Bytom na styku królestw: Historia miasta w świetle kroniki Franza Stodolki (XI–XIII w.)

Historia Bytomia to fascynujący zapis politycznych przetasowań, rozwoju gospodarczego i systematycznego budowania miejskiej tożsamości. Choć najstarsze dzieje grodu spowija „historyczna ciemność”, analiza dokumentów przytoczonych przez Franza Stodolkę pozwala na odtworzenie rzetelnego obrazu miasta jako kluczowego ośrodka na mapie średniowiecznej Europy.

I. Bytom pod berłem polskich Piastów

Zanim Bytom „zakotwiczył” w historii Górnego Śląska, był częścią pogranicza, o które w X–XI wieku rywalizowały ośrodki piastowskie i czeskie. W literaturze przyjmuje się, że Śląsk został włączony do państwa Piastów pod koniec X wieku (około 990 r.). Był to czas, gdy miasto funkcjonowało jako ważny ośrodek administracyjny i militarny królestwa, rozkwitając pod opieką władców z krakowskiej i opolskiej linii rodu.

II. Początki i pierwsze wzmianki (do 1179 r.)

Najstarszą wzmiankę o Bytomiu część opracowań wiąże z dokumentem tynieckim datowanym na 1123 r. (lub 1125 r.). Szczególnie mocnym świadectwem jest natomiast bulla Innocentego II z 1136 r., która wymienia „villa ante Bitom… Zversov… argenti fossoribus… cum duabus tabernis” — czyli osadę „przed Bytomiem”, z górnikami srebra i dwiema karczmami, pod jurysdykcją arcybiskupią. Choć identyfikacja miejscowości Zversov bywa łączona z okolicami dzisiejszego Chorzowa, należy to traktować jako prawdopodobną hipotezę.

Warto zwrócić uwagę na nazewnictwo władców. Stodolka wspomina o królu (wedle polskiej historiografii księciu), którego nazywa Bolesławem Odważnym (panującym w latach 992–1025) – to Bolesław Chrobry. To on stworzył rozległy system obronny, w którym gród na wzgórzu Sutuhali (późniejszym Wzgórzu Małgorzaty) odgrywał istotną rolę strategiczną.

III. Przełomowy rok 1179: Dar chrzestny

Lata 1177–1179 przyniosły zmianę – Bytom przeszedł pod rządy książąt górnośląskich. Jak podaje kronika, gdy księciu Mieszkowi I Plątonogiemu urodził się syn, ojcem chrzestnym został książę zwierzchni (senior) Kazimierz II Sprawiedliwy. Podczas uczty chrzentnej książę, w geście szczodrości opisywanym słowem hilariter (w radosnej ochocie), podarował Mieszkowi ziemie bytomską i oświęcimską jako dar chrzestny. Od tego momentu Bytom na stałe wrosł w organizm Górnego Śląska.

• Mieszko I (962–992)
• Bolesław I Chrobry (992–1025)
• Mieszko II (1025–1034)
• Kazimierz Mnich (1034–1058)
• Bolesław II Śmiały (1058–1079)
• Władysław I Herman (1079–1102)
• Bolesław III Krzywousty (1102–1138)
• Władysław II Wygnaniec (zm. 1159)
• Bolesław IV Kędzierzawy
• Mieszko I Plątonogi (1163–1211)
• Kazimierz I opolski (1211–1230)
• Mieszko II Otyły (zm. 1246)
• Władysław I opolski (lokacja 1254)
• Kazimierz bytomski (1286–1312)
• Władysław II bytomski (1312–1347)
• Bolko bytomski (1347–1355)
• Henryk I Brodaty (1202–1238)
• Henryk II Pobożny (zm. 1241)

IV. Najazd Mongołów (1241 r.)

W 1241 r. na ziemie polskie i śląskie uderzyły oddziały mongolskie w ramach wielkiej kampanii w Europie Środkowej, prowadzonej przez Batu-chana (wnuka Dżingis-chana) i jego dowódców. Kulminacją na Śląsku była bitwa pod Legnicą 9 kwietnia 1241 r., w której poległ książę Henryk II Pobożny wspierany m.in. przez hufce wojewody krakowskiego Sulisława.

W obronie kraju brało udział rycerstwo zakonów rycerskich (m.in. templariuszy i joannitów). Choć kroniki podawały liczby 150 tysięcy najeźdźców, nowoczesne szacunki mówią raczej o kilku tysiącach wojowników. Odwrót Mongołów w 1242 r. bywa łączony ze śmiercią wielkiego chana Ögedeja, choć historycy wskazują też na inne czynniki logistyczne i polityczne.

