Zanim Bytom i jego dzielnice w XX wieku zaczęły bić krajowe rekordy w spożyciu piwa, a złocisty trunek stał się ulubionym napojem górników po ciężkiej szychcie, śląska kultura picia miała znacznie mroczniejsze, feudalne oblicze. Kiedy w 1958 roku prasa z dumą donosiła o 85 litrach wypijanego piwa na głowę mieszkańca, mało kto pamiętał, że w dawnych Szombierkach (Schomberg) picie nie było kwestią wyboru czy relaksu. Było prawnym obowiązkiem, bezwzględnie egzekwowanym przez właścicieli ziemskich.

Rozbudowując historyczne kalendarium o wieki XVII i XVIII, odkrywamy fascynujący mechanizm gospodarczy, który ukształtował późniejsze nawyki całego regionu.

Szersze tło dla tego tematu stanowi także mój wcześniejszy tekst: Historia piwa na Śląsku. Ten artykuł można potraktować jako uzupełnienie szerszej opowieści o dziejach piwa w regionie.

Narzędzie wyzysku: Bier- und Branntweinzwang

W epoce feudalnej każda szombierska karczma (Kretscham) stanowiła żyłę złota dla miejscowego pana. Funkcjonował wówczas tzw. przymus piwny i gorzałczany. Mechanizm był prosty: poddani mieli kategoryczny zakaz kupowania jakichkolwiek trunków poza tymi, które wyprodukowano w pańskim browarze lub gorzelni.

Dokumenty z epoki precyzyjnie katalogują te obostrzenia. Już w 1589 roku umowa między panem na Szombierkach, Wenzelem Gieraltowskim, a Reginą Przyssowską surowo zakazywała sprowadzania do dawnej karczmy piwa z obcych miejscowości, w tym z pobliskich Gliwic. Trunek musiał pochodzić wyłącznie z zamkowych piwnic. Każdy chłop, który odważył się napić obcego piwa, płacił wysoką karę w wysokości jednego grosza. Wyjątek robiono jedynie dla osób chorych oraz kobiet brzemiennych, choć i w tym przypadku sprawdzano, czy alkohol na pewno dowieziono konno w dzbanie, a nie przemycano na handel.

Szombierska wojna o beczki

Monopol rodził ogromne napięcia, a wręcz lokalne wojny handlowe. Najlepszym tego przykładem jest zawiły spór z 1665 roku. Na mocy umów spadkowych, dzierżawca szombierskiej karczmy został zmuszony przez Nicolausa von Ottislawa z Rudy do kupowania piwa z tamtejszych rynków. Jednak ówczesny pan Szombierek, Peter von Czykowski, uważał to za absurd i nakłonił swojego karczmarza, by sprowadzał trunki z leżącego znacznie bliżej Bytomia.

Ottislaw wytoczył Czykowskiemu proces, który wygrał – sąd nakazał powrót do dostaw z Rudy. Reakcja pana na Szombierkach była jednak mistrzowskim obejściem ówczesnego prawa. Skoro stara karczma miała sądowy nakaz lania rudzkiego piwa, Czykowski po prostu… otworzył w Szombierkach drugą karczmę, którą zaczął zaopatrywać wyłącznie z Bytomia. Oponent z Rudy był wobec tego sprytnego manewru całkowicie bezradny.

„Schnapsteufel” i pułapka zadłużenia

Właściciele ziemscy nie tylko produkowali alkohol, ale wręcz zachęcali do pijaństwa, stosując perfidny mechanizm podwójnego zysku. Szombierscy karczmarze mieli odgórne przyzwolenie, a wręcz zachętę, by lać chłopom na kredyt. Gdy poddany nie mógł spłacić długu, karczmarz składał skargę do sądu.

Haczyk polegał na tym, że władzę sądowniczą w takich sprawach sprawował… sam pan ziemski. Za każdą rozpatrywaną sprawę o długi dwór pobierał wysokie opłaty sądowe (Gerichtssportule). Im więcej chłopi pili na zeszyt, tym bogatszy stawał się dwór w czasach kryzysów XVII i XVIII wieku. Rektor Franzke, badający te akta, wprost wysnuł tezę, że to właśnie ten system celowego rozpijania dla zysku z opłat sądowych zakorzenił na Górnym Śląsku „demona wódki” (Schnapsteufel).

Zapasów na dworze w Szombierkach nie brakowało – inwentarz po zmarłej w 1665 roku Marii von Bielska precyzyjnie odnotowywał obecność w pańskiej piwnicy aż 3 ton piwa.

Epoka wolności i narodziny piwnej metropolii

Sytuacja uległa radykalnej zmianie w 1810 roku, gdy ostatecznie zniesiono przymus propinacyjny. Alkohol przestał być narzędziem feudalnego ucisku, a jego produkcja weszła w fazę wolnorynkowej rywalizacji. To właśnie tu rozpoczyna się epoka nowoczesnego browarnictwa, w której Bytom odegrał kluczową rolę.

Podczas gdy pod koniec XIX wieku Śląsk warzył już ponad 21 milionów hektolitrów rocznie, Bytom sukcesywnie budował swoją pozycję. W latach 30. XX wieku przeciętny bytomianin dobrowolnie wypijał 45,2 litra piwa rocznie. Tradycja zakorzeniona w dawnych wiekach, połączona z rozwojem ciężkiego przemysłu w dzielnicach takich jak Szombierki, stworzyła nowy model konsumenta.

Prasa z 1958 roku nie pisała już o karach za picie niewłaściwego piwa. Zamiast tego argumentowano medycznie – piwo traktowano niemal jako napój izotoniczny dla hutników i górników. Tłumaczono, że dostarcza niezbędnych kalorii po wyczerpującej pracy i uspokaja nerwy. Efekt? W tamtym czasie Bytom wyprzedził całą Polskę, osiągając niesamowity wynik 85 litrów na mieszkańca, co zrównało miasto z wynikami ówczesnych statystyk w Niemczech czy Czechach.

Zestawienie tych dwóch epok tworzy fascynujący obraz zmian społecznych. Od wymuszonych przez dwór wizyt w szombierskiej karczmie w XVI wieku, po 43 tysiące litrów dziennie, które w 1962 roku dumnie opuszczały nowoczesne bytomskie linie rozlewnicze. Wiedza o tych skrajnościach pozwala w pełni zrozumieć, jak skomplikowana i wielowymiarowa jest lokalna historia piwa.