Chłopak z Szarleja i lekcje u „Śląskiego Wernyhory”

Wiktor Mikołaj Polak urodził się 4 grudnia 1883 roku w Szarleju (dzisiejsze Piekary Śląskie) w wielodzietnej rodzinie górniczej – miał aż trzynaścioro rodzeństwa. Dorastał w czasach bismarckowskiego Kulturkampfu, gdzie za używanie języka polskiego w szkole dzieci spotykały surowe kary.

Kluczowym momentem w jego życiu było spotkanie z Wawrzyńcem Hajdą, niewidomym wieszczem i mentorem, który w ramach Towarzystwa św. Alojzego potajemnie kształtował patriotyczne postawy młodych piekarzan. To właśnie u boku Hajdy Wiktor Polak uczył się polskiej kultury i historii.

Pierwsze kroki społecznika

• Relegacja ze szkoły: Za swoje nieprzejednane polskie przekonania i kontakty z wydawnictwem „Katolik” został wyrzucony z bytomskiego gimnazjum.
• Praca u podstaw: Około 1900 roku zaczął kolportować polskie gazety i książki.
• 1908–1912: Praca nad polskim życiem kulturalnym w Bobrku i Szombierkach; m.in. utworzenie filii Zjednoczenia Zawodowego Polskiego oraz organizowanie inicjatyw społecznych i kolportażowych.
• „Sokół” w Piekarach: Od 1912 roku aż do wybuchu I wojny światowej był prezesem piekarskiego gniazda Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, gdzie dbał o rozwój fizyczny i narodowy młodzieży.

Czas walki i „Róźla Pyscycka”

I wojna światowa rzuciła Polaka na fronty Europy jako sierżanta armii niemieckiej (za co otrzymał Krzyż Żelazny II klasy), jednak jego serce zawsze było przy Polsce. Po wojnie natychmiast rzucił się w wir pracy niepodległościowej.

W latach 1918-1922 jego aktywność była imponująca:

• Opieka nad uchodźcami: Został wyznaczony przez Wojciecha Korfantego na prezesa Komitetu Opieki nad Uchodźcami w Sosnowcu.
• Konspiracja: Szmuglował broń z bytomskich koszar do Domu Narodowego „UL”.
• III Powstanie Śląskie: Pełnił funkcję powstańczego Komisarza Cywilnego na powiat bytomski.

Ciekawostka: Współtworzył czasopismo „Powstaniec” i satyryczny „Kocynder”, gdzie pod pseudonimem Róźla Pyscycka pisał słynne felietony „Godka Klachuli”. Była to propaganda inna niż wszystkie – pisana gwarą, skierowana do śląskich kobiet, trafiająca w emocje i codzienne doświadczenia. To jeden z najciekawszych przykładów plebiscytowej walki o dusze mieszkańców Śląska.

Budowniczy administracji polskiego Śląska

Po powstaniach Polak nie zniknął z życia publicznego. Przeciwnie – stał się jednym z filarów nowej administracji. Był m.in.:

• komisarzem cywilnym powiatu bytomskiego w III powstaniu,
• naczelnikiem Urzędu Okręgowego w Szarleju,
• naczelnikiem gminy i okręgu w Świętochłowicach.

Zajmował się wszystkim: od aprowizacji i budownictwa, przez szkoły, straże pożarne i infrastrukturę, po walkę z bezrobociem. Jednocześnie nie porzucał działalności publicystycznej i społecznej.

Niestety, jego karierę przerwały intrygi lokalnych działaczy. W 1937 roku oskarżono go o korupcję. Choć prokuratura umorzyła sprawę i oczyściła go z zarzutów, Polak nie odzyskał już stanowiska naczelnika.

Męczeństwo w KL Gusen

Po wybuchu II wojny światowej Wiktor Polak pozostał w Świętochłowicach. Niemcy nie zapomnieli mu lat walki o Polskę. 3 maja 1940 roku został aresztowany przez Gestapo. Przez obóz w Dachau trafił do KL Gusen – miejsca eksterminacji polskiej inteligencji.

Pracował tam ponad siły w kamieniołomie Kastenhof. Po ciężkim wypadku (zmiażdżeniu nogi) i próbie pomocy przez współwięźniów, został bestialsko zamordowany przez obozowych funkcjonariuszy. Zginął 21 kwietnia 1941 roku.

Dlaczego warto o nim pamiętać?

Wiktor Polak był postacią nietuzinkową – organizatorem, wychowawcą, publicystą i urzędnikiem, który przez czterdzieści lat robił jedno: konsekwentnie budował polski Śląsk, a jego biografia mogłaby posłużyć za scenariusz niejednego filmu.

Pamiętajmy o nim, spacerując ulicami Świętochłowic czy Piekar!