Traktat bytomsko-będziński (1589). Kiedy na Brynicy ważyły się losy Europy

Akta i zapisy historyczne kryją w sobie tajemnice wielkiej polityki, która rozegrała się na pograniczu bytomsko-będzińskim.

Czy wiedzieliście, że według lokalnych przekazów wino mszalne zamarzało w kielichach bytomskiego kościoła, a na moście w Czeladzi o mało nie doszło do bitwy o rozwinięte sztandary Rzeczypospolitej? Zapomnijcie na chwilę o szybach kopalnianych. Zapraszam was w podróż do zimy 1589 roku, gdy przez nasze pogranicze przetaczała się wielka europejska dyplomacja, a przyszły papież negocjował pokój między Rzeczpospolitą a Habsburgami.

Śląska śluza dyplomatyczna. Dlaczego właśnie tutaj?

Z archiwalnych tekstów śląskich badaczy, takich jak Alfons Perlick czy Franz Stodolka, wyłania się fascynujący obraz pogranicza opartego na rzece Brynicy. To nie był tylko zwykły podział administracyjny. Bytom (leżący na Śląsku, w granicach Rzeszy) i Będzin (miasto królewskie w Koronie Polskiej) stanowiły przez stulecia swoistą strefę buforową.

Brynica — rzeka dzieląca Śląsk i Małopolskę, która stała się niemym świadkiem europejskiej dyplomacji.

Stodolka w „Heimatblatt” przypomina, że ta specyficzna rola ugruntowała się już po 1443 roku, kiedy książę Wacław cieszyński sprzedał Księstwo Siewierskie biskupowi krakowskiemu Zbigniewowi Oleśnickiemu. Granica Polski przysunęła się pod same mury Bytomia, czyniąc to miejsce idealnym punktem kontaktowym. To tutaj w 1525 roku, na dworze margrabiego Jerzego Pobożnego (Pana na Bytomiu), przebywał Wielki Mistrz Zakonu Albrecht Hohenzollern. Czekał w bytomskim zamku na wieści z Krakowa w sprawie sekularyzacji Prus. Można więc zaryzykować tezę, że logistyczne zaplecze Hołdu Pruskiego znajdowało się właśnie u nas!

Krew pod murami i zima stulecia (1587–1588)

Najpotężniejsze tąpnięcie w historii tego pogranicza nastąpiło jednak pod koniec XVI wieku. Po śmierci króla Stefana Batorego (1586) w Rzeczpospolitej doszło do podwójnej elekcji. Część szlachty wybrała szwedzkiego królewicza Zygmunta III Wazę, inni zaś – opierając się na wsparciu potężnego rodu Zborowskich – okrzyknęli królem arcyksięcia Maksymiliana Habsburga. Konflikt zbrojny był nieunikniony.

Okolice Bytomia w 1587 roku stały się ofiarą plądrowania przez zagon kozacko-tatarski.

Zanim w styczniu 1588 roku hetman Jan Zamoyski rozbił wojska austriackie pod Byczyną i wziął Maksymiliana do niewoli, nasze pogranicze spłynęło krwią. 16 października 1587 roku lotne oddziały Kozaków i Tatarów, zabezpieczające tyły wojsk polskich, napadły na cesarski transport aprowizacyjny zmierzający z zaopatrzeniem dla Habsburga. W brutalnej rzezi zginął dowodzący konwojem hrabia Schlick, a ocalali żołnierze ratowali się paniczną ucieczką za mury Bytomia. Najeźdźcy splądrowali przy okazji okoliczne wsie, m.in. Jakubowice (dzisiejsze Siemianowice).

Gdzie spał kardynał? Rozplątywanie historycznych nitek

Wojna domowa w Polsce i uwięzienie Habsburga zaniepokoiły Europę do tego stopnia, że mediacji podjął się sam papież Sykstus V. Pod koniec 1588 roku na Śląsk przybył jego specjalny legat, kardynał Ippolito Aldobrandini (który zaledwie trzy lata później zasiądzie na tronie Piotrowym jako Klemens VIII).

I w tym miejscu wkraczamy w fascynujący gąszcz lokalnych przekazów i legend, które z biegiem lat mocno się poplątały.

