„Pudełko z farbami” przy Placu Sikorskiego. Rygor, kolorowe czapki i bytomskie tradycje szkolne

Tramwajem przez granicę i koniec chłopięcych loków

Dla wielu chłopców z okolicznych miejscowości nauka w elitarnym bytomskim „pudełku z farbami” oznaczała codzienne, pełne wrażeń dojazdy. W realiach roku 1928 miało to dodatkowy wymiar: Bytom leżał po stronie niemieckiej, podczas gdy część rodzin mieszkała już po stronie polskiej. Droga do szkoły oznaczała więc nie tylko poranny pośpiech, ale i regularne przekraczanie granicy państwowej.

We wspomnieniach jednego z uczniów szczególnie mocno zapisała się podróż na egzaminy wstępne. Tramwaj zjeżdżał od strony bytomskiej wieży ciśnień, a na przystanku w Piaśnikach (Piasniki) tłoczyli się już chłopcy w kolorowych uczniowskich czapkach. Młody kandydat jechał wraz z matką w przedziale drugiej klasy, którego wytarte aksamitne obicia miały świadczyć o nieco większym komforcie i odpowiednio wyższej cenie biletu.

Poranny dojazd do szkoły był dla wielu uczniów częścią codziennego rytuału. Wspomnienia z epoki podkreślają atmosferę tramwaju, stare drewniane wnętrza i wytarte aksamitne siedzenia. Grafika poglądowa

Młody, w tej szkole głowy ci wprawdzie nie urwą, ale te twoje długie kudły, to ci każą obciąć!

Tak żartował znajomy mleczarz ze Świętochłowic (Schwientochlowitz), pan Leverenz, który spotkał chłopca w tramwaju. Dla przyszłego ucznia była to doskonała wiadomość. Matka lubiła jego półdługą fryzurę typu Bubi-kopf, on sam zaś marzył już o krótkim, „dorosłym” uczesaniu. Po pomyślnie zdanych egzaminach przepowiednia mleczarza miała się wkrótce spełnić.

Polskie przekleństwa i sprawiedliwy Turyngczyk

Zanim bohater wspomnień trafił do Bytomia, uczył się w polskiej szkole nr 1 w Lipinach (Lipine). Opuścił ją z dobrym świadectwem od nauczyciela Moisy, choć – jak sam przyznawał – największy problem sprawiał mu język polski. Ta niechęć do języka i poplebiscytowe napięcia znalazły odbicie także w uczniowskich psotach i drobnych aktach buntu.

We wspomnieniach zapisała się zwłaszcza jedna scena: chłopcy mieli nauczyć się od kolegów różnych polskich przekleństw, a następnie, z całkowicie poważnymi minami, recytować je przed nielubianą nauczycielką, udając niewinne szkolne popisy. To anegdotyczne wspomnienie dobrze pokazuje atmosferę napięć, jaka panowała wówczas w szkolnej codzienności po obu stronach granicy.

Egzaminy wstępne do bytomskiej szkoły po niemieckiej stronie granicy okazały się jednak mniej straszne, niż zapowiadał starszy brat. Grupę prowadził radca szkolny (Studienrat) Laux – spokojny, rzeczowy Turyngczyk, który od pierwszego wejrzenia wzbudzał zaufanie. Uczeń zapamiętał go jako człowieka sprawiedliwego: wymagającego, ale pozbawionego małostkowej złośliwości.

W południe zapadła decyzja: chłopiec został przyjęty! Świętowanie zaczęło się od wizyty w księgarni pana Kühna na rogu dzisiejszego Placu Sikorskiego (Kaiserplatz), a następnie – ku rozpaczy matki i zachwytowi syna – przyszedł czas na fryzjera. Na podłogę spadły znienawidzone chłopięce loki.

Ścisła hierarchia kolorowych czapek

Rozpoczęcie nauki oznaczało wejście w świat surowej szkolnej symboliki. Najbardziej widocznym znakiem przynależności do konkretnej klasy były uczniowskie czapki – Schülermütze. To one zdradzały status chłopca z daleka i przypominały, że nawet szkolna codzienność miała swój porządek, rytuał i hierarchię.

Kolory i wykończenie czapek mówiły o pozycji ucznia w szkolnej drabinie. Wspomnienia z „Tuschkastenu” pokazują, jak silnie była to zakorzeniona tradycja. Grafika poglądowa

Z czapkami wiązała się także zabawna, ale wymowna historia. Matka bohatera uznała, że oryginalna szkolna czapka wraz z opłatą celną to zbyt duży wydatek. Po polskiej stronie, w ówczesnej Królewskiej Hucie (Königshütte), znalazła kapelusznika, który miał uszyć tańszy zamiennik. Efekt okazał się jednak fatalny. Dopiero wujek Otto z Bielszowic (Bielschowitz), lekarz związany ze szpitalem brackim, uratował honor bratanka i sfinansował prawdziwą, czerwoną czapkę dla ucznia Quinty.

Grono pedagogiczne: od Piorunującego Dyrektora po „Panotzka”

W szkolnej pamięci najmocniej zapisał się dyrektor, dr Wolko – chłodny, zdystansowany, surowy. Zawsze miał przy sobie pęk kluczy, a sam jego głos budził niepokój. Kiedy wzywał ucznia do siebie, echo „przerażającego grzmienia piorunów” niosło się korytarzami aż do miejskiego ratusza.