Zachód został ocalony

I Bytom nie mógł ujść zniszczenia, gdyż miasto nie było jeszcze dostatecznie ufortyfikowane, aby mogło stawić skuteczny opór. Nadto zdolna do walki drużyna miejska zapewne wypełniła powinność wojenną wobec Mieszka II Otyłego. Po najeździe Górny Śląsk bardzo się wyludnił, co przyspieszyło proces sprowadzania nowych osadników na prawie niemieckim. W tym czasie wieś Repty, zniszczona podczas najazdu, otrzymała prawo do ponownej odbudowy.

V. Rozwój miejski i lokacja (1254 r.)

W XIII wieku Bytom dynamicznie się rozwijał. Już w 1229 roku papież Grzegorz IX w dokumencie tynieckim potwierdził posiadłości opactwa tynieckiego w rejonie Bytomia (wzmianki m.in. o „villa antiqua” i „villa nova”), co bywa interpretowane jako pośrednie świadectwo rosnącej roli osady w wymianie handlowej.

Kluczowym momentem był akt lokacyjny z 1254 r. wydany przez księcia Władysława I opolskiego. Nadał on Bytomiowi nowoczesne na tamte czasy prawo niemieckie (zapewniające miastu samorząd, własny sąd i niezależność gospodarczą) i powierzył organizację miasta zasadźcy Henrykowi – przedsiębiorcy, który miał za zadanie wytyczyć rynek, ulice i sprowadzić nowych mieszkańców. Aby przyciągnąć ludzi i dać im czas na zagospodarowanie, osadnicy otrzymali 6 lat „wolnizny”, czyli okresu całkowitego zwolnienia z podatków i opłat na rzecz księcia.

Co istotne, kamienne mury miejskie wiąże się raczej z końcem XIII wieku (po 1282 r., często: ok. 1290), już w realiach księstwa bytomsko-kozielskiego. Wcześniej Bytom posiadał prawdopodobnie jedynie umocnienia drewniano-ziemne.

VI. Era Kazimierza bytomskiego (1281–1312)

Okres panowania księcia Kazimierza bytomskiego (od 1281 do 1312 r.) Franz Stodolka uznaje za pierwszy „Złoty Wiek” w dziejach miasta. To wtedy Bytom przestał być jedynie prowincjonalnym grodem, a stał się stolicą niezależnego księstwa bytomsko-kozielskiego. Książę, jako pierwszy tytułujący się z dumą Dominus de Bithom (Pan na Bytomiu), zainicjował przebudowę grodu z drewnianego na murowany. To za jego rządów wzniesiono solidne mury miejskie oraz murowany zamek książęcy, który stał się symbolem suwerennej władzy.

Rozkwit ten nie byłby możliwy bez srebra. Kronikarz podkreśla, że Kazimierz był nie tylko władcą, ale i sprawnym gospodarzem, który rozumiał wagę górnictwa. Hojnie wspierał gwarków, a zyski z kopalń (srebra i ołowiu) płynęły szerokim strumieniem, finansując m.in. budowę szpitala Świętego Ducha (ufundowanego w 1299 r. na Przedmieściu Krakowskim) oraz uposażenie go dochodami ze wsi Chorzów i Dąb.

Dnia 10 stycznia 1289 r. w Pradze Kazimierz, jako pierwszy z książąt śląskich, złożył hołd lenny królowi czeskiemu Wacławowi II. W ocenie Stodolki nie był to akt słabości czy zdrady narodowej, lecz przejaw politycznego realizmu i dalekowzroczności. Książę rozumiał, że w obliczu rozbicia dzielnicowego Polski, bezpieczeństwo szlaków handlowych i zbyt dla bytomskiego kruszcu najlepiej zagwarantuje potężna Korona Czeska. Decyzja ta zapewniła miastu dziesięciolecia spokoju (tzw. Pax Bohemica) i trwale związała Bytom z gospodarką Pragi i Wiednia.

VII. Kalendarium Wydarzeń

VIII. Zestawienie dokumentów i nadań (XI–XIII w.)

Poniższa tabela stanowi syntezę dokumentów historycznych, tradycji kronikarskich oraz wniosków Franza Stodolki.

IX. Słowniczek postaci

• Bolesław Chrobry – król polski, twórca systemu obronnego z grodem na Sutuhali.
• Kazimierz Mnich – tradycyjna nazwa Kazimierza I Odnowiciela, bohatera legendy „Byl tu”.
• Mieszko I Plątonogi – książę opolski, który włączył Bytom do terytorium Górnego Śląska.
• Sulisław – wojewoda krakowski, dowódca hufców w bitwie pod Legnicą przeciw Mongołom.
• Kazimierz bytomski – najwybitniejszy z piastowskich władców rezydujących na zamku w Bytomiu.