowań.
W kwietniu 1921 roku Franciszek Białek nazywa go w „Gońcu Śląskim” wprost „domem Lohsego przy ul. Miechowickiej”. 6
Dawne zdjęcia pozwalają rozpoznać prawdopodobnie ten właśnie gmach. Węższy kadr z 1931 roku pokazuje część fasady, a szersze ujęcie — kamienicę z balkonami po lewej oraz ten sam układ okien, wejścia i witryny sklepowej, z tablicą nad głównymi drzwiami. 1 18
Stare fotografie prowadzą nas w okolice dzisiejszego skrzyżowania Miechowickiej i Konstytucji — tam Fotopolska wskazuje nieistniejącą już kamienicę jako dawną Miechowicką 3. Pod tym numerem w 1924 roku reklamowała się filia Braci Gorziwodów, choć w opowieściach o miejscu strzelaniny przewijają się również numery 2, 14 i 16. 7 15 17 18
Właśnie w takim domu — pełnym lokatorów, z wartownią na piętrze — zaczęło się starcie, o które od razu rozgorzał spór.
Noc strzałów. Dwie wersje początku walki
Pierwsze niemieckie depesze z Bytomia, wydrukowane 25 marca w „Darmstädter Tagblatt”, od razu rozjeżdżają się w szczegółach. W obu żandarmi bronią się przed tłumem, ale jedna mówi o dwunastu godzinach walki i dwóch zabitych, a druga — o oblężeniu od jedenastej wieczorem do piątej rano, czterech zabitych na miejscu, dwóch zmarłych z ran i dwóch ciężko rannych. 4
Kilka dni później głos zabiera niemiecki komisariat plebiscytowy. W oświadczeniu opublikowanym 30 marca w „Ober-Glogauer Zeitung” dr Urbanek twierdzi, że wieczorem 22 marca brytyjski kontroler skierował do zagrożonego domu ośmiu żandarmów, a walka trwała około dziesięciu godzin. 7
Polska opowieść o prowokacji
„Głos Górnośląski” pisał o zebraniu niemieckiego Stoßtruppu — bojowej grupy uderzeniowej — oraz policjantów. Według gazety to z domu padły pierwsze strzały do polskich przechodniów. Dopiero wtedy miejscowi mieli otoczyć budynek. 3
„Goniec Śląski” z 25 marca idzie tym samym tropem. Szerszą relację ogłosił 26 kwietnia Franciszek Białek w „Gońcu Śląskim”, powołując się na opowieści nie wymienionych z nazwiska świadków. 6
Białek pisze o granacie rzuconym z domu na przechodniów, tłumie uzbrojonym na początku głównie w kije i kolejnych strzałach z wnętrza. Jego wersja układa wydarzenia w wyraźną historię o prowokacji i odwecie — zupełnie inną niż oświadczenie Urbanka.
Dom. Uzbrojeni ludzie w środku. Tłum na zewnątrz. Strzały. Zabici. Z tej samej nocy polska i niemiecka prasa stworzyły dwie zupełnie różne opowieści. Pozostało jedno pytanie, od którego wszystko się zaczęło: kto strzelił pierwszy?
Biała flaga. Próby przerwania ognia
Największe sprzeczności pojawiają się pod koniec tej nocy. Według niemieckich depesz żandarmi wywiesili białą flagę i próbowali się poddać. Mieli otrzymać obietnicę bezpiecznego wyjścia, a mimo to część z nich zginęła z rąk tłumu. Tak zapamiętał te wydarzenia również Prchalla, opisując je po latach. 4 5
Polska relacja pokazuje zupełnie inną scenę. To oblegający wysyłają kobietę z białą opaską, żeby powstrzymać strzelaninę. Bez skutku.
Co dopowiedział Białek?
W kwietniu Białek opisał ostatnie godziny walki niemal scena po scenie. Według niego policja górnośląska już w nocy wzywała oblężonych do poddania się, obiecując im bezpieczeństwo. Bez skutku — ludzie w domu odmówili.
Około szóstej rano z budynku miało zwisnąć białe płótno, służące za flagę. Żandarm Brojer opuścił się po nim na dół. Jedni chcieli go pobić, inni stanęli w jego obronie.
Chwilę później od strony domu Lipińskiego wyszli negocjatorzy oblegających, również z białą flagą. Według Białka z budynku padły wtedy strzały. Zginął Brunon Sroka, a kolejna osoba została ranna. Kiedy oblężeni ponownie dali znak, że chcą rozmawiać, i próbowano wejść do środka, znów rozległy się strzały. Część ludzi zaczęła uciekać, a rozwścieczony tłum ruszył w pościg. 6
Białek nie pomija też losu ludzi wychodzących z domu. „Kilku zostało zabitych” — pisał, przedstawiając ich śmierć jako odwet za wcześniejszą przemoc.
Korespondent „Katolika” opowiadał śmierć Brunona inaczej. Według niego około piątej rano Brunon Stroka ruszył na pomoc rannemu dziewiętnastolatkowi. Wtedy dosięgła go kula. 25
Niemiecki komisariat podawał jeszcze inną godzinę. Według jego wersji biała flaga pojawiła się dopiero około 8:30, kiedy oblężonym miała kończyć się amunicja. 6 7
Niemieckie gazety zarzucały aliantom bezczynność. Prchalla wspominał wprawdzie przyjazd brytyjskiego kontrolera ze szkockimi żołnierzami, ale dopiero po najcięższych chwilach walk.
Białe flagi miały powstrzymać strzelaninę. W opowieściach o tamtej nocy padały jednak kolejne strzały.
Cztery nazwiska w nekrologu. Piąty w gazecie
26 marca 1921 roku na pierwszej stronie „Beuthener Kreisblatt” (s. 80) ukazał się żałobny nekrolog powiatowej żandarmerii. Wymienia czterech funkcjonariuszy zmarłych 23 marca „nach hartnäckigem Kampf mit Aufrührern” — po walce z buntownikami. 10
Byli to:
Pod nekrologiem podpisali się starosta dr Trappenberg i szef żandarmerii von Woyna. Karbia nie wymienili z nazwy, ale marcowe doniesienia nie pozostawiają wątpliwości, o którą noc chodzi. 10
Polska prasa doliczyła się jednak aż pięciu zabitych żandarmów: Pietroszyńskiego, Nowaka, Schreibera, Mittmanna i Klipscha. Problem w tym, że Schreibera nie ma w urzędowym nekrologu. Pomyłka w gorących doniesieniach? A może jeszcze jedna ofiara tej nocy? 2 3
Ale żandarmi to nie koniec listy. W relacjach pojawia się również Brunon Sroka i robotnik o nazwisku Merge — w jednym przekazie maszynista, u Prchalli górnik. 3 26 27
Do historii Brunona wrócił 5 kwietnia „Katolik”. Miał około dwudziestu pięciu lat. Pochowano go 28 marca, a w pogrzebie uczestniczyło towarzystwo śpiewu „Cecylia”. W tej gazecie nazwano go Stroką, we wcześniejszych depeszach Sroką. Dwa zapisy nazwiska, ta sama tragiczna historia. 25 26 27
Jest jeszcze jedna zagadka. Prchalla wspomina o tajemniczym „Polenführerze Stroce”, który uczestniczył w późniejszych rozmowach. Nie podaje jednak jego imienia. 5
Cztery nazwiska z urzędowego nekrologu trafiły później na tablicę zawieszoną na fasadzie kamienicy. Obok nich umieszczono słowa „In Dienst und Pflicht” („W służbie i obowiązku”). Dalej ciągnął się już długi, ostry tekst oskarżający aliantów. 5 21
Pogrzeb i zatrzymania
„Kattowitzer Zeitung” z 30 marca pisała o pogrzebach ofiar z Karbia i Niemieckich Piekar, wspominając kondukt z udziałem stu żandarmów, starosty dr. Trappenberga i szkockiego oficera. 11
Tego samego dnia gazeta odnotowała zatrzymanie dwudziestolatka podejrzanego o udział w zabójstwach, a w kwietniu „Dziennik Śląski” pisał za niemiecką prasą o około dwudziestu zatrzymanych. O dalszych losach śledztw i wyroków prasa nie dała już jasnego rozstrzygnięcia. 11 12
Cztery lata później. Dwie pamięci
W niedzielę 22 marca 1925 roku — niemal równo cztery lata po strzelaninie — w Karbiu odsłonięto tablicę poświęconą czterem żandarmom. Donosiła o tym Polska Agencja Telegraficzna w depeszy z Bytomia, wydrukowanej dwa dni później w „Gazecie Bydgoskiej”. 22
Zdjęcie z „Oberschlesien im Bild” pokazuje uroczystość w pełnym kadrze: kamienica udekorowana girlandami, tłum na ulicy, ludzie w oknach i tablica nad wejściem. 21
Według podpisu pod zdjęciem przemawiał dyrektor zakładu Wieczorek (Betriebsdirektor Wieczorek). Depesza PAT dodaje, że tablicę odsłonił starosta Urbanek, a wśród obecnych był von Woyna. 21 22
Pod czterema nazwiskami znalazł się również ostry zarzut wobec francuskiego wojska i władz alianckich. Tablica miała więc nie tylko upamiętniać zabitych. Przenosiła na fasadę kamienicy niemiecką wersję tamtej nocy.
W marcu 1931 roku „Oberschlesische Zeitung – Beuthener Zeitung” znów wróciła do Karbia. Pokazała zdjęcie domu i opublikowała wspomnienia Prchalli. Dziesięć lat po strzelaninie ta historia wciąż żyła po niemieckiej stronie. 1 5
Po polskiej stronie pamięć układała się inaczej. 13 maja 1931 roku „Polska Zachodnia” opublikowała wstępną listę poległych z powiatu bytomskiego i poprosiła czytelników o jej uzupełnienie. 13
29 czerwca 1931 roku w Wielkich Piekarach odsłonięto polską tablicę pamiątkową. Następnego dnia wśród 91 nazwisk wymieniono Strokę Brunona z Karbia — tego samego Brunona, którego znamy z doniesień o marcowej strzelaninie, zapisywanego w gazetach także jako Sroka. 14 25
Dwie tablice. Dwie pamięci. W Karbiu upamiętniono czterech żandarmów. W Wielkich Piekarach — ludzi poległych w walce o polski Górny Śląsk.
Dom, który pozostał na fotografii
Kamienicy przy Miechowickiej już nie ma. Została na starych zdjęciach: wąski kadr z gazety, szerszy widok z balkonami, tablica nad wejściem i tłum zgromadzony przed domem cztery lata po strzelaninie. Dzięki tym fotografiom możemy dziś zobaczyć miejsce, o którym gazety z 1921 roku opowiadały tak sprzeczne historie.
Wciąż nie wiemy, kto strzelił pierwszy. Relacje różnią się nawet co do godzin, liczby zabitych i przebiegu prób poddania się. Wiemy za to, co stało się później: dla niemieckiej strony ten dom stał się pomnikiem czterech żandarmów, podczas gdy po polskiej stronie pamiętano o śmierci Brunona Sroki i innych ofiarach tamtych wydarzeń.
Tak wyglądały lata przełomu na górnośląskim pograniczu. Jeden dom, jedna tragiczna noc i ludzie, których śmierć zapamiętano po obu stronach zupełnie inaczej. Kamienica zniknęła. Dwie opowieści pozostały.
Nota źródłowa
Chronologia. Noc 22/23 marca 1921 roku ma mocniejsze oparcie niż zapis „23-go marca wieczorem” w „Głosie Górnośląskim”. Oba polskie teksty z 25 marca idą tym samym torem. Depesza PAT z 23 marca 1925 roku wiąże odsłonięcie tablicy z niedzielą 22 marca; zdjęcie K224 nie ma osobnego poświadczenia tej samej daty.
Obsada i ofiary. Liczby od sześciu do jedenastu żandarmów w przekazach dotyczą obsady lub uczestników, nie bilansu zgonów (Prchalla s. 147–148 podaje siedmiu, Urbanek ośmiu, Stodolka dziesięciu, późniejsze teksty sześciu lub jedenastu). Nekrolog z 26 marca wymienia czterech zmarłych funkcjonariuszy, nie całość ofiar; wzmianki z 1933 roku o dziesięciu zabitych żandarmach nie traktujemy jako pewnego bilansu. 23
Budynek i zdjęcia. W źródłach pojawiają się numery 2, 14 i 16, a w reklamie filii Gorziwodów (1924) i katalogu Fotopolski („Miechowicka 3 (dawny)”) — numer 3. Dopasowanie fasady jest prawdopodobne, ale bez ustaleń parcelowych i daty rozbiórki.
Alianci i tablica. Podpis podpułkownika Pepys-Cockerella na zarządzeniu z 25 marca potwierdza jego funkcję w powiecie wiejskim Bytom; akt z 24 marca dla miasta dotyczy innego zakresu. Na zdjęciach tablicy widać pod nazwiskami dłuższy tekst dotyczący aliantów. 24
Brunon Sroka / Stroka. Korespondencja „Katolika” z 5 kwietnia 1921 roku opisuje śmierć Brunona ok. 5:00 przy pomocy rannemu (i wspomina sam pomysł pomnika), Białek łączy ją z rokowaniami ok. 6:00, a Prchalla podaje bezimiennego „Polenführera Strokę” ok. 8:00 — nie ma podstaw, by automatycznie łączyć te role. 5 6 25
Maj 1925. Zapowiedź odsłonięcia „pomnika” na 3 maja w „Katoliku” z 2 maja 1925 roku nie jest tym samym co marcowa ceremonia tablicy.
Prawa do zdjęć. Przed publikacją na flaczek.com należy potwierdzić warunki wykorzystania reprodukcji (zwłaszcza ujęć ze znakami wodnymi, np. TopFoto).
Źródła i bibliografia 27 pozycji, oryginalne druki i opracowania
- K157, „Oberschlesische Zeitung – Beuthener Zeitung”, nr 79, 20.03.1931, tekst rektora Prechalli i fotografie domu oraz tablicy, PDF s. 14 Otwórz skan / katalog
- K217 / DOP-101, „Goniec Śląski”, nr 69, 25.03.1921, kronika „Krwawa walka z bandą stosstruplerów”, PDF s. 3; plik iv4419-1921-69.pdf
- K153, „Głos Górnośląski”, nr 37, 25.03.1921, „Prowokacja niemiecka w Karbie” Otwórz skan / katalog
- K152, „Darmstädter Tagblatt”, 25.03.1921, dwa przekazy agencji Wolffa z Bytomia datowane 23.03 Otwórz skan / katalog
- K156, E. Prchalla, „Die grausige Karmittwochnacht des Jahres 1921 in Karf O/S.”, „Der Oberschlesier”, III 1931, drukowane s. 147–152 Otwórz skan / katalog
- K208 / DOP-074, Franciszek Białek, „Zajścia w Karbie”, „Goniec Śląski”, nr 94, 26.04.1921, PDF s. 2–3; plik iv4419-1921-94.pdf Otwórz skan / katalog
- K207 / DOP-070, dr Urbanek (niemiecki komisariat plebiscytowy), „Die Bluttat in Karf”, przedruk w „Ober-Glogauer Zeitung”, nr 26, 30.03.1921, PDF s. 1–2; plik iv352897-1921-26-0001.pdf Otwórz skan / katalog
- K211 / DOP-082, „Beuthener Kreisblatt / Bytomska gazeta powiatowa”, nr 13, 01.04.1921, rozporządzenia dla powiatu wiejskiego z 25.03, drukowane s. 92–94 (podpis Pepys-Cockerell na s. 94); plik iii352680-1921-13-0001.pdf
- K218 / DOP-102, „Goniec Śląski”, nr 70, 27.03.1921, prasowy przedruk zarządzenia dla Bytomia-miasta datowanego 24.03, PDF s. 1; plik iv4419-1921-70.pdf
- K210 / DOP-081, „Beuthener Kreisblatt / Bytomska gazeta powiatowa”, nr 12, 26.03.1921, nekrolog czterech żandarmów, drukowana s. 80, PDF s. 1; plik iii352680-1921-12-0001.pdf
- K190, „Kattowitzer Zeitung”, nr 73, 30.03.1921, rubryka „Beuthen”, PDF s. 7 Otwórz skan / katalog
- K155, „Dziennik Śląski”, nr 87, 17.04.1921, „Karb pod Bytomiem. Pod zarzutem zabójstwa”, PDF s. 5 Otwórz skan / katalog
- K191, „Polska Zachodnia”, nr 121, 13.05.1931, „Ku czci poległych powstańców pow. bytomskiego”, PDF s. 3 Otwórz skan / katalog
- K158, „Polska Zachodnia”, nr 167, 30.06.1931, „Uczczenie pamięci 91 Powstańców…”, drukowana s. 5 Otwórz skan / katalog
- K159, „Der oberschlesische Wanderer”, nr 30, 30.01.1939, ceremonia pod Mechtaler Straße 16 Otwórz skan / katalog
- K160, Paul Lütke, „Polnischer Terror vor 20 Jahren in Beuthen”, „Ostdeutsche Morgenpost”, 20.03.1941 Otwórz skan / katalog
- K221, „Katolik. Kalendarz dla wszystkich” na rok 1924, reklama „Bracia Gorziwoda”, filia przy Miechowickiej 3 w Karbiu Otwórz skan / katalog
- K222, Fotopolska.eu, katalog historycznych fotografii „Miechowicka 3 (dawny)” w Bytomiu Otwórz skan / katalog
- K223, „Katolik”, nr 53, 2.05.1925, notatka „Karb w Bytomskiem. (Odsłonięcie pomnika)” Otwórz skan / katalog
- K227 / DOP-109, „Der oberschlesische Wanderer”, nr 65, 21.03.1921, drukowane s. 1–2, relacja z dnia plebiscytu w Karbiu i tabela wyniku
- K224 / DOP-106, „Oberschlesien im Bild”, nr 14/1925, fotografia „Einweihung der Gedenktafel für die in Karf … vier Landjäger”, PDF s. 2 Otwórz skan / katalog
- K225 / DOP-107, „Gazeta Bydgoska”, nr 69, 25.03.1925, depesza PAT z Bytomia datowana 23.03.1925 o odsłonięciu tablicy poprzedniego dnia, PDF s. 1 Otwórz skan / katalog
- K226 / DOP-108, „Polkwitzer Stadtblatt”, nr 4, 13.01.1933, PDF s. 2 (prawa kolumna), wspomnienie żandarma zapisanego prawdopodobnie jako Bruno Baeckerd Otwórz skan / katalog
- K228 / DOP-110, „Kattowitzer Zeitung”, nr 81, 23.03.1942, retrospekcja zbieżna z wcześniejszymi przekazami o Karbiu Otwórz skan / katalog
- K231, „Katolik”, nr 41, 05.04.1921, „Karb pod Bytomiem. (Korespondencya)”, arkusz 2, PDF s. 5, kolumna środkowa; korespondencja lokalna Otwórz skan / katalog
- K230, „Górnoślązak”, nr 69, 25.03.1921, „Strzelanina w Karbie”, drukowana s. 1 / PDF s. 1 Otwórz skan / katalog
- K229, „Rzeczpospolita”, nr 82, 24.03.1921, „Gwałty niemieckie”, depesza PAT z Bytomia datowana 23.03.1921; odczyt na podstawie wycinków w raporcie kwerendy personalnej. Strona drukowana i stały URL nieustalone.
Tekst opracowany na podstawie materiałów zebranych w bazie Bytom 1921 (bez łączenia marcowych wydarzeń w Karbiu z późniejszymi zajściami majowymi ani incydentami w Miechowicach z 25 marca).