Surowy dyrektor dr Wolko zapisał się we wspomnieniach uczniów jako człowiek chłodny, zdystansowany i niemal nieodłącznie związany z pękiem kluczy. Grafika poglądowa

Kadrę tworzyło jednak całe grono barwnych postaci. Zastępcą dyrektora był zaledwie 26-letni Studienrat Gugler, który potrafił wygłaszać mowy fascynujące młodzież tak mocno, że na auli panowała idealna cisza. Obok niego szkołę tworzyli m.in.: radca Laux, odpowiedzialny za język francuski i niemiecki Paul, a także dr Schierse, Watzlaw, Merz, Henschke, dr Pantel, Hoffmann, Heinrich, Stonner, Thiell, dr Lwowski, dr Berresheim, Breitkopf, Reginek i Ax. Religię ewangelicką wykładał surowy, ascetyczny Janssen, starszy nauczyciel Koblinski nosił przezwisko „Kobel”, a za edukację plastyczną odpowiadał spokojny pan Gaertner.

Uczyli również pedagodzy, wokół których tworzyły się uczniowskie legendy. Nauczyciel muzyki Proft (przezywany „Paule”) wywodził się z lutniczej rodziny i potrafił nastroić każdą formację skrzypiec. Nie znosił jednak zadęcia i tytułomanii – gdy uczeń zwracał się do niego urzędowo, z przekąsem odpowiadał: „Starszy Sekretarz Telegraficzny!”. Warto również wspomnieć postacie z polskiej szkoły nr 1 w Lipinach, które bohater zachował we wspomnieniach: wymagającego nauczyciela Moisę od kaligrafii oraz pana Proszidlo.

Jedną z barwniejszych postaci szkolnego świata był nauczyciel zapamiętany pod przezwiskiem „Panotzek”. We wspomnieniach uczniów jego lekcje bywały jednocześnie poważne i niezamierzenie komiczne. Grafika poglądowa

Ludzkie życie jest procesem spalania…

Taką oto doniosłą teorię miał wygłosić z pełną powagą radca Eichhorn, znany jako „Panotzek” lub „Eihennhenn”. Jego zaczerwienione policzki i powszechnie znane zamiłowanie do trunków prowokowały natychmiastowe wnioski młodzieży, która uznała, że nauczyciel najwyraźniej postanowił ów „proces spalania” osobiście i regularnie wspomagać wysokoprocentowym paliwem.

Lista maturzystów z 1928 roku (Wyjątkowe znalezisko!)

Z perspektywy historycznej i genealogicznej, prawdziwym skarbem dołączonym do tych wspomnień jest kompletna lista maturzystów (absolwentów Oberprimy) z 1928 roku. Źródło wymienia 37 uczniów (od numeru 345 do 381 od początku istnienia placówki), precyzyjnie notując ich imiona, nazwiska, daty urodzenia, deklarowane wyznanie religijne oraz plany na przyszłe studia i ścieżki kariery zawodowej. Ta lista to fantastyczny ślad dla osób poszukujących swoich przodków na Górnym Śląsku.

Wielka historia z prezydentem w tle

Szkolny rok 1928 nie toczył się w próżni. 17 września 1928 roku Bytom odwiedził prezydent Rzeszy, feldmarszałek Paul von Hindenburg. Była to ważna wizyta państwowa, a miasto starało się nadać jej wyjątkowo uroczysty charakter. Jedną z kluczowych postaci tego dnia był nadburmistrz miasta – więcej o nim przeczytasz w osobnym tekście: Adolf Knakrick, nadburmistrz Bytomia.

We wspomnieniach ucznia szczególnie mocno zapadł widok z okien szkoły. Hindenburg zatrzymał się w gmachu dzisiejszej szkoły muzycznej przy ulicy Moniuszki, położonym naprzeciw Oberrealschule. Z klas można było obserwować ruch na placu, tłum zgromadzony na trasie przejazdu i wojskowo-urzędowy ceremoniał, który dla nastolatków był jednocześnie widowiskiem i lekcją politycznej rzeczywistości epoki.

Archiwalna scena z wizyty państwowej w Bytomiu we wrześniu 1928 roku. Dla uczniów „Tuschkastenu” wydarzenia tej skali były czymś więcej niż miejską uroczystością – stawały się częścią osobistej pamięci.

Właśnie dlatego dzieje bytomskiej szkoły nie są jedynie historią nauki i wychowania. Między klasówkami, szkolną hierarchią i młodzieńczymi lękami widać w nich także cały ciężar epoki: granicę, napięcia narodowe, codzienność międzywojennego Górnego Śląska i wielką politykę zaglądającą prosto do szkolnych okien.

Dawny „Tuschkasten” dziś

Choć świat uczniowskich czapek, granicznych tramwajów i surowych pedagogów dawno przeminął, sam budynek nadal pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych gmachów tej części Bytomia. Dzisiejsze IV Liceum Ogólnokształcące im. Bolesława Chrobrego wciąż przypomina o czasach, gdy przy placu Sikorskiego mieściła się słynna Oberrealschule.

Dzisiejszy wygląd gmachu IV Liceum Ogólnokształcącego im. Bolesława Chrobrego w Bytomiu, dawnej Oberrealschule przy placu Sikorskiego.