Legat papieski kardynał Ippolito Aldobrandini zmuszony był spędzić srogą zimę na negocjacjach dyplomatycznych.

9–10 marca 1589. Twarde warunki paktu

Niezależnie od mrozów i miejsc noclegowych, tytaniczna praca dyplomatów – kursujących przez zmrożoną Brynicę między Bytomiem (gdzie stacjonowała delegacja cesarska m.in. z Wilhelmem Ursini von Rosenbergiem) a Będzinem (gdzie rezydowali komisarze polscy) – przyniosła efekt.

Rozmowy sfinalizowano w dniach 9–10 marca 1589 roku (strona polska sygnowała dokument 9 marca, natomiast habsburska dopełniła formalności dzień później). Z zachowanych kronik i przekazów wiemy, że traktat opierał się na następujących warunkach:

• Zrzeczenie się roszczeń: Warunkiem ugody było zrzeczenie się przez arcyksięcia Maksymiliana pretensji do polskiego tronu, choć formalnie dopełnił tego dopiero kilka lat później (1598).
• Zwrot Lubowli: Rzeczypospolitej zwrócono zajętą wcześniej Lubowlę.
• Nieingerencja cesarska: Rudolf II zobowiązał się nie mieszać w sprawy Polski i Litwy oraz nie zawierać układów z Rosją wymierzonych przeciw Rzeczypospolitej.
• Koniec kryzysu: Układ otwierał drogę do uwolnienia Maksymiliana i politycznego wygaszenia konfliktu po podwójnej elekcji.

Zgrzyt na moście w Czeladzi, czyli kwestia honoru

Najbardziej sugestywny epizod związany z finałem tych wydarzeń zostawił nam biskup nyski Andreas von Jerin, główny koordynator operacji po stronie cesarskiej. Jego szczegółowy raport (opublikowany w „Bericht der Wissenschaftlichen Gesellschaft Philomathie in Neisse” w 1900 r.) to gotowy scenariusz na filmowy dreszczowiec historyczny.

Do uwolnienia arcyksięcia doszło kilka miesięcy po podpisaniu paktu. Biskup wyjechał mu na spotkanie aż pod Czeladź (w źródle zapisywaną jako Schelatz). 8 września 1589 roku na granicznej rzece doszło do ostrego spięcia.

Nerwowe pertraktacje na granicy cesarsko-polskiej mogły zniweczyć misterny plan pokojowy.

Z Będzina, przez most na Brynicy, wyjechało 60 polskich dygnitarzy i 51 hajduków. Mieli ze sobą dumnie rozwinięte sztandary Rzeczypospolitej. Biskup Andreas, widząc to, wpadł we wściekłość. Uznał, że demonstracja obcych barw na terytorium podległym cesarzowi to potwarz:

„Gdy zobaczyłem rozwinięte sztandary, natychmiast wysłałem posłańca (…) by przekazał polskim dowódcom, że u nas, Niemców, nie godzi się obcym wojskom paradować z rozpostartymi barwami na cudzej ziemi. To zniewaga majestatu!” – raportował biskup von Jerin.

Polscy komisarze (wśród nich Mikołaj Zebrzydowski) początkowo oponowali, tłumacząc, że w ten właśnie sposób – z pełnymi honorami i rozwiniętymi flagami – wyprowadzili Habsburga z polskiego terytorium. Ostatecznie jednak, po nerwowych pertraktacjach bezpośrednio na moście, Polacy ustąpili i zwinęli chorągwie, przekazując jeńca stronie cesarskiej.

Epilog: Trakt, który przetrwał wieki

Pakt z 1589 roku pomógł zakończyć kryzys po podwójnej elekcji i potwierdził znaczenie Bytomia oraz Będzina jako miejsc rokowań na pograniczu. Choć z biegiem lat wielka polityka przeniosła się do innych stolic, dawna granica na Brynicy jeszcze długo pozostawała ważnym traktem komunikacyjnym i symbolicznym punktem styku dwóch porządków politycznych.

W kolejnych dekadach tym pograniczem i pobliskimi drogami podróżowali także ludzie wielkiego świata. Pamięć o tych przejazdach przypomina, że okolice Bytomia, Będzina i Czeladzi nie były peryferyjnym marginesem dziejów, lecz fragmentem szerszej mapy europejskiej polityki i komunikacji